Ο Γαλλοαμερικανός δοκιμιογράφος και κριτικός λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ πέθανε στις 3 Φεβρουαρίου 2020, σε ηλικία 90 ετών, στην κατοικία του στο Κέμπριτζ της Αγγλίας, ανακοίνωσε στους New York Times ο γιoς του, ο Ντέιβιντ Στάινερ.
Γεννημένος το 1929 στο Παρίσι σε μια βιεννέζικης καταγωγής εβραϊκή οικογένεια, ο Τζορτζ Στάινερ δίδαξε στα κορυφαία αμερικανικά πανεπιστήμια του Πρίνστον, του Γέιλ και της Νέας Υόρκης, καθώς και στο Κέμπριτζ και τη Γενεύη.
Το αγαπημένο θέμα του ήταν η ικανότητα του ανθρώπου να γράφει και να ομιλεί, για την οποία έγραψε ένα σημαντικό έργο που κυκλοφόρησε το 1967 με τον τίτλο «Γλώσσα και Σιωπή». Οι στοχασμοί του εκτείνονταν από τη θρησκεία μέχρι τη μουσική, τη ζωγραφική και την ιστορία.
«Ο μεγάλος, ο οξυδερκής, ο απαιτητικός Τζορτζ Στάινερ αφήνει ένα έργο ιλιγγιώδες, μιας εικονοκλαστικής πολυμάθειας», ανέφερε σε κοινοποίησή του στο Twitter ο συγγραφέας Ζακ Αταλί, αποτίοντας φόρο τιμής σε «έναν τρυφερό φίλο, που έκρυβε με ευγένεια μεγάλες πληγές».
«Με την απώλεια του Τζορτζ Στάινερ, χάνουμε έναν μείζονα στοχαστή. Η τεράστια λογοτεχνική πολυμάθειά του έδινε ευτυχία σε όλους αυτούς που τον διάβαζαν ή τον άκουγαν», σχολίασε στο ίδιο μέσο κοινωνικής δικτύωσης ο Γάλλος υπουργός Παιδείας Ζαν-Μισέλ Μπλανκέ.
Σύμφωνα με τους New York Times, ο συγγραφέας ήταν επίσης μια «προσωπικότητα που δίχαζε»: «οι θαυμαστές του κ. Στάινερ έβρισκαν την πολυμάθειά του και τα επιχειρήματά του λαμπρά. Οι επικριτές τον έβρισκαν βερμπαλιστή, επιτηδευμένο και συχνά ανακριβή».
Ο Τζορτζ Στάινερ «είναι ένας μετρ της λέξης και μία από τις σπάνιες προσωπικότητες της εποχής μας που διαθέτει παγκόσμια γνώση για την εποχή μας», είχε δηλώσει ο πρώην υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας Γιόσκα Φίσερ, όταν του είχε απονείμει το 2003 το γερμανικό βραβείο Λούντβιχ-Μπέρνε κριτικής και λογοτεχνικών δοκιμίων.
Ο Τζορτζ Στάινερ αφήνει πίσω του τη σύζυγό του Ζάρα Άλις Σάκοου, ιστορικό των διεθνών σχέσεων, ένα γιο, μία κόρη και δύο εγγόνια.
Το έργο του George Steiner αποτελεί μια από τις πλέον κρίσιμες συμβολές στο χώρο της φιλολογικής κριτικής και της θεωρίας της ανάγνωσης. Οι τρόποι με τους οποίους η ανάγνωση εκτυλίσσεται μέσα στο κείμενο και οι δυσκολίες οι οποίες προκύπτουν από την ενεργό αλληλεπίδραση μεταξύ κειμένου και αναγνώστη είναι ο βασικός πυρήνας των βιβλίων του Steiner, που εγκαινίασε μια νέα διαφορετική αντίληψη της πρόσληψης του κειμένου από τον αναγνώστη και της ανταπόκρισης του αναγνώστη στο κείμενο. Ο George Steiner έχει δίκαια χαρακτηριστεί ως ένας από τους πλέον εξέχοντες διανοητές του εικοστού αιώνα. Ανάμεσα στα πολυάριθμα έργα του συγκαταλέγονται: «Γλώσσα και σιωπή», «Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι», «Ο θάνατος της τραγωδίας», «Μετανεωτερικότητα και ολοκαύτωμα».
Ο Τζορτζ Στάινερ ήταν εκπρόσωπος όλων των λαών, επειδή προέρχεται από μια οικογένεια που ζούσε στη Βιέννη, στο σταυροδρόμι όλων των ευρωπαϊκών πολιτισμών, όλων των γλωσσών. Γιατί δεν είχε μητρική γλώσσα, ή μάλλον στο σπίτι, μιλούσαν αδιακρίτως ιταλικά, γερμανικά, γαλλικά και αγγλικά. Γι’ αυτό ήταν αντίθετος στις διάφορες εθνικιστικές ιδέες περί ταυτότητας και απέρριπτε την ιδέα των ριζών: «Τα δέντρα έχουν ρίζες. Εγώ, έχω πόδια, και αυτό είναι μια τεράστια πρόοδος, πιστέψτε με!», έλεγε.
Η ποικιλομορφία, έγραφε ο Στάινερ, είναι ένας πλούτος: «Στις περισσότερες κουλτούρες, από την ποίηση και την τέχνη, μέχρι την πιο πρόσφατη νεωτερικότητα, η πηγή της «ετερότητας» είναι κάτι υπερβατικό. Θεωρείται είτε θεϊκή, είτε μαγική ή δαιμονική. Η παρουσία της είναι αδιαφανής αλλά και φωτεινή.» («Πραγματικές παρουσίες»).
