Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Αποτελεί ένα κόσμημα για την παγκόσμια λογοτεχνία. Όλα τα ρεαλιστικά προβλήματα του κόσμου, το πάθος για χρήμα, η δίψα για δόξα, το κέρδος, η αναρώτηση για την ύπαρξη του Θεού, ο έρωτας, οι ένοχες, η εξαπάτηση, ξεδιπλώνονται μέσα από μια μυθοπλασία, πραγματικά πιο ρεαλιστική και απ’ την αλήθεια.
Μια τολμηρή σάτιρα με στόχο τους γραφειοκράτες της σταλινικής Μόσχας, ένα ονειρικό ταξίδι από τα γκρίζα κτήρια της Κα Γκε Μπε στους κάμπους της Ιουδαίας και το λόφο του Γολγοθά, και ένας παράφορος έρωτας ανάμεσα στη Μαργαρίτα και τον απόκληρο Μαιτρ, συνθέτουν το εμβληματικό έργο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, που κινείται ευέλικτα ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, την Καινή Διαθήκη και τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Ένα σύνθετο έργο που, με τον διάβολο επί σκηνής, πραγματοποιεί μια μαγευτική μετάβαση μετ’ επιστροφής στην πολιτική, τη θεολογία και τον έρωτα.
Η παράσταση της Πειραματικής Σκηνής («Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα») δεν είχε τη λογική αλληλουχία της φυσικής πραγματικότητας, ακριβώς γιατί η σκηνοθέτις Μαρία Πανουργιά την προσέγγισε σαν ένα όνειρο, σαν κάτι πέρα από τον συνειδητό έλεγχο, σαν ένα παράθυρο στο υποσυνείδητο.
Σαν να ξύπνησες μόλις από μια ιστορία που έζησες κατά τη διάρκεια του ύπνου. Σε αυτή την ιστορία διασκέδασες ξέφρενα με τον Διάβολο και τη συντροφιά του, ήρθες αντιμέτωπος με τον εαυτό σου, με τη θνητότητά σου, τα πάθη σου και τις αμαρτίες σου. Βρέθηκες σ’ ένα πικνίκ, παρέα με τον Χα-Νοτσρί και τον Πόντιο Πιλάτο. Ο ίδιος ο Ιησούς τραγούδησε μια άρια μόνο για σένα. Έμαθες να παίζεις γιουκαλίλι. Είχες μια σοβαρή συνομιλία μ’ ένα γάτο κι ένα μονόφθαλμο δαίμονα (δεν ήξερες αν ήταν άνδρας ή γυναίκα). Ένα χταπόδι ξεγλίστρησε από τη γυάλα του και σε αγκάλιασε σφιχτά και παθιασμένα. Το πλήθος μιλούσε τραγουδώντας, η τηλεόραση ήταν διαρκώς ανοιχτή. Ένα κορίτσι με αφτιά ελαφιού ψιθύριζε ένα ρώσικο τραγούδι. Όλοι αυτοί σου έμαθαν πώς να χορεύεις, πώς ν’ αγαπάς και πώς να σκοτώνεις. Μέχρι που στο τέλος μεταμορφώθηκες σε ένα χαμογελαστό τέρας που έπαιρνε παράλογες πόζες μπροστά σε έναν καθρέφτη. Ταξίδεψες προς άγνωστη κατεύθυνση μέσω της «βασιλικής οδού» και αναδύθηκαν εικόνες, ήχοι, αισθήσεις, ιδέες, συναισθήματα και μορφές.
«Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» διαδραματίζεται στη Μόσχα του 1929. Ο Διάβολος, με το όνομα «Βιολάντ» και τους γοητευτικούς τρόπους ενός αριστοκρατικού ξένου, καταφθάνει στην πόλη μαζί με την παράξενη κομπανία του από πλάσματα: τον λακέ με το μονόκλ Κοροβιέφ, τον υπερμεγέθη και νοήμονα μαύρο γάτο Μπεγκεμότ, τον αγριωπό κοντοπίθαρο με υπερφυσικούς κυνόδοντες Αζαζέλο, τον φρικιαστικό Αμπαντόνα, τη βαμπίρ Χέλα. Όλοι μαζί, τρομοκρατούν ή εξαφανίζουν αξιωματούχους του καθεστώτος, σοκάρουν ή σκανδαλίζουν το κοινό με ακραίες ταχυδακτυλουργικές παραστάσεις και γενικά σπέρνουν το χάος – αλλά κάτω από όλα αυτά υποβόσκει το μαύρο χιούμορ του Μπουλγκάκοφ. Στην ιστορία τους εμπλέκεται και μία νεαρή γυναίκα, η Μαργαρίτα, που προσπαθεί να εντοπίσει τον εξαφανισμένο εραστή της (ο «Μαιτρ» του τίτλου) και κλείνει μια συμφωνία με τον Βιολάντ, ενώ υπάρχει και μία παράλληλη αφήγηση που εξελίσσεται στην κάψουλα του χρόνου με περισσότερο φιλοσοφικές και θρησκευτικές προεκτάσεις που ανάγει την υπόθεση σε πολυεπίπεδο magnum opus.
