Η «Ηλέκτρα» από τον Δημήτρη Τάρλοου. Μια παράσταση μέσα από τη μνήμη και το όνειρο

***

Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου

Στη μετάφραση της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή η πιστότης αναζητήθηκε στους βαθύτερους δραματικούς και ποιητικούς ρυθμούς του αρχαίου κειμένου. Δεν μ’ ενδιέφερε μια μίμηση λόγου -ή, όπως γίνεται σε τέτοιες μεταφράσεις, μια αντικατάσταση της αρχαϊκής γλώσσας από μια «νέα». Μ’ ενδιέφερε να μεταφέρω όσο μπορούσα αυτούσιον, εκείνον τον λόγο κατευθείαν σ’ έναν δραστικό, σύγχρονο λόγο. Το κατευθείαν αυτό παρακάμπτει τους λογοτεχνικούς ή μεταγλωττισμένους τρόπους απόδοσης μιας τραγωδίας, οι οποίοι συνήθως ανακαλούν ιδιώματα θρήνου ή άλλα πένθη της αγωνίας του ελληνικού λόγου. Αλλά δεν θεωρώ, σε καμία περίπτωση, τον τραγικό λόγο ιδίωμα. Ο τραγικός λόγος είναι Απλός και Αθώος, οι ρυθμοί του Συμμετρικοί και Ξεροί -κι έτσι πρέπει να ηχεί και στον σύγχρονό μας λόγο.

Γιώργος Χειμωνάς

 

Μοναδική εμπειρία

Περισσότεροι από 16.000 θεατές έγιναν μέρος μιας μοναδικής εμπειρίας, παρακολουθώντας τη συνταρακτική ερμηνεία της Λουκίας Μιχαλοπούλου στον ομότιτλο ρόλο, ενώ το κοινό με ενθουσιασμό χειροκρότησε επίσης τους Ιωάννα Παππά στο ρόλο της Κλυταιμνήστρας, Αναστάση Ροϊλό στο ρόλο του Ορέστη, Γρηγορία Μεθενίτη στο ρόλο της Χρυσόθεμις, Περικλή Σιούντα στο ρόλο του Πυλάδη, Γιάννη Αναστασάκη στο ρόλο του παιδαγωγού, Νικόλα Παπαγιάννη στο ρόλο του Αίγισθου, τους μουσικούς Φώτη Σιώτα – Τάσο Μισυρλή και έναν 9μελή γυναικείο χορό (Μαργαρίτα Αλεξιάδη, Ασημίνα Αναστασοπούλου, Ελένη Βλάχου, Ιωάννα Δεμερτζίδου, Ελένη Κιλινκαρίδου – Σίστη, Ιωάννα Λέκκα, Λυδία Στέφου, Άννα Συμεωνίδου, Χαρά Τζόκα).

Όλοι ήταν εξαίσιοι.

Στη Μαρίνα

Στην πρώτη σελίδα του προγράμματος μια σημείωση με μικρά πλάγια γράμματα «Στη Μαρίνα / Δημήτρης Τάρλοου», σε κάνει αμέσως να καταλάβεις πως η παράσταση είναι αφιερωμένη στη μητέρα του σκηνοθέτη, ζωγράφο και συγγραφέα Μαρίνα Καραγάτση, τη γυναίκα που δανείστηκε τα λόγια προσφιλών της προσώπων και τους ξανάδωσε φωνή. Με τρεις παράλληλους μονολόγους μιας ανοιξιάτικης μέρας του 1950 και ένα θεατρικό μονόπρακτο μιας ανοιξιάτικης μέρας του 2006 έπλασε ξανά βιώματα και ενδόμυχους συλλογισμούς του Μ. Καραγάτση, του αντιπροσωπευτικότερου ίσως συγγραφέα της γενιάς του.

 

Τα πρόσωπα

Τα πρόσωπα του έργου είναι η Ηλέκτρα (το κεντρικό πρόσωπο, η κόρη του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας), η Κλυταιμνήστρα (η οποία στα δέκα χρόνια που απουσίαζε ο Αγαμέμνονας στον Τρωικό Πόλεμο είχε συνάψει σχέσεις με τον εξάδελφό του, τον Αίγισθο, μαζί με τον οποίο και τον δολοφόνησε στο λουτρό του όταν γύρισε), ο Αίγισθος, η Χρυσόθεμις, αδελφή της Ηλέκτρας, ο αδελφός τους ο Ορέστης, ο φίλος του Πυλάδης και ο παιδαγωγός του.

Η πλοκή

Η Ηλέκτρα ζει στο Άργος θρηνώντας τον πατέρα της, Αγαμέμνονα, και κατηγορώντας ανοιχτά τη μητέρα της, Κλυταιμνήστρα, και τον άντρα της, Αίγισθο, για τη δολοφονία του. Η αδελφή της, η Χρυσόθεμις, συμμερίζεται τη στενοχώρια της Ηλέκτρας και εύχεται και αυτή να επιστρέψει ο αδελφός τους, ο Ορέστης, και να εκδικηθεί, αλλά φέρεται με πολύ πιο συμβατικό τρόπο αποδεχόμενη την κατάσταση, καθώς βλέπει ότι δεν μπορεί να κάνει αλλιώς.

