Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Στην αρχαιότητα η θεά Εκάτη πήρε μέρος στη Γιγαντομαχία έχοντας ως όπλο τις δάδες της. Στις μέρες μας το βραβευμένο θέατρο «Εκάτη» (βραβείο Κουν), ένας μικρός θεατρικός γίγαντας στην καρδιά της Κυψέλης, έχει ως όπλο του την αγάπη. Γιατί η τέχνη και η αγάπη είναι το ίδιο πράγμα: Είναι η διαδικασία να βλέπεις τον εαυτό σου σε πράγματα που δεν είσαι εσύ. Το θέατρο ιδρύθηκε το 2007 από τη Βαλεντίνη Λουρμπά, η οποία και το διευθύνει. Το θέατρο «Εκάτη» δίνει μαθήματα που ο Έλληνας δεν θα διδαχτεί ποτέ στο σχολείο. Διδάσκει την ανθρωπιά, την ποιότητα και το υψηλό επίπεδο θεατρικής δουλειάς. Έχει μακρά θητεία στο κλασικό ρεπερτόριο και βασίζεται στη δύναμη και την ακτινοβολία που εκπέμπουν οι μεγάλοι κλασικοί, χωρίς να αλλοιώνει και να επεμβαίνει με εντυπωσιασμούς και καινοτομίες στη δύναμη και το κύρος τους. Πρεσβεύει τον σεβασμό στην εγκυρότητα και την επιρροή που παράγει το άρτιο, το δομημένο, το βαθύ και το σπουδαίο που επιβάλλεται με τη μεγαλοσύνη τους. Όραμά του η ανάδειξη της ευφυΐας, του μεγέθους των μεγάλων κλασικών και του δέους που τους ακολουθεί. Η σκηνοθέτις και ηθοποιός Βαλεντίνη Λουρμπά, άνθρωπος με μόρφωση και ήθος, επιμένει σε δύσκολους καιρούς να είναι οπαδός των μεγάλων συγγραφέων και να γοητεύεται από την ποίησή τους. Ξέρει πως μια παράσταση μοιάζει με ποίημα και ένα ποίημα μοιάζει με μουσική. Δεν έχει νότες, έχει ρυθμό. Κάθε φράση έχει νόημα. Το νόημα κρύβεται πίσω από τις λέξεις. Το θέατρο μάς κάνει να νιώθουμε. Μας κάνει να σκεφτόμαστε. Μας ταξιδεύει στο παρελθόν και στο μέλλον γιατί ο ρόλος του θεάτρου είναι να αφουγκράζεται τους ανθρώπους.
«Πιστεύω πως ο άνθρωπος χρειάζεται, ως έναν βαθμό, τη στίλβη των ψευδαισθήσεων. Η αυταπάτη δεν είναι πάντοτε μια μορφή εξαπάτησης· πολλές φορές αποτελεί το ζωτικό ψεύδος που μας επιτρέπει να συνεχίζουμε, να ελπίζουμε και να αντέχουμε» μου λέει στο πλαίσιο της συνέντευξης που δίνει για το catisart.gr. «Το δύσκολο είναι να ισορροπούμε ανάμεσα στο όνειρο και στη συνείδηση της πραγματικότητας», προσθέτει.
Από τις 26 Σεπτεμβρίου επανέρχεται στο θέατρο «Εκάτη» το αριστουργηματικό έργο του Ίψεν «Ρόσμερσχολμ» (Τα Άσπρα Άλογα του Ρόσμερσχολμ). Καιρός να δούμε ή μάλλον να ξαναδούμε την ξεχωριστή αυτή παράσταση που αγαπήθηκε τόσο από το κοινό το φετινό χειμώνα.
Βαλεντίνη, πού γεννήθηκες, πού μεγάλωσες και τι δεν ξεχνάς από τα παιδικά σου χρόνια;
*Μεγάλωσα στην Καλαμάτα. Όταν επιστρέφω με τη μνήμη μου στα παιδικά μου χρόνια, εκείνο που οξύνει περισσότερο τις αναμνήσεις μου είναι η αγάπη, η φροντίδα και η θαλπωρή που εισέπραξα από τους δύο σπουδαιότερους ανθρώπους της ζωής μου. Η παρουσία τους επισφράγισε την προσωπικότητά μου και ο εσωτερικός τους αντικατοπτρισμός έγινε η πιο σταθερή πυξίδα της ζωής μου.
