Tης Ειρήνης Αϊβαλιώτου
«Εκ βαθέων εκέκραξά σοι Κύριε, ότι, παρά σοι ο ιλασμός εστίν…»
Δαυίδ ψαλμός ΡΚΘ’ 129
Το «De Profundis» («Εκ βαθέων») παραμένει ένα από τα πιο συγκλονιστικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και ταυτόχρονα το πιο ανθρώπινο και αληθινό έργο του Όσκαρ Ουάιλντ. Μέσα από τα δεσμά μιας ανελέητης φυλακής, ο μεγάλος Ουάιλντ ξεδιπλώνει τις πληγές της ψυχής του και αξίζει να παρακολουθήσει το λόγο του κάποιος. Μιλάει για όλα, για την τέχνη, για τη ζωή του, για την πίστη και πώς την αντιλαμβάνεται, για τη σχέση του με τους ανθρώπους, για την αρχαία ελληνική τραγωδία, για το πώς βλέπει το σύστημα της φυλακής και πώς το παρελθόν του, για τη μισαλλοδοξία και για τους σύγχρονους Φαρισαίους που κατακλύζουν το κοινωνικό σύστημα.
Κοντά έναν αιώνα από τότε που γράφτηκε, το «De Profundis» παραμένει αγέραστο και διαχρονικό. Πικρός, σαρκαστικός, πονεμένος, πέφτοντας ξάφνου από τα φτερά της δόξας στα ανήλιαγα κελιά της φυλακής του Ράιντιγκ, ο ποιητής της «Σαλώμης» και του «Ντόριαν Γκρέι» απευθύνει στο νεαρό αγαπημένο του, Άλφρεντ Ντάγκλας, -τον Μπόσι, όπως ο ίδιος αποκαλούσε- ένα αμείλικτο “κατηγορώ”, που στρέφεται ουσιαστικά εναντίον της πουριτανικής ηθικής της βικτοριανής Αγγλίας.
Η πιο ολοκληρωμένη μορφή ερωτικής εξομολόγησης (ασχέτως αν απευθύνεται σε μια γυναίκα ή σε έναν ανάξιο φίλο), η σπαρακτική κραυγή ενός μετανοημένου για τις λίγες αμφίβολες στιγμές μιας απίθανης και άβολης ευτυχίας.
Τα ακούραστα γλωσσικά παιχνίδια, η ανατομία του ανθρώπινου χαρακτήρα ανά τους αιώνες ή η αιώρηση ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, το περίτεχνο αυτό δίκτυο που μετατρέπει το έργο του Ουάιλντ σε απροσπέλαστο μυστικό, προσγειώνονται στην τετριμμένη μας καθημερινότητα μέσα σε ένα απλό θέατρο της Αθήνας, το θέατρο “Άνεσις” σε σκηνοθεσία και ερμηνεία Σπύρου Κυριαζόπουλου.
Παρόλο που ο ποιητής είχε σχέσεις με διάφορες καλλονές της εποχής του (μάλιστα παντρεύτηκε μία από αυτές, την Κονστάνς Μαίρη Λόιντ), ο μεγάλος έρωτας της ζωής του ήταν ο νεαρός λόρδος Άλφρεντ Ντάγκλας. Το πάθος αυτό («η αγάπη που δεν τολμά να πει τ’ όνομά της») οδήγησε τον Ουάιλντ στην καταστροφή. Στις 25 Μαΐου του 1895, ο Ουάιλντ βρέθηκε αντιμέτωπος με την καταδίκη για «διάπραξη άσεμνων πράξεων με ορισμένους άνδρες». Κατηγορήθηκε για ομοφυλοφιλία. Συγκεκριμένα, ο 9ος Μαρκήσιος του Κουίνσμπερι, πατέρας του ποιητή Λόρδου Άλφρεντ Ντάγκλας, του επιτέθηκε προσωπικά για την ομοφυλοφιλία του. Ο Ουάιλντ υπέβαλε μήνυση αλλά η κίνηση αυτή στράφηκε εναντίον του, καθώς βρέθηκε ο ίδιος κατηγορούμενος. Στις 25 Μαΐου του 1895 καταδικάστηκε σε καταναγκαστικά έργα δύο ετών.
«Πες μου για τον σκοτεινό κόσμο των σκιών, που αγάπησα τόσο… Πες μου για τη ζωή του και την ψυχή του. Είμαι περίεργος γι’ αυτόν που με δηλητηρίασε και μου ‘δωσε τέτοιον πόνο που κανείς δε δείχνει έλεος…».
Κατά την παραμονή του στη φυλακή, υπό άθλιες συνθήκες που επιβάρυναν την υγεία του, έγραψε την «Μπαλάντα της φυλακής του Ρέντιγκ», το τελευταίο σπουδαίο έργο του, που ανήκει στα σημαντικότερα ποιήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και καταγράφει τις εμπειρίες του στη φυλακή. Μια κραυγή διαμαρτυρίας ενάντια στην απάνθρωπη μεταχείριση Ανθρώπου από Άνθρωπο.