Ο Ορέστης, με σύμβουλο τον παιδαγωγό του και με βοηθό τον φίλο του, Πυλάδη, επιστρέφει από τη Φωκίδα (όπου τον μεγάλωσε ο παιδαγωγός του, για να τον σώσει από τους δολοφόνους του πατέρα του) με σκοπό να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του και να πάρει τη θέση του ως Βασιλιά.

Προκειμένου να πλησιάσουν στο παλάτι χωρίς να κινδυνέψουν, εμφανίζεται πρώτα ο παιδαγωγός, για να αναγγείλει στην Κλυταιμνήστρα ότι ο Ορέστης έχασε τη ζωή του σε ιππικό αγώνα, και έπειτα ο ίδιος ο Ορέστης με τον Πυλάδη κουβαλώντας ένα αγγείο που υποτίθεται πως περιείχε τις στάχτες του Ορέστη.

Στο άκουσμα του θανάτου του αδελφού της και έχοντας χάσει πια κάθε ελπίδα η Ηλέκτρα θρηνεί τόσο σπαρακτικά, ώστε ο Ορέστης συγκινημένος από τον θρήνο της αναγκάζεται να αποκαλύψει την πραγματική του ταυτότητα. Στη συνέχεια μπαίνει στο σπίτι και με αγριότητα σκοτώνει τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα.

Βγάζει το σώμα της έξω σκεπασμένο με ένα σεντόνι και μόλις έρχεται ο Αίγισθος, του δείχνει το σώμα λέγοντάς του ότι είναι το σώμα του Ορέστη. Όταν αυτός το αποκαλύπτει και αντιλαμβάνεται ότι είναι το σώμα της Κλυταιμνήστρας, ο Ορέστης του λέει ότι ήλθε να εκδικηθεί και τον οδηγεί μαζί με τον Πυλάδη στο ανάκτορο για να τον σκοτώσει.

 

Οι Ηλέκτρες

Ο Σοφοκλής, όπως γνωρίζουμε, δεν ήταν ο πρώτος από τους τρεις μεγάλους τραγικούς που ασχολήθηκε με τον μύθο των Ατρειδών και ειδικά με τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας από τον γιο της. Φαίνεται όμως ότι, από τους τρεις πάντα, ήταν ο τελευταίος.

Αξιόπιστα στοιχεία κατατάσσουν την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στα όψιμα έργα του ποιητή, ενώ εξίσου πειστικές μαρτυρίες μάς πληροφορούν ότι η «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη είχε προηγηθεί. Ο Παιδαγωγός παίζει γενικότερα πιο βασικό ρόλο και έχει περισσότερη ή/και αλλιώτικη συμμετοχή στην εξέλιξη των γεγονότων στο Σοφοκλή απ’ όσο στον Ευριπίδη, στου οποίου την τραγωδία εμφανίζεται μόνο σε μια σκηνή.

Η Ηλέκτρα στις «Χοηφόρες» του Αισχύλου θέλει την εκδίκηση, αλλά, αν ήταν, να μη μάτωναν τα χέρια της. Η «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη είναι ένα στενόκαρδο και εγωκεντρικό πλάσμα μ’ ένα ακραίο μίσος, για να φτάσει μετά σχεδόν στη μεταμέλεια.

Στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή δεν διέταξε κανείς το φόνο της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου. Η Ηλέκτρα έχει πάρει σταθερή απόφαση κι ο Ορέστης έχει σταθερό χέρι. Εδώ δεν υπάρχουν Ερινύες για να διώξουν τους μητροκτόνους.

Ερινύες είναι τα παιδιά του Αγαμέμνονα για τους ενόχους. Δεν υπάρχουν δικαστήρια για να δικάσουν τον Ορέστη. Ο Χορός τον απαλλάσσει. Στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή δεν υπάρχει μεταμέλεια. Κανείς θεός δε βάζει εδώ το χέρι του για να επιβάλει ή να ματαιώσει τη δικαιοσύνη που επέρχεται.

Η παράσταση ανέδειξε την πολυπλοκότητα της Ηλέκτρας, καλώντας το κοινό να αναμετρηθεί με κρίσιμα ερωτήματα: Τι σημαίνει «αποκαθιστώ το δίκαιο»; Ποιο είναι το χρέος του καθήκοντος; Είναι ποτέ δυνατή η λύτρωση; Μπορεί κανείς να ζήσει με τις συνέπειες της βίας; Θα κλείσει η εκδίκηση τον κύκλο του αίματος; Είναι η βία και η εκδίκηση αναπόφευκτη λύση σε έναν κόσμο αδικίας, σκοτωμών και ολέθρου; Και, τελικά, ποιος είναι ο ρόλος της αντίστασης όταν όλα φαίνονται χαμένα;

Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή αναλαμβάνει την ευθύνη χωρίς θεό, χωρίς χρησμό. Μόνη στα υπόγεια του παλατιού, αποσυνάγωγη, κατατρεγμένη, προπηλακιζόμενη και διωκόμενη, ταπεινωμένη τρέφεται απ’ το μίσος για τη μάνα και τον εραστή και από την αγάπη για τον πατέρα και τον αδελφό.