Η τέταρτη -για το 2016- παραγωγή της Πειραματικής Σκηνής «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» ήταν… ένα πικνίκ με το διάβολο, και ήταν βασισμένη στο μυθιστόρημα «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα». Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων. Δεν ήταν ακριβώς το μυθιστόρημα. Επρόκειτο για μια ελεύθερη θεατρική επινόηση εμπνευσμένη από το έργο του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, ένα έργο αταξινόμητο και ταυτόχρονα κλασικό.
Στο βιβλίο «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» ο συγγραφέας παντρεύει τη φαντασία με τη σοβαρότητα, τον πιο αυστηρό ρεαλισμό με τον ρομαντικό λυρισμό, την κοινωνική σάτιρα με τον πολιτικό μύθο, την αστυνομική πλοκή με τη μυστικιστική αναζήτηση, παίζει με τα Ευαγγέλια και με τον μύθο του Φάουστ, καταρρίπτοντας τα σύνορα ανάμεσα στο καθημερινό και το υπερφυσικό. Μια κατασκευή ακραίας εκλέπτυνσης και εκκωφαντικής λογοτεχνικής ευρυμάθειας, κρυμμένη πίσω από μια απλή πρόσοψη. Το μυθιστόρημα της φρενιτιώδους περιπέτειας, και μαζί το απόλυτο ερωτικό μυθιστόρημα. Μια ιστορία με πρωταγωνιστή τον Διάβολο αλλά και τον Χριστό.
Κομμάτι της ζωής σου
Συνδυασμός γέλιου (σάτιρα, βωμολοχία) και έκθεσης ήταν η παράσταση. Αυθάδεια, αέρας ελευθερίας, ειρωνεία, τρέλα. Η σκηνοθεσία στιβαρή και πυκνή στη δράση, διαυγής και ευλύγιστη στη διδασκαλία των ρόλων. Βαθιά, συνειδητά, αυθόρμητα πρωτοποριακή και βαθιά, νεανικά, ορμητικά στοχαστική, με μια αγωνία για την ακρίβεια στην έκφραση, μα κυρίως με μια διαρκή διερώτηση για την ουσία του έρωτα και του θανάτου.
«Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» είναι ένα κείμενο που, όταν διαβαστεί, δεν ξεχνιέται. Δεν προστίθεται απλώς στο διανοητικό σου πεδίο. Δεν κερδίζει θέση στο μυαλό και στην ψυχή σου. Γίνεται κομμάτι της ζωής σου. Ακόμη και σήμερα, με τη συγγραφική υπερπαραγωγή, η ανάγνωσή του καθηλώνει. Πρόκειται για τη δικαίωση της φαντασίας. Της λογοτεχνίας. Κάποιοι θεωρούν ότι δεν βγάζει νόημα. Δεν χρειάζεται να προσπαθεί να βγάλει νόημα. Ίσως αυτό είναι το πιο πολύτιμο δώρο του Μπουλγκάκοφ στην ανθρωπότητα. Πρώτα ζήσε και η ζωή θα σε συναντήσει. Όπως της φερθείς θα σου φερθεί και αν είσαι τολμηρός και η φαντασία σου δεν έχει όρια, τότε οδηγείσαι στην Αποκάλυψη. Αποκάλυψη των μύχιων, των ανομολόγητων, των απροκάλυπτων, των θαμμένων αξιών που περιμένουν να φανερωθούν. Το βιβλίο γίνεται φυλακτό με τη μεταφορική, αλλά μόνο έτσι αληθινή, έννοια. Δεν είναι πια μόνο βιβλίο. Είναι Δημιουργία.
Η γάτα
Για μένα ο αφορισμός «Η γάτα είναι ένα αρχαίο και ιερό ζώο!» του Μ. Μπουλγκάκοφ αποτελεί την απόλυτη ένδειξη ενσυναίσθησης και σεβασμού σε ένα από τα πιο φλεγματικά και σοφά ζώα του πλανήτη.
Ο «Κοτ-Μπεγκεμότ» («γάτος – ιπποπόταμος»), που περιοδικά μετατρέπεται σε ένα στρουμπουλό άνθρωπο, είναι ίσως η πιο γοητευτική γάτα, όχι μόνο στη ρωσική λογοτεχνία. Είναι ο βοηθός του Βιολάντ, του άρχοντα των μυστικιστικών δυνάμεων. Άτακτος και φαρσέρ, ο Μπεγκεμότ παρουσιάζεται στους αναγνώστες με έναν πολύ αστείο τρόπο: «Ένας γάτος, τεράστιος, σαν γουρούνι, μαύρος σαν το κάρβουνο ή σαν το κοράκι, με επιβλητικά μουστάκια αξιωματικού του Ιππικού, που περπατάει σαν άνθρωπος στα πίσω πόδια». Αυτός ο κωμικός χαρακτήρας είτε είναι ξαπλωμένος στο πουφ, με μια αναιδή πόζα, κρατώντας ένα ποτήρι βότκα στο ένα χέρι και ένα πιρούνι με καρφωμένη την μπουκιά στο άλλο, είτε ταλαντεύεται κρεμασμένος στον πολυέλαιο, κρατώντας ένα περίστροφο, όταν προσπαθούν να τον συλλάβουν.
