Η Λαβίνια Φοντάνα (Lavinia Fontana) (1552 – 11 Αυγούστου 1614) ήταν Ιταλίδα ζωγράφος του ύστερου Μανιερισμού, γνωστή για τις προσωπογραφίες της. Θεωρείται η πρώτη επαγγελματίας καλλιτέχνιδα στη Δυτική Ευρώπη, η οποία εργάστηκε στην ίδια σφαίρα με τους άνδρες ομολόγους της, έξω από την αυλή ή το μοναστήρι.
Η Lavinia Fontana γεννήθηκε στην Μπολόνια το 1552 από τον Πρόσπερο Φοντάνα και την Αντονία ντε Μπανάρντις. Βαφτίστηκε στις 24 Αυγούστου 1552 στον καθεδρικό ναό του San Pietro. Η μεγαλύτερη αδερφή της Εμίλια πέθανε το 1568 όταν αυτή ήταν δεκαέξι ετών. Ο Πρόσπερο υπήρξε εξέχων ζωγράφος της λεγόμενης Σχολής της Μπολόνια και δάσκαλός της. Η Caroline P. Murphy υποστηρίζει ότι τα οικονομικά ζητήματα της οικογένειας μπορεί να ώθησαν τον Πρόσπερο να εκπαιδεύσει την κόρη του ως ζωγράφο.
Ήδη από νωρίς, ήταν αρκετά διάσημη στην προσωπογραφία και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα των ευγενών της Μπολόνια επιζητούσαν ένα πορτρέτο από αυτή. Ακόμη αν και λόγω του φύλου της μπορεί να συνάντησε σημαντικά εμπόδια στην άσκηση της τέχνης της -σε μια κοινωνία λιγότερο εξοικειωμένη με γυναίκες καλλιτέχνιδες-, πέτυχε πολυάριθμες παραγγελίες πορτρέτων, ιδίως από τις ίδιες τις γυναίκες. Οι σχέσεις της με τις πελάτισσες της ήταν ασυνήθιστα ζεστές· πολλές από αυτές που προσωπογραφήθηκαν από την καλλιτέχνιδα, όπως η Δούκισσα της Σόρα Κωστάντζα Σφόρτσα, υπήρξαν αργότερα νονές των παιδιών της. Ταυτόχρονα, ξεκίνησε την εμπορική της πρακτική ζωγραφίζοντας μικρούς λατρευτικούς πίνακες πάνω στον χαλκό, οι οποίοι ήταν δημοφιλείς ως παπικά και διπλωματικά δώρα, δεδομένης της αξίας και της λάμψης του μετάλλου. Εκτός από προσωπογραφίες, αργότερα δημιούργησε πίνακες μεγάλης κλίμακας με θρησκευτικά και μυθολογικά θέματα που μερικές φορές περιείχαν γυναικεία γυμνά.
Η Lavinia Fontana παντρεύτηκε τον Paolo Zappi το 1577. Γέννησε 11 παιδιά, αν και μόνο τρία έφτασαν μέχρι την ενηλικίωση και μετά τον γάμο της συνέχισε να ζωγραφίζει για να στηρίξει οικονομικά την οικογένειά της, ενώ ο άντρας της ήταν ο βοηθός της και φρόντιζε για το νοικοκυριό, συνεισφέροντας ταυτόχρονα στη ζωγραφική μικρών στοιχείων όπως υφάσματα κλπ. Η Fontana παρακολούθησε το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και πήρε πτυχίο το 1580. Με την οικογένειά της μετακόμισε στη Ρώμη έχοντας κερδίσει την εύνοια του Πάπα Κλήμεντα 8ου.
Έζησε μέσα στην καλλιτεχνική αποδοχή, και την οικονομική ευημερία, έχοντας πολλές παραγγελίες από μαικήνες και θαυμαστές του έργου της. Έλαβε πολυάριθμες διακρίσεις.
Η Φοντάνα φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και το 1580 ήταν μία από τις «Donne addtrinatte» (γυναίκες με διδακτορικά) της πόλης.
