Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
Η σιωπή μιας γυναίκας. Η εξομολόγηση ενός άνδρα.
Η πτώση – και η ανατομία της.
Κορυφαία μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, γεννήθηκε το 1821 στη Μόσχα. Σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή Μηχανικών της Πετρούπολης. Υπηρέτησε στο στρατό για ένα μικρό χρονικό διάστημα αλλά τον εγκατέλειψε γρήγορα για να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία. Μελέτησε την κοινωνία και τον κόσμο όχι θεωρητικά αλλά στην πράξη.
Θέμα των έργων του, η ίδια η ζωή. Είδε από κοντά τις υποβαθμισμένες συνοικίες, γνώρισε τη φτώχεια, τον πόνο, την εξαθλίωση των ταπεινών ανθρώπων και στη συνέχεια μετέφερε τις εικόνες αυτές στα μυθιστορήματά του. Ασχολήθηκε με τον άνθρωπο και την κοινωνία και υπήρξε αγωνιστής και επαναστάτης. Εναντιώθηκε στην πολιτική του Τσάρου Νικολάου του Α΄. Αυτή του η στάση είχε αποτέλεσμα να κατηγορηθεί για συνωμοσία και να καταδικαστεί σε τετραετή φυλάκιση.
Τα χρόνια του εγκλεισμού του στις φυλακές του Όμσκ υπέφερε τρομερά βασανιστήρια και εξευτελισμούς. Το 1859 επέστρεψε στην Πετρούπολη και εξέδωσε μαζί με τον αδελφό του δύο περιοδικά τα οποία, όμως, δεν σημείωσαν επιτυχία με αποτέλεσμα ο Ντοστογιέφσκι να βρεθεί καταχρεωμένος.
Ο μόνος τρόπος για να συγκεντρώσει χρήματα και να ξεπληρώσει τα χρέη του ήταν η συγγραφή. Άρχισε λοιπόν να γράφει συνέχεια και ακούραστα με αποτέλεσμα να καταφέρει να ζήσει τα τελευταία χρόνια της ζωής του σχετικά άνετα.
Σ’ αυτό το διάστημα έγραψε τα καλύτερα του έργα: Ο παίκτης, Οι αδερφοί Καραμαζώφ, Έγκλημα και Τιμωρία, Ο Ηλίθιος, Οι δαιμονισμένοι. Όταν κατάφερε πλέον να ανασάνει από το βάρος των χρεών ανέλαβε τη διεύθυνση του περιοδικού Πολίτης και λίγα χρόνια αργότερα εξέδωσε το δικό του περιοδικό, Το Ημερολόγιο ενός συγγραφέα, που σε αντίθεση με τις προηγούμενες εκδοτικές εμπειρίες σημείωσε τεράστια επιτυχία. Πέθανε το 1881 στην Πετρούπολη σε ηλικία 60 ετών.
Μια θεατρική πρόταση
Στην «Ήμερη – Η ανατομία μιας πτώσης», το σπουδαίο ψυχογράφημα του Ντοστογιέφσκι, που παρακολουθήσαμε σε μια υψηλής αισθητικής και έξοχης θεατρικής ανάλυσης παράσταση, στο θέατρο «Θησείον», σε σκηνοθεσία Γιάννη Νταλιάνη, τοποθετεί στο κέντρο της αφήγησης έναν άνδρα-αφηγητή, που μονολογεί πάνω από το άψυχο σώμα της γυναίκας του. Ένα παραλήρημα ενοχής, μίσους, αγάπης και αυτοδικαίωσης.
Σύμφωνα με τη θεατρική πρόταση, το Θέατρο «Θησείον» μετατρέπεται σε ένα παράδοξο ενεχυροδανειστήριο αναμνήσεων και χαμένων ονείρων. Εκεί όπου τα αντικείμενα αποκτούν φωνή και οι άνθρωποι χάνουν τη δική τους. Η αφήγηση εξελίσσεται ανάμεσα σε σκιές, αντανακλάσεις και μουσικές παρεμβολές, σε έναν χώρο όπου το φως, ο ήχος και η σιωπή λειτουργούν ως δραματουργικά εργαλεία.
Η παράσταση διατηρεί τη μεταφυσική ατμόσφαιρα του Ντοστογιέφσκι, ενώ συνομιλεί με το σήμερα – με έναν κόσμο που συνεχίζει να εγκλωβίζει, να απομονώνει, να τιμωρεί.
Ο έρωτας μετατρέπεται σε πράξη εξουσίας, η αγάπη σε εμμονή, και η λύτρωση σε αδιέξοδο.
