Φτωχότερα είναι από σήμερα – Δευτέρα 10 Αυγούστου 2026 – τα ελληνικά γράμματα, καθώς πέθανε ο σημαντικός συγγραφέας και φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος σε ηλικία 87 ετών.
Γεννήθηκε στην Αθήνα, το 1939 και είχε πλούσια συγγραφική δραστηριότητα. Έγραψε πάνω από 30 βιβλία.
Σπούδασε νομική στην Αθήνα, ακολουθώντας την ιδεολογία του μαρξισμού, και από το 1965 Φιλοσοφία στο Παρίσι, όπου και δίδαξε (Βενσέν 1969-1974). Επέστρεψε και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα το 1975. Ασχολήθηκε συστηματικά με ζητήματα φιλοσοφίας, θρησκείας, ψυχολογίας, ιστορίας και ελληνικής ταυτότητας. Στο επίκεντρο του έργου του βρέθηκε ιδιαίτερα η ερμηνεία του ελληνισμού και η προσπάθεια κατανόησης της επίδρασης που άσκησαν το Βυζάντιο και η ορθόδοξη παράδοση στη διαμόρφωση της νεοελληνικής συνείδησης.
Δίδαξε κατά το παρελθόν, μεταξύ άλλων, στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, και στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη. Εκτός από το ακαδημαϊκό και συγγραφικό έργο του συμμετείχε ενεργά στον δημόσιο διάλογο, μέσα από ομιλίες, συνεντεύξεις και δημόσιες παρεμβάσεις.
Ο θάνατός του κλείνει ένα σημαντικό κεφάλαιο της σύγχρονης ελληνικής πνευματικής ζωής, αφήνοντας πίσω ένα εκτεταμένο έργο και μια σκέψη που, είτε προκαλούσε συμφωνία είτε έντονη διαφωνία, επιδίωκε σταθερά να θέσει στο επίκεντρο το ερώτημα της ελληνικής αυτογνωσίας.
***
Του Παναγιώτη Μήλα
Με τον Στέλιο Ράμφο συναντήθηκα μια «φθινοπωρινή» μέρα του Μαΐου του 2012, στο φιλόξενο σπίτι του, στην Πεντέλη. Στόχος μια συνέντευξη για την εφημερίδα «Ναυτεμπορική», δεκαπέντε ημέρες πριν από τις κρίσιμες επαναληπτικές εκλογές της 17ης Ιουνίου 2012. Ακόμη και σήμερα, μετά από 14 χρόνια, η συνέντευξή του εξακολουθεί να είναι απόλυτα επίκαιρη. Σαν να δόθηκε μόλις χτες…
Η πλούσια βιβλιοθήκη του μου θύμισε τίτλους των βιβλίων του που με διευκόλυναν στις ερωτήσεις μου.
Το μαγνητόφωνο άρχισε να γράφει δίπλα σε ένα διπλό φλιτζάνι καφέ.