Το πατρικό μου σπίτι, οι μυρωδιές των λουλουδιών, το φως και οι σιωπές του αποτελούν για μένα ένα διαρκές ενύπνιο. Συχνά νιώθω την ανάγκη να επιστρέφω, έστω νοερά, σε πρόσωπα και καταστάσεις που μου υπενθυμίζουν την επιμνημόσυνη ανθρωπιά, εκείνη που αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου.
Πώς ξεκίνησες με το θέατρο και την υποκριτική; Ποια υπήρξαν τα ερεθίσματα και οι πρώτες αφορμές;
*Από την εφηβεία μου ακόμη, κάθε θεατρική παράσταση με καταλάμβανε με δέος. Δεν παρακολουθούσα απλώς το έργο· έκανα τις δικές μου αναγνώσεις, έδινα εσωτερικά τις δικές μου σκηνοθετικές κατευθύνσεις και ανέλυα τις συμπεριφορές των ηρώων.
Όταν έφευγα από το θέατρο, το έργο συνέχιζε να ζει μέσα μου. Άρχιζε μια πάλη, μια διαρκής διεκδίκηση και ένας νέος σχεδιασμός του. Αυτή η εσωτερική διεργασία μού δημιουργούσε πληρότητα. Στις ξάγρυπνες νύχτες μου το θέατρο γινόταν καταλύτης σκέψης, δημιουργίας και αυτογνωσίας.
Ποια ιστορία κρύβεται πίσω από το θέατρο «Εκάτη»;
*Η δημιουργία του Θεάτρου «Εκάτη» γεννήθηκε από την ανάγκη μου να υπηρετήσω ένα θέατρο υψηλής ποιότητας. Όραμά μου ήταν να αναδειχθεί η ευφυΐα, το μέγεθος και το δέος των μεγάλων κλασικών συγγραφέων.
Πίστεψα σε ένα θέατρο που έχει θητεία στο κλασικό ρεπερτόριο, χωρίς να αλλοιώνει ή να υποτάσσει τα έργα σε εντυπωσιασμούς και επιφανειακές καινοτομίες. Με ενδιαφέρει ο απόλυτος σεβασμός στην ακρίβεια, στη δομή, στο βάθος και στη δύναμη που εκπέμπουν τα μεγάλα έργα. Ακόμη και σε δύσκολους καιρούς, θεωρώ χρέος μου να υπερασπίζομαι τους μεγάλους συγγραφείς και να γοητεύομαι από την ποιητική και τη δραματουργική τους μεγαλοσύνη.
Υπήρξε καλλιτέχνης που σε έκανε να πεις «αυτό θέλω να γίνω»;
*Δεν υπήρξε ένας μόνο καλλιτέχνης. Η δύναμη των μεγάλων δραματουργών υπήρξε η μεγάλη μου σχολή. Ο Ίψεν, ο Στρίντμπεργκ, ο Τσέχοφ, ο Σαίξπηρ και ο Τενεσί Ουίλιαμς άνοιγαν μέσα μου νέους πνευματικούς δρόμους. Το έργο τους ενεργοποιούσε τη σκέψη, τη μνήμη, τη φαντασία και το συναίσθημά μου.
Μπροστά στο μέγεθός τους ένιωθα τη δική μου μικρότητα, αλλά αυτή ακριβώς η αίσθηση με ωθούσε να εξελίσσομαι και να αναζητώ διαρκώς το ουσιαστικό στο θέατρο.
Τι πρόκειται να παρουσιάσεις φέτος τον χειμώνα στο θέατρο «Εκάτη»;
*Από τις 26 Σεπτεμβρίου επανέρχεται το αριστουργηματικό έργο του Ίψεν «Ρόσμερσχολμ» (Τα Άσπρα Άλογα του Ρόσμερσχολμ).