Το ενεχυροδανειστήριο στη λογοτεχνία είναι ένας καθρέφτης της κοινωνίας. Δείχνει την απόσταση ανάμεσα στους “έχοντες” και τους “μη έχοντες”, και συχνά αποτελεί το τελευταίο σκαλοπάτι πριν την πλήρη κοινωνική εξαθλίωση.
Το έργο
Ένας άντρας, θύμα μιας ανυπόστατης συκοφαντίας, αποτραβιέται από την κοινωνία και ανοίγει ένα ενεχυροδανειστήριο. Εκεί, μέσα στην ψυχρή του μοναξιά, γνωρίζει μια νεαρή ορφανή κοπέλα – ένα πλάσμα αθώο και ανεξάρτητο, που παλεύει να επιβιώσει. Της προτείνει να παντρευτούν, εκείνη δέχεται, αλλά ο γάμος τους μετατρέπεται σε έναν λαβύρινθο φόβου και αμοιβαίας αδυναμίας. Η σιωπή της γίνεται καθρέφτης της δικής του ενοχής. Η πτώση – αναπόφευκτη.
*
«…Για την αγάπη της ήμουνα σίγουρος από τότε. Αφού όποτε γύριζα σπίτι
ριχνόταν σαν παιδί στην αγκαλιά μου! Άρα με αγαπούσε. Ή μάλλον ήθελε να με
αγαπήσει. Προσπαθούσε. Ενώ εγώ ήμουν γι’ αυτήν ένα αίνιγμα. Κι’ αυτό ακριβώς
ήταν το σχέδιο! Να αποτελώ γι’ αυτήν ένα αίνιγμα! Όχι για πάντα. Μέχρι να
φτάσω τον στόχο μου. Τις 30.000 ρούβλια. Και τότε θα της έδειχνα όλη μου την
αγάπη. Και μάλιστα με τόκο!…»
*
Η φωνή και η σιωπή
Ο Γιάννης Νταλιάνης, με τη διασκευή του, δίνει φωνή και στη γυναίκα (Ιώβη Φραγκάτου), που στο πρωτότυπο παραμένει σιωπηλή. Μια φωνή γεμάτη ενάργεια η οποία, καθώς επιζητά την επαφή, φιμώνεται γιατί αποτελεί κίνδυνο και απειλή για τους νόμους μιας πατριαρχικής κοινωνίας.
Τελικά μέσα από την αναμέτρηση δύο κόσμων –του ανδρικού λόγου και της γυναικείας σιωπής– αναδύεται μια σκηνική «ανατομία» της εξουσίας, της αγάπης και της εσωτερικής αποξένωσης.
Προχωρώντας στη θεατρική διασκευή της Ήμερης ο Νταλιάνης διατηρεί τη μορφή του μονολόγου αλλά ταυτόχρονα δίνει θραύσματα διαλογικών σκηνών που αιφνιδιάζουν τον θεατή, με στόχο να αναδείξει τη ζωντάνια και την ενεργητικότητα της γυναίκας (έτσι όπως περιγράφεται άλλωστε στο διήγημα), καθώς και τη δραματική πορεία της προς τη σιωπή, την απόσυρση από τη ζωή και την τελική πτώση.
Κάποιες στιγμές μάλιστα η γυναίκα παίρνει αυτή τη σκυτάλη του μονολόγου και υπαινίσσεται κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα του συζύγου, αλλά αυτός δεν την ακούει, όπως και δεν την άκουσε ποτέ. […] Σε κάθε περίπτωση, η κυρίαρχη εντύπωση που μένει είναι η αίσθηση μιας απελπιστικής μοναξιάς όλων των ηρώων.
«Ικανή να μας συγκινήσει και ίσως να μας προτρέψει προς μια ουσιαστική, ανθρώπινη συνύπαρξη», όπως εύστοχα αναφέρει ο Γιάννης Νταλιάνης στο σκηνοθετικό του σημείωμα.
Ζούμε σε μια εποχή που ανταμείβει την τελειότητα, αλλά το αληθινό, το ατόφιο θάρρος έγκειται στο να δείχνεις τον εαυτό σου όπως είναι. Υπάρχει δύναμη στην ευαλωτότητα και υπάρχει επανάσταση στις καθημερινές πράξεις. Αν έχεις κάτι να πεις, πες το. Αν κάτι δεν σε αντιπροσωπεύει, άλλαξέ το. Όπως πράττει η Ήμερη. Ο κόσμος χρειάζεται τη φωνή σου, όχι τη σιωπή σου.