***
Οι παππούδες μας έζησαν το 1922, οι πατεράδες μας το ’40, εμείς το ’12. Μήπως ζούμε την «Ιστορία στην κόψη του χρόνου»;
* Εδώ πέρα έχουμε πολλαπλές κόψεις. Έχουμε πολλές κόψεις και δεν ξέρουμε ποια είναι εκείνη που θα μας κόψει για τα καλά. Γιατί όλα αυτά τα γλιτώσαμε, τα μέχρι τώρα. Το 2012 δεν ξέρουμε τι θα γίνει κι αν είναι θα είναι το πιο μοιραίο…
Τι βλέπετε να έρχεται, τι να περιμένουμε; Γράφουμε ήδη τις πρώτες σελίδες στο «Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου»;
* Εδώ πια δεν πάμε για χρονικό ενός καινούργιου χρόνου. Πάμε για χρονικό ενός πολύ παλιού χρόνου, εάν τα πράγματα πάνε άσχημα. Εάν πάνε καλά, πράγματι, μπορούμε να μιλήσουμε για την αρχή ενός καινούργιου χρόνου…
Πιστεύετε ότι είναι η στιγμή να κάνουμε στα λάθη μας ένα «Τime out»;
* Ένα time out; Να τα κάψουμε τα λάθη μας ή να τα καταλάβουμε; Γιατί το time out γίνεται πάντοτε στις δύσκολες στιγμές του αγώνα, όπου ο προπονητής λέει «προσοχή εδώ». Νομίζω είναι η στιγμή, δεν ξέρω πόσο έτοιμοι είμαστε ακόμη, αν κρίνω από την εξέλιξη που παίρνει και τη ρηχότητα της κατανοήσεως του ελληνικού προβλήματος. Εξακολουθούμε να μιλάμε με όρους στενά οικονομικό – πολιτικούς. Ρηχά. Το πρόβλημα είναι κολοσσιαίας σημασίας και εμείς παλεύουμε με τέτοιους όρους. Αυτό νομίζω είναι πάρα πολύ κρίσιμο, γιατί θα μπούμε σε μια εκλογική αναμέτρηση, πάρα πολύ σκληρή τώρα, χωρίς να έχει συζητηθεί η ουσία. Η σύγκρουση θα γίνει ας πούμε μνημόνιο – αντιμνημόνιο, έστω ευρώ – δραχμή. Μνημόνιο – αντιμνημόνιο σημαίνει ελλείμματα. Ελλείμματα σημαίνει ένα υπερτροφικό κράτος. Υπερτροφικό κράτος σημαίνει έναν άνθρωπο που δεν έχει ευχάριστη σχέση με την εργασία και την παραγωγή.
Τι θα προτείνατε σε αυτόν που θα κρατήσει το τιμόνι της χώρας, ώστε να είναι λιγότερο βαρύς «Ο καημός του ενός»;
* «Ο καημός του ενός», όταν εγώ έγραφα αυτόν τον τίτλο, είχα στο μυαλό μου τον καημό του Ρωμιού, να είναι ένας, να βρει τον εαυτό του. Γιατί στο βιβλίο εκείνο «τον καημό του ενός» περιέγραφα πώς ακριβώς χάθηκε το μεγάλο στοίχημα του 12ου – 13ου αιώνα, όπου η πρόκληση μιας ατομικότητας θα δημιουργούσε προϋποθέσεις για μια πιο ώριμη συλλογικότητα και έναν εαυτό πολύ πιο στιβαρό και αποφασιστικό. Ο άνθρωπος ο οποίος μπορεί να κρατάει σήμερα το τιμόνι, πρέπει να ξέρει ένα πράγμα, ότι αυτή τη στιγμή, λόγω όλης της προϊστορίας, το καράβι τρίζει, υπό την έννοια ότι το έλλειμμα της ατομικότητας δημιούργησε πολύ σταθερές μορφές ελλείμματος αυτοπεποιθήσεως. Η μεγάλη κρίση και ανασφάλεια που νιώθει ο Ρωμιός, δεν το δραστηριοποιεί, δεν τον κάνει να σκεφτεί, τον κάνει να ψάχνει για πατέρα. Τον κάνει να ψάχνει για υποσχέσεις.
Βλέπετε ότι το ταξίδι μας προς την Ιθάκη μπορεί να περάσει κι από την Αφρική;
* Ναι, και θα έχουμε έναν παράξενο τύπο ιθαγενείας σε αυτή την περίπτωση. Ο Θεός ξέρει πού θα βγάλει. Ας ελπίσουμε τουλάχιστον σ’ αυτή τη φάση η ευρωπαϊκή λογική να μπορέσει να επικρατήσει. Διαφορετικά, θα είναι ίσως η σκληρότερη δοκιμασία του νεοελληνικού έθνους.