Ο Γιάννης Κλίνης στο συγκεκριμένο ρόλο έλαμψε πιάνοντας επιτυχημένα πολλή από την απαράμιλλη γοητεία, τη θρασύτητα, την τσαχπινιά και την ειρωνεία του αυθεντικού και αγαπημένου χαρακτήρα. Απολαυστική ερμηνεία!
H Ηρώ Μπέζου διαμόρφωσε με επιτυχία τον χαρακτήρα της Μαργαρίτας, μεταδίδοντας φλόγα, υπερηφάνεια, εξυπνάδα αλλά και την απόγνωση που νιώθει στιγμές στιγμές η ηρωίδα. Και τα καταφέρνει όλα αυτά με τη δική της υποκριτική διαφορετικότητα. Κατορθώνοντας δε με επιδέξιο τρόπο να συγκεράσει το γειωμένο με το φευγάτο, το κωμικό με το μελαγχολικό και το ρεαλιστικό με το ρομαντικό.
Μαιτρ με αδιαφιλονίκητη σαγήνη ο σταθερά θαυμάσιος Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης.
Σκοτεινός, κομψός και επινοητικός ο Βιολάντ του Blaine Reininger.
Αζαζέλο η θαυμάσια Θεανώ Μεταξά, που πάντα κάνει αισθητή την παρουσία της με την ευέλικτη κίνησή της και την ξεχωριστή εκφραστικότητά της.
Είδαμε καλοδιδαγμένες σκηνές και ρόλους, σε αρμονία με τη σκηνοθετική ανάγνωση. Οι ταλαντούχοι καλλιτέχνες κατέθεσαν εαυτόν για μια δημιουργικά γόνιμη συλλογική και ατομική άμιλλα. Όλοι αξίζουν πολλούς επαίνους και μια αναφορά: Η πηγαία θεατρική Κύνθια Βουκουβαλίδου, η εύστοχη Σοφία Ιωάννου, η καίρια Δομνίκη Μητροπούλου, ο ευαίσθητος και εύπλαστος Γιάννης Παπαδόπουλος.
Η διασκευή των Τάσου Κουκουτά, Μαρίας Πανουργιά, Θεοδώρας Καπράλου είχε φαντασία, αίσθηση του αστείου και ποιότητα. Τα σκηνικά της Πουλχερίας Τζόβα, τα κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη, η μουσική του Blaine Reininger, οι φωτισμοί του Γιάννη Δρακουλαράκου και η επιμέλεια κίνησης της Ζωής Χατζηαντωνίου δουλεύτηκαν με ανεξάρτητο πνεύμα, θετική ενέργεια και επαγγελματισμό.
Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα (Ένα πικνίκ με τον Διάβολο) σε σκηνοθεσία Μαρίας Πανουργιά, που παρακολουθήσαμε στην Πειραματική Σκηνή ( -1) του Εθνικού Θεάτρου, ήταν μια ευφρόσυνη παράσταση, με παιγνιώδη ευρηματικότητα. Συνδύαζε το σκοτεινό χιούμορ με την κριτική αλληγορία και περιέγραφε εναργώς μια κοινωνία που δεν διαφέρει διόλου από τη σημερινή. Μια παράσταση που μας διασκέδασε αλλά κυρίως μας προβλημάτισε.
Συντελεστές
• Σκηνοθεσία Μαρία Πανουργιά
• Διασκευή /δραματουργική επεξεργασία Τάσος Κουκουτάς, Μαρία Πανουργιά, Θεοδώρα Καπράλου
• Σκηνικά Πουλχερία Τζόβα
• Κοστούμια Ιωάννα Τσάμη
• Μουσική Blaine Reininger
• Φωτισμοί Γιάννης Δρακουλαράκος
• Επιμέλεια κίνησης Ζωή Χατζηαντωνίου
• Σχεδιασμός κομμώσεων Χρόνης Τζήμος
• Βοηθός σκηνοθέτη Θεοδώρα Καπράλου
• Βοηθός ενδυματολόγου Βασιλική Σουρρή
Διανομή
• Μαιτρ Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης
• Μαργαρίτα Ηρώ Μπέζου
• Βιολάντ Blaine Reininger
• Μπεγκεμότ Γιάννης Κλίνης
• Αζαζέλα-ο Θεανώ Μεταξά
• Θαμώνες Κύνθια Βουκουβαλίδου, Σοφία Ιωάννου, Δομνίκη Μητροπούλου, Γιάννης Παπαδόπουλος
* Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα (Ένα πικνίκ με τον Διάβολο) του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ
ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ( -1)
Εθνικό Θέατρο