Μέσω της παράστασης μεταφερόμαστε στα ενδότερα ενός μεγάλου βασιλικού σογιού από το οποίο κατάγεται η Ηλέκτρα. Σ’ έναν κόσμο στραμμένο προς τη διαφθορά, με ασίγαστες ανησυχίες και άφθονο πλούτο, και ταυτόχρονα, έναν κόσμο βουτηγμένο στη μεγαλοαστική υποκρισία, γεμάτο ανοιχτές πληγές.

Ο Αναστάσης Ροϊλός έπλασε έναν Ορέστη με σύγχρονο μέτρο στον λόγο του και αυτοκυριαρχία. Μια ερμηνεία από τον αξιόλογο ηθοποιό που ανατέμνει έξοχα τις ανθρώπινες σχέσεις σε ένα οικογενειακό περιβάλλον υποκρισίας και μισαλλοδοξίας. Το μέλλον του διαφαίνεται ευοίωνο.

Η Ιωάννα Παππά έχτισε προσεκτικά και αριστοτεχνικά, σπιθαμή προς σπιθαμή, εμπλέκοντας ολοένα και περισσότερο τα κίνητρα και τις προθέσεις της Κλυταιμνήστρας στο άγκιστρό της. Υπέροχη!

Εκπληκτική Χρυσόθεμις η ταλαντούχα Γρηγορία Μεθενίτη. Υποδύεται την αδελφή που οι  χάρες της και η ζωντάνια της μπορούν μεν να αποδειχτούν ακαταμάχητες, αλλά δεν μπορούν να εξαλείψουν τη φρίκη που νιώθει ζώντας με τη φόνισσα μάνα και τον εραστή της.

Έξοχος ο παιδαγωγός του Γιάννη Αναστασάκη. Μας δίδαξε με τρόπο αξιοζήλευτο έναν σπουδαίο ρόλο και έναν από τους σπουδαιότερους μονολόγους του αρχαίου δράματος. Διατήρησε δε την ετοιμότητά του όταν στην παράσταση της Παρασκευής υπήρξε διακοπή λόγω ασθενείας θεατή, δείχνοντας την πολυετή εμπειρία του και τη σκηνική του εγρήγορση.

Άψογος ο Αίγισθος του πολλάκις δοκιμασμένου στην Επίδαυρο και στην αρχαία τραγωδία Νικόλα Παπαγιάννη. Ένας ηθοποιός απόκτημα για το ελληνικό θέατρο.

Ο Πυλάδης του Περικλή Σιούντα ήταν μια απρόσμενη έκπληξη πολύ ευχάριστη. Το μέλλον του διαγράφεται λαμπρό και γεμάτο προκλήσεις.

Με μια αποκαλυπτική, απόκοσμη ερμηνεία η Ηλέκτρα της Λουκίας Μιχαλοπούλου παίρνει πάνω της το βάρος της κατάρας του μύθου, χάρη στις ανεξάντλητες δυνατότητές της και στην άψογη σκηνοθεσία του Δημήτρη Τάρλοου που εργάστηκε μεθοδικά μελετώντας με ακρίβεια, συνέπεια, καθαρότητα, αυθεντικότητα και δυσεύρετη αισθητική τον μεγάλο τραγικό.

Όλοι οι ηθοποιοί εξαιρετικοί με ταυτότητα διακριτή στους ρόλους – και αυτό το οφείλουμε επίσης στη σκηνοθεσία.

Δυναμική και ως κίνηση και ως ερμηνεία η παρουσία του χορού (Μαργαρίτα Αλεξιάδη, Ασημίνα Αναστασοπούλου, Ελένη Βλάχου, Ιωάννα Δεμερτζίδου, Ελένη Κιλινκαρίδου – Σίστη, Ιωάννα Λέκκα, Λυδία Στέφου, Άννα Συμεωνίδου, Χαρά Τζόκα).

Τα Σκηνικά και Κοστούμια (Πάρις Μέξης) εναρμόνισαν το πνεύμα της δεκαετίας του ’30 με το κλασικό κείμενο, όπως και η Μουσική (Φώτης Σιώτας). Με γνώση και σεβασμό.

Αξιοσημείωτος ο Σχεδιασμός Φωτισμών (Αλέκος Αναστασίου) και με ζωντανό – δημιουργικό χαρακτήρα οι Χορογραφίες της Μαρκέλλας Μανωλιάδη.

Σε όλους αξίζει το αυθόρμητο χειροκρότημα που έλαβαν και το μεγάλο μπράβο απ’ το ευχαριστημένο κοινό. Το έβλεπες στα πρόσωπά τους. Και η Μαρίνα, το κορίτσι της Άνδρου, ήταν σίγουρα εκεί, ανάμεσά μας και ευχαριστημένη.

Η Ηλέκτρα του Δημήτρη Τάρλοου μάς προσκαλεί σε μια αταλάντευτη, μαχητική υπεράσπιση της ύπαρξής μας, των δικαιωμάτων και των ελευθεριών μας.