Ποιοι και πώς έθεσαν τα θεμέλια του προβλήματος;
* Θεωρώ ότι το πρόβλημα της Ευρώπης είναι ότι έχει ένα νόμισμα και 27 διαφορετικές οικονομίες. Αυτό σημαίνει ότι το νόμισμα αυτό θα βρίσκεται συνεχώς σε κρίση, επειδή το μέρος των οικονομιών που είναι ελλειμματικό θα χρειάζεται τις άλλες χώρες που έχουν ισχυρή οικονομία και το νόμισμα θα παραπαίει.
Θα ήθελα να σας ρωτήσω αν η νέα γενιά έχει ανάγκη από «φώτα ολόφωτα».
* Η νέα γενιά πάντα έχει ανάγκη από φώτα. Το θέμα είναι ότι δεν έχει όπλα να τα διαλέγει. Και καμιά φορά διαλέγει φώτα ηλεκτρικά, αντί πραγματικά φώτα. Τα οποία μετά πληρώνει. Γιατί η νέα γενιά τα πληρώνει πάντα. Η Ελλάδα είναι μια χώρα που συστηματικά εξοντώνει κάθε τριάντα χρόνια μία γενιά έως δύο… Μεθοδικά αν προσέξουμε την ελληνική ιστορία του 20ού αιώνος, θα δούμε πως είναι μία ιστορία εξοντώσεως γενεών. Είναι τρομακτική αυτή η σπατάλη δυνάμεων. Γιατί αυτές είναι οι δυνάμεις του τόπου, δεν υπάρχουν άλλες δυνάμεις. Αυτές χάθηκαν: Η γενιά του ’22, η γενιά της κατοχής, η γενιά αργότερα της δικτατορίας, η γενιά της μεταπολιτεύσεως. Είναι καταστροφή. Η γενιά της μεταπολιτεύσεως, μάλιστα, με θεσμικό τρόπο κατεστράφη.
Και κατέστρεψε…
* Μα είναι λογικό. Κατεστράφη και, επομένως, δεν μπορούσε παρά να καταστρέψει.
Ο χρόνος νομίζετε ότι είναι σύμμαχός μας;
* Είναι βαθιά η κρίση. Αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό. Είναι βαθιά η κρίση και δεν υπάρχει ο χρόνος ο απαιτούμενος. Ο χρόνος πιέζει. Ο χρόνος πιέζει και γι’ αυτό σ’ αυτές τις περιπτώσεις, που πιέζει ο χρόνος και υπάρχει ανεντιμότητα, έχουμε παράξενα πράγματα.
Υπάρχουν κάποια ψήγματα αισιοδοξίας;
* Ναι, εγώ θεωρώ ότι είναι αισιοδοξία το γεγονός ότι πάρα πολλοί άνθρωποι ενδιαφέρονται για ένα διαφορετικό λόγο, θεωρώ ότι είναι πολύ αισιόδοξο ότι αυτά που συζητάμε τώρα πολλοί τα ακούνε με ενδιαφέρον, πολλοί τα σκέφτονται επίσης. Στο μέτρο ας πούμε που έχουμε πει σωστά πράγματα σήμερα, πολλοί αναγνώστες σας θα βάλουν ένα διαφορετικό άξονα κατανοήσεως στα πράγματα. Αυτός ο διαφορετικός άξονας είναι ένα κομμάτι ελπίδας.
Ωραία κλείσαμε. Γιατί μας αφήσατε μία θετική επίγευση. Σας ευχαριστώ.
* Κι εγώ σας ευχαριστώ.
***
(Η συνέντευξη δόθηκε για την εφημερίδα «Η Ναυτεμπορική». Δημοσιεύθηκε στις σελίδες 36 – 37 την Τρίτη 5 Ιουνίου 2012, δώδεκα ημέρες πριν από τις βουλευτικές εκλογές).
ΤΟ ΠΛΗΡΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗΣ ΣΤΟ LINK ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ
Ο φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος για την κρίση: «Μας νοιάζει το πρώτο βήμα, αδιαφορούμε για το δεύτερο»