Ο πύργος των Ρόσμερ κουβαλά το σκοτάδι και το βάρος μιας συντηρητικής οικογένειας που ελέγχει τα πάντα. Το έργο συμπυκνώνει όλα τα μεγάλα ζητήματα που απασχόλησαν τον Ίψεν: το ιδεολογικό, το ψυχολογικό, το κοινωνικό, το πολιτικό και το πολιτισμικό.
Στον πυρήνα του βρίσκεται η αγωνία του ανθρώπου να παραμείνει πιστός στις αρχές του. Ο Ρόσμερ και η Ρεβέκκα, δύο άνθρωποι διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης, συγκρούονται με τις βαθιά ριζωμένες ενοχές τους και οδηγούνται στην αυτοκαταστροφή. Η ήττα τους συμβολίζει τη σύγκρουση δύο κόσμων: της παλιάς ηθικής και της απελευθερωμένης συνείδησης.
Ποιος ήταν ο πρώτος ρόλος που έπαιξες;
*Ο πρώτος μου θεατρικός ρόλος ήταν στο έργο «Το Ρίσκο» της Κωστούλας Μητροπούλου.
Ποιοι δάσκαλοι σε καθόρισαν;
*O Καβάφηs, o Σολωμόs, o Κάλβοs, η ανεξάντλητη ανθρώπινη διεισδυτικότητα του Ντοστογιέφσκι, η φιλοσοφική τόλμη του Μέλβιλ και η σκοτεινή σοφία του Ηράκλειτου διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τον άνθρωπο, την τέχνη και τη ζωή. Στο θέατρο, όμως, οι μεγαλύτεροι δάσκαλοί μου υπήρξαν η ίδια η σκηνή, οι άνθρωποι με τους οποίους συνεργάστηκα και κάθε παράσταση που με δίδαξε πως η υποκριτική είναι μια αδιάκοπη διαδικασία αναζήτησης, αλήθειας και αυτογνωσίας.
Τι θα ήθελες να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από μια παράστασή σου;
*Θα ήθελα να φεύγει έχοντας βιώσει ένα εσωτερικό ρίγος, μια βαθιά συγκίνηση και μια αίσθηση συνενοχής με τα πρόσωπα του έργου. Να έχουν ενεργοποιηθεί μέσα του εκείνες οι εσωτερικές διεργασίες που συνεχίζουν να λειτουργούν πολύ μετά το τέλος της παράστασης.
Οι πόλεις, οι τόποι και οι χώροι τι ρόλο παίζουν σε μια παράστασή σου;
*Οι χώροι δεν λειτουργούν απλώς ως σκηνικό. Προσαρμόζονται στις εσωτερικές ανάγκες του έργου, αναδεικνύουν την ουσία του και υπηρετούν τη δραματουργία. Στόχος μου είναι κάθε σκηνικός χώρος να συμβάλλει στην ποιοτική εμβάθυνση της παράστασης και όχι να λειτουργεί ως επιφανειακός εντυπωσιασμός.
Μπορεί η Τέχνη να αποδώσει Δικαιοσύνη;
*Η αναγνώριση δεν είναι συνώνυμη της αξίας. Υπάρχουν μεγάλα ταλέντα που δεν βρήκαν ποτέ τις συνθήκες να αναδειχθούν ή να δικαιωθούν. Η τέχνη δεν απονέμει δικαιοσύνη με την κοινωνική ή θεσμική έννοια· μπορεί όμως να διασώσει την αλήθεια, να αποκαταστήσει τη μνήμη και να δικαιώσει πνευματικά εκείνους που ο χρόνος ή οι άνθρωποι αδίκησαν.
Γιατί αξίζει να διαβάσουμε, να παρακολουθήσουμε και να διδάξουμε Ίψεν σήμερα, όσο κι αν θεωρείται «βαρύς».