Η περίοδος της Ρώμης (1603-1614)
Η ζωγράφος και η οικογένειά της μετακόμισαν στη Ρώμη το 1603 κατόπιν πρόσκλησης του Πάπα Κλήμη Η΄, μιας και ο οίκος των Buoncompagni, του οποίου ήταν μέλος ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄, ήταν καλοί της πάτρωνες. Η Λαβίνια ευημέρησε στη Ρώμη, όπως είχε κάνει στην Μπολόνια, και ο ίδιος ο Πάπας Παύλος Ε΄ ήταν μεταξύ των παραγγελιοδοτών της. Ήταν αποδέκτρια πολυάριθμων διακρίσεων, συμπεριλαμβανομένου ενός χάλκινου μεταλλίου με το πορτρέτο της που φιλοτεχνήθηκε το 1611 από τον γλύπτη και τον αρχιτέκτονα Φελίτσε Αντόνιο Καζόνι (Felice Antonio Casoni). Σύμφωνα με την Jean Owens Schaefer, στην πίσω πλευρά του μεταλλίου απεικονίζεται η Pittura, μια αλληγορική εικόνα που αντιπροσωπεύει τη ζωγραφική. Θεωρεί επίσης ότι αυτή είναι η πρώτη οπτική απόδοση της περιγραφής της Pittura από τον Τσεζάρε Ρίπα το 1603.
Εκλέχτηκε μέλος της Accademia di San Luca της Ρώμης. Πέθανε στην πόλη στις 11 Αυγούστου 1614 και στη συνέχεια τάφηκε στη Santa Maria sopra Minerva.
Το γυμνό
Η Λαβίνια Φοντάνα ήταν ίσως η πρώτη καλλιτέχνιδα που ζωγράφισε γυναικεία γυμνά. Μεταξύ των ιστορικών τέχνης, υπάρχει μια διαμάχη για την απεικόνιση της γυναικείας μορφής στους πίνακές της. Η Liana De Girolami Cheney υποστηρίζει ότι ο φυσιοκρατισμός των φιγούρων μπορεί να υποδεικνύει ότι η Lavinia χρησιμοποίησε πράγματι γυμνά μοντέλα. Η Caroline P. Murphy, από την άλλη, υποστηρίζει ότι ενώ τμήματα του σώματος είναι καλώς αποδιδόμενα, οι φιγούρες ως σύνολο είναι δυσανάλογες, παρόμοιες με την απόδοση της ανθρώπινης ανατομίας από τον ζωγράφο πατέρα της. Επιπλέον, η Murphy επισημαίνει ότι κατά την εποχή της καλλιτέχνιδας, ήταν κοινωνικά απαράδεκτο οι γυναίκες να εκτίθενται σε γυμνό· εάν είχε ανακαλυφθεί ότι χρησιμοποίησε ζωντανά γυμνά μοντέλα, η φήμη της θα αμαυρωνόταν. Υποστηρίζει επίσης ότι, όπως η Σοφονίσμπα Ανγκουισόλα, έτσι και η Λαβίνια χρησιμοποιούσε ως μοντέλα τα μέλη της οικογένειάς της.
Η αυτοπροσωπογραφία της δείχνει μια γυναίκα πολύ όμορφη. Η Fontana κατάφερε να ισορροπήσει τη γυναίκα με την επαγγελματία καλλιτέχνη κάτι που θα απασχολούσε και τις γυναίκες ζωγράφους του 19ου αιώνα. Υιοθέτησε στη ζωγραφική της το στυλ των αδερφών Καράτσι και οι πίνακές της είχαν έντονο βενετσιάνικο χρωματισμό. Έχουν βρεθεί και τεκμηριωθεί περισσότερα από 100 δικά της έργα εκ των οποίων μόνο 32 είναι υπογεγραμμένα. Το έργο της είναι το μεγαλύτερο που έχει αποδοθεί σε γυναίκα καλλιτέχνη πριν από το 1700.