Η ύπαρξη του ολοκαυτώματος ήταν μια από τις κεντρικές εμμονές της σκέψης του Στάινερ: “Η υψηλή κουλτούρα απέτυχε μπροστά στη βαρβαρότητα. (…) Οι ανθρωπιστικές επιστήμες δεν μας προστατεύουν. Αντιθέτως, ήταν συχνά οι σύμμαχοι των απάνθρωπων.” Με άλλα λόγια: «Γνωρίζουμε τώρα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να διαβάσει τον Goethe ή τον Rilke, να παίξει κομμάτια από τον Bach ή τον Schubert και το επόμενο πρωί να πάει να κάνει την καθημερινή του εργασία στο Άουσβιτς”.
Σε μια συνέντευξη, ο Στάινερ είπε ότι “η κόλαση μπορεί να προκύψει από καλή θέληση, από ένα όμορφο έργο ή από την επιθυμία να βελτιωθεί η ανθρώπινη κατάσταση. (…) Προσπαθώ να καταλάβω την Ιστορία. (…) Η ιστορία είναι ένας ιστός των αντιφάσεων, των εγκλημάτων που διαπράττονται με απόλυτη σαφήνεια. Σκοτώνουμε με τα μάτια μας ανοιχτά και συνεχίζουμε να το κάνουμε γιατί το κακό είναι εκεί και μας κάνει ευτυχείς”.
Μερικά επιλεγμένα αποσπάσματα
Για τη γλώσσα: ”Κάθε ένας από εμάς αντλεί, σκόπιμα ή από συνήθεια, από δύο γλωσσικές πηγές: από την καθημερινή γλώσσα, η οποία αντιστοιχεί στο επίπεδο της προσωπικής κουλτούρας και έχει ένα ιδιωτικό υπόβαθρο. Το τελευταίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το υποσυνείδητο, με τις μνήμες στο βαθμό που είναι ικανές να εκφράσουν λέξεις και με το μοναδικό και μη αναστρέψιμο σύνολο που συνθέτει την ψυχολογική και σωματική προσωπικότητα. Η ιδιωτική συνιστώσα της γλώσσας καθιστά δυνατή μια σημαντική γλωσσική λειτουργία, όσο και μια κακή κατανόηση. Είναι προφανές ότι μιλάμε για να επικοινωνήσουμε. Αλλά και για να κρύψουμε, να παραλείψουμε. Το δώρο που έχουν τα ανθρώπινα όντα για την παραποίηση των πληροφοριών παίρνει όλες τις πιθανές μορφές, από τα ξεδιάντροπα ψέματα μέχρι τη σιωπή.” (”Μετά τη Βαβέλ“).
Οι κίνδυνοι της εκπαίδευσης: «Με την ισοπέδωση, δημιουργούμε μια ψευδή δημοκρατία μετριότητας, σκοτώνουμε στο παιδί τη δυνατότητα να ξεπεράσει τα κοινωνικά, οικιακά, προσωπικά και ακόμη φυσικά όριά του.” (”Έπαινος της μετάδοσης: ο δάσκαλος και ο μαθητής”).
Οι κίνδυνοι των νέων τεχνολογιών: “Στις Ηνωμένες Πολιτείες, δεκαοχτάχρονοι περνούν σχεδόν έντεκα ώρες την ημέρα στα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης. Το μυαλό γίνεται “ενσύρματο”. Η μνήμη αποτελείται από ανακτήσιμα δεδομένα. Η σιωπή και η οικειότητα, οι κλασικές συντεταγμένες των συναντήσεων με το ποίημα και τη φιλοσοφική δήλωση γίνονται ιδεολογικά και κοινωνικά ύποπτες πολυτέλειες. Σύμφωνα με τα λόγια του Η. Crowther, “ο θόρυβος που βασιλεύει στο κεφάλι ή στο εξωτερικό έχει χάσει τη σιωπή και τον προβληματισμό”. Αυτό θα μπορούσε να αποβεί μοιραίο, καθώς η ποιότητα της σιωπής συνδέεται οργανικά με τη γλώσσα. Δεν μπορεί κανένα από τα δύο να επιτύχει πλήρη ισχύ χωρίς το άλλο”. (“Ποίηση της σκέψης”).
Πάλι για την τεχνολογία: «Είναι κοινή λογική ότι η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν προκαλέσει ανεπανόρθωτες περιβαλλοντικές ζημίες, οικονομική ανισορροπία και ηθική χαλάρωση. (…) Το πραγματικό πρόβλημα είναι να μάθουμε αν θα αντισταθούμε σε κάποια έρευνα, αν ο ανθρώπινος νους, στο σημερινό στάδιο ανάπτυξής του, θα είναι σε θέση να αντέξει τις αλήθειες που έρχονται (…). Είναι πιθανό η επόμενη πόρτα να ανοίγει σε πραγματικότητες που είναι ουσιαστικά αντίθετες με την ψυχική μας ισορροπία και τα πενιχρά μας ηθικά αποθέματα. ” (Στο “Château de Barbe-Bleue “).
Όσο για τους θανάτους των αγαπημένων, ο Τζορτζ Στάινερ παρέθετε την εξής παρηγορητική πρόταση: “Να είστε κοντά στους ανθρώπους που αγαπάτε πολύ, λέγοντάς τους πόσο θαυμάσιο είναι που είμαστε μαζί.”