Ερμηνείες και συντελεστές
Η «Ήμερη» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, αυτό το γλυκό και φαινομενικά εύθραυστο πλάσμα, σε μία από τις πιο δυνατές και σκοτεινές νουβέλες του μεγάλου συγγραφέα, συγκλονίζει τους θεατές στη σκηνή του Θεάτρου «Θησείον» με υπερόπλο της την εξαίρετη διασκευή και σκηνοθεσία του έγκριτου Γιάννη Νταλιάνη.
*Ο Χάρης Χαραλάμπους Καζέπης παρουσιάζει μια εξαιρετική ερμηνεία που αποκαλύπτει το αξιοσημείωτο εύρος της δημιουργικότητάς του – από τα ρεαλιστικά σκίτσα και την κλασική έμπνευση μέχρι τον πρωτοποριακό του ρόλο ως καλλιτέχνης του θεάτρου.
*Η παράσταση που καθηλωμένοι παρακολουθήσαμε δεν αφορούσε μόνο τη λογοτεχνική παράδοση – ήταν θέμα συναισθήματος. Όταν η Ήμερη / Ιώβη Φραγκάτου χαμογελά – και παίζει πιάνο – νιώθει γνήσια. Όταν κλαίει, νιώθει ο εαυτός της. Εκείνη τη στιγμή, δεν ήταν απλώς μια ηθοποιός – ήταν κάποια που το κοινό ένιωθε ότι γνώριζε.
*Η Δήμητρα Σταύρου και ο Γιώργος Κορομπίλης υπέροχοι μέσα στο νεανικό τους σφρίγος μάς χάρισαν απλόχερα το ταλέντο τους.
Όλοι μαζί οι ηθοποιοί δεμένοι σαν ένα σύνολο χτίζουν μια παράσταση με ρυθμό που κρατάει τον θεατή γιατί είναι καλοδουλεμένη, προσεγμένη και συνδυάζει εικαστικότητα και θεατρικότητα.
*Η φωνή του Δημήτρη Πιατά με το κύρος της δίνει παλμό στην παράσταση.
*Αξιοσημείωτα τα σκηνικά της Νατάσσας Τσιντικίδη, ξεχώρισαν για την ποιότητά τους και την καινοτομία.
*Είναι τουλάχιστον συγκινητικό που στη χειροποίητη αυτή παράσταση τα κοστούμια έχουν δημιουργηθεί από την Ήμερη / ηθοποιό Ιώβη Φραγκάτου, σαν μια στοργική χειρονομία κατανόησης εκ μέρους του σκηνοθέτη και των ερμηνευτών προς τη γυναικεία αντοχή και προς τα «γυναικεία επαγγέλματα» που κάποτε -σε κάποια σημεία του κόσμου ακόμη και σήμερα- ήταν προέκταση των οικιακών εργασιών, εξαντλητικά και συχνά απλήρωτα.
*Οι φωτισμοί του Χάρη Δάλλα «ζωγραφίζουν» επί σκηνής, ενισχύοντας τα συναισθήματα των σκηνών και των χαρακτήρων.
*Η μουσική του Ορέστη Ντάντου συνδεδεμένη οργανικά με τη θεατρική παράσταση παίρνει το λόγο και διηγείται τη δική της γοητευτική ιστορία.
Σημαντική η προσφορά – ειδικά σε αυτό το έργο – του Διονύση Νικολόπουλου ο οποίος έβαλε την υπογραφή του στην απαιτητική κίνηση των ηθοποιών.
***
Μια θεατρική δουλειά εμπνευσμένη από το έργο, τη ζωή και τη φιλοσοφία του κορυφαίου Ρώσου συγγραφέα, που κατορθώνει μια σύγχρονη, εσωτερική ανάγνωση πάνω στην έννοια της πτώσης — σωματικής, ηθικής και υπαρξιακής.
Με ευαισθησία και διεισδυτικότητα η παράσταση σε σκηνοθεσία, θεατρική απόδοση και διασκευή Γιάννη Νταλιάνη, εστιάζει στον εσωτερικό κόσμο των χαρακτήρων. Η «Ήμερη» συνομιλεί με σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα που συχνά παραμένουν αθέατα, δίνοντας φωνή σε όσους δεν μπόρεσαν να μιλήσουν. Είναι ένα έργο βαθιά ανθρώπινο, που καλεί τον θεατή όχι απλώς να παρακολουθήσει, αλλά να αισθανθεί και να αναστοχαστεί.
***