*«Ο Ίψεν είναι διαμορφωτής της εποχής του. Διαθέτει τεράστια συνθετική ικανότητα, δραματουργική και ηθογραφική δύναμη, φαντασία και φυσικότητα. Η ψυχογραφική του δύναμη είναι μεγίστη και τα έργα του έχουν υφή τραγωδίας και είναι ευαγγέλιο κατά της συμβατικής κοινωνίας. Είναι ένας προφήτης που φυλάττει αφύλαχτα τα οράματα και τα όνειρα που έχει εντός του. Ξεσπά ενάντια στη ματαιότητα και τη χυδαιότητα των γύρω του.
Τα πρόσωπα του Ίψεν πιστεύεις πως ζουν μεταξύ μας;
*Ο Ίψεν δεν δημιουργεί δυστυχίες· καταγράφει με ακρίβεια εκείνες που ήδη υπάρχουν μέσα στην κοινωνία και στον άνθρωπο.
Οι ήρωές του είναι άνθρωποι με ευθύνη, ιδεαλισμό, υπερβολική φιλοδοξία, ανάγκη κοινωνικής ανέλιξης και πάθος για επιτυχία. Ζουν με τον εφιάλτη να αιωρείται διαρκώς πάνω από τη ζωή τους. Ο θάνατος δεν είναι γι’ αυτούς μια αφηρημένη έννοια αλλά μια καθημερινή παρουσία.
Είναι πρόσωπα βαθιά ανθρώπινα και τραγικά. Για να αντέξουν τη ζωή, κατασκευάζουν όνειρα, ψευδαισθήσεις και περίπλοκες σχέσεις. Ο Ίψεν διαθέτει τεράστια συνθετική, δραματουργική και ψυχογραφική δύναμη. Η φυσικότητα με την οποία αποκαλύπτει τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής είναι μοναδική. Γι’ αυτό πιστεύω πως οι ήρωές του ζουν ακόμη ανάμεσά μας.
Κάθε άνθρωπος χρειάζεται μια βασική αυταπάτη για να μπορεί να ζει;
*Πιστεύω πως ο άνθρωπος χρειάζεται, ως έναν βαθμό, τη στίλβη των ψευδαισθήσεων. Η αυταπάτη δεν είναι πάντοτε μια μορφή εξαπάτησης· πολλές φορές αποτελεί το ζωτικό ψεύδος που μας επιτρέπει να συνεχίζουμε, να ελπίζουμε και να αντέχουμε. Όταν όμως η αυταπάτη αποκόπτεται από την αλήθεια, τότε μετατρέπεται σε παγίδα. Το δύσκολο είναι να ισορροπούμε ανάμεσα στο όνειρο και στη συνείδηση της πραγματικότητας.
Τι είναι αυτό που σου δίνει έμπνευση και δύναμη;
*Η αναζήτηση του πραγματικού, μέσα από τις ακρωτηριασμένες πληροφορίες, η εσωτερική νηνεμία απέναντι στον υπαρξιακό θάνατο και η μυρωδιά των λουλουδιών.
Ποια είναι τα σχέδιά σου για το μέλλον;
*Να έχω υγεία, να αντέχω την ανώτερη και κατώτερη μοίρα, και να μπορώ να εκφράζω τα σημαινόμενα.
Ποια είναι τα έργα που ονειρεύεσαι να σκηνοθετήσεις;
*Έχω την τύχη να επικοινωνώ με τους μεγάλους κλασικούς, να έχω την εύνοιά τους και να μου προσφέρονται τα αριστουργήματά τους.
Αν δεν ήσουν σκηνοθέτης, τι πιστεύεις ότι θα ήσουν;
*Κάποιος που να μπορεί να βλέπει, να κατανοεί και να ακούει τα θέματα της συνείδησης — εκείνα που τη συνθέτουν και την τροφοδοτούν.
Ποιος θεατρικός ήρωας θα ήθελες να πρωταγωνιστήσει σε ένα όνειρό σου;
*Ένας ήρωας του Μπέκετ, χωρίς ταυτότητα και χωρίς ελπίδα, που προσπαθεί να ξεχάσει τον υπαρξιακό του θάνατο.
Ποια πιστεύεις ότι είναι η ιδανική σχέση ηθοποιού – σκηνοθέτη;
*Η σχέση σκηνοθέτη και ηθοποιού πρέπει να στηρίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, στον σεβασμό και στην κοινή αναζήτηση της αλήθειας του έργου. Και οι δύο οφείλουν να αποβλέπουν στην κλιμάκωση και την ισορρόπηση της παράστασης, υπηρετώντας το ίδιο καλλιτεχνικό όραμα.
Ο σκηνοθέτης χρειάζεται να αφουγκράζεται τον εσωτερικό κόσμο του ηθοποιού, ενώ ο ηθοποιός να εμπιστεύεται τη σκηνοθετική γραμμή χωρίς να χάνει τη δημιουργική του ελευθερία. Όταν υπάρχει αυτή η θετική ταύτιση, η συνεργασία γίνεται γόνιμη, δημιουργική και επωφελής, γιατί το ζητούμενο δεν είναι η προβολή του ενός ή του άλλου, αλλά η αποκάλυψη της αλήθειας του έργου και η συγκίνηση του θεατή.
Τι πιστεύεις ότι έχει αλλάξει περισσότερο όλα αυτά τα χρόνια;
*Ο κόσμος έγινε μακρινός και άπιαστος.
Αλήθεια ή ψευδαίσθηση;
*Veritas vincit omnia — η αλήθεια νικά τα πάντα.
Κάνοντας θέατρο, κάνουμε πολιτική;
*Το θέατρο είναι ο μόνος τόπος όπου μπορεί κανείς να είναι ελεύθερος.
Υπάρχει ποίημα που έχεις διαβάσει και ποτέ δεν ξεχνάς;
*«Απολείπειν θεός Αντώνιον»⋅ αναπαράγεται μέσα μου το μέγεθός του και με συγκλονίζει διαρκώς.
Τι μπορεί να σε κάνει να δακρύσεις και τι μπορεί να χαμογελάσεις;
*Με συνταράσσει το sic transit gloria mundi (η δόξα που φεύγει) και χαμογελώ στις χαρούμενες ανθρώπινες στιγμές.
Ποιο είναι το αγαπημένο σου σημείο στην πόλη που ζεις;
*Το Θησείο. Με καθηλώνει η θέα της Ακρόπολης με το μεγαλείο της και την υπεροχή της.
Υπάρχει κάποια μικρή καθημερινή ιεροτελεστία που ακολουθείς;
*Εκστασιάζομαι μπροστά στην πραγματική ύπαρξη των λουλουδιών. Παρακολουθώ την ανάπτυξη, την ανασύνθεσή τους μέσα στις εποχές, μαγεύομαι από την ανθοφορία και τους ιριδισμούς των χρωμάτων τους. Είναι μια καθημερινή υπενθύμιση ότι η ομορφιά γεννιέται αθόρυβα.
Ποιο βιβλίο διαβάζεις αυτή την περίοδο;
*Επιστρέφω διαρκώς στην ποίηση. Πιστεύω ότι η ποίηση έχει μια σχεδόν ιερατική προέλευση· οι μεγάλοι ποιητές αισθάνονται το αόρατο και του δίνουν μορφή μέσα από τον λόγο. Δεν με ενδιαφέρει μόνο το ίδιο το ποίημα, αλλά κυρίως το εσωτερικό αποτύπωμα που αφήνει, η μεταμόρφωση που συντελείται μέσα μου.
Ποια είναι η σχέση σου με τα ζώα; Υπάρχει κάποιο κατοικίδιο με το οποίο συμβιώνεις;
*Η αγάπη μου για τα ζώα είναι βαθιά. Με συγκινεί η αυθεντικότητα και η ανεξαρτησία τους, η σιωπηλή αξιοπρέπεια με την οποία κατοικούν τον κόσμο. Πιστεύω πως έχουν έναν δικό τους τρόπο σοφίας, απαλλαγμένο από προσποιήσεις. Μου εμπνέουν γαλήνη, σεβασμό και τρυφερότητα.
Βαλεντίνη, σε ευχαριστώ πολύ γι αυτή τη συνομιλία.
*Κι εγώ εκ βαθέων σε ευχαριστώ, πολυαγαπημένη Ειρήνη.