Εκεί έγραψε επίσης και ένα γράμμα προς τον Άλφρεντ Ντάγκλας, ο οποίος δημοσίευσε ένα μέρος του το 1905, μετά το θάνατο του Όσκαρ Ουάιλντ, υπό τον τίτλο «De Profundis» («Εκ βαθέων»).
«Τα δύο σπουδαία ορόσημα της ζωής μου ήταν όταν ο πατέρας μου μ’ έστειλε στην Οξφόρδη και όταν η κοινωνία μ’ έστειλε στη φυλακή», θα γράψει ο Oscar Wilde στη φυλακή του Ρέντινγκ. Η περίοδος της φυλάκισής του επέδρασε στην υγεία του και αργότερα τον οδήγησε στον ξεπεσμό. Ο σπαραγμός των απόκληρων της φυλακής καταγράφεται στην «Μπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ».
Ο Όσκαρ Ουάιλντ, καθώς έπεσε θύμα της σαγήνης του και φυλακίστηκε, ταυτίζεται με τη ζωή των απόκληρων και δεν κρατάει αποστάσεις. Στην «Μπαλάντα» ξετυλίγει τα συναισθήματα, την απομόνωση, τον εγκλωβισμό των ανθρώπων που ζουν στη φυλακή, με τις προσδοκίες τους να έχουν χαθεί.
Προικισμένος με σπάνια ευφυΐα και διορατικότητα, ικανός να βλέπει πέρα από την επιφάνεια, εμβαθύνει στις καταστάσεις, στις συμπεριφορές και την ψυχολογία των ανθρώπων με ρυθμό που κόβει την ανάσα και ανατρέπει καθετί μέχρι τότε δεδομένο.
Ο Όσκαρ Ουάιλντ είναι από τους πολύ αγαπημένους μου συγγραφείς και το «De Profundis» το βρίσκω πολύ ιδιαίτερο βιβλίο, βιβλίο αξεπέραστο. Όταν πληροφορήθηκα λοιπόν ότι ο Σπύρος Κυριαζόπουλος ανεβάζει ξανά τη, βασισμένη στο έργο αυτό, παράστασή του, που πέρσι δεν είχα προλάβει, έσπευσα στο θέατρο «Άνεσις» να την παρακολουθήσω.
Ο Σπύρος Κυριαζόπουλος σκηνοθετεί ο ίδιος την παράσταση με την τεχνική της ροής της συνείδησης. Εξετάζει την πορεία του “θύτη”, τον άνθρωπο που εξαιτίας του ο Όσκαρ Ουάιλντ οδηγήθηκε στη φυλακή και στην καταστροφή. Τον παραλήπτη της επιστολής, δηλαδή. Υποθέτω ότι αυτό απαιτούσε μια σοβαρή έρευνα και μια απομόνωση ώστε να γίνει η σύνθεση ενός ολοκληρωμένου κειμένου, όπως αυτό που παρουσίασε και να αποδοθεί ένα καινούργιο σκηνικό σύμπαν. Ερωτήματα, έμπνευση, παράλληλες ιδέες και σημασίες, παράπλευρες σκέψεις βρήκαν εύφορο περιβάλλον και τίποτα δεν έμεινε ανεκπλήρωτο. Η αναζήτηση φέρνει τον οίστρο κι ακολουθούν αβίαστα οι λέξεις, οι εικόνες, οι εκμυστηρεύσεις, οι στιγμές συγκίνησης.
Συνδέει την επιστολή του Wilde με το τελευταίο του έργο, την «Mπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ», την οποία συνέγραψε όταν αποφυλακίστηκε και αφιέρωσε στη μνήμη ενός συγκρατουμένου του στρατιώτη, καταδικασμένου σε θάνατο για το φόνο της γυναίκας του. Στη μνήμη του C.T.W., στρατιώτη του Ιππικού της Βασιλικής Φρουράς, που κρεμάστηκε στις 7 Ιουλίου του 1896.
Το ποίημα ακολουθεί την πορεία της ψυχής του εκτελεσθέντος στρατιώτη μέχρι την τελική Κρίση. Η ψυχή σοκαρισμένη από το κρέμασμα, μη αποδεχόμενη τη φοβερή της πράξη και τον εαυτό της, ταυτίζεται με το τελευταίο πρόσωπο που είδε στη φυλακή, το μεγάλο Ιρλανδό συγγραφέα. Μέσα από την ιστορία και τον πόνο του Oscar Wilde απαντά στο πιο βαθύ κι οδυνηρό ερώτημα του έρωτα: καθένας σκοτώνει αυτό που αγαπά; Έτσι εξιλεώνεται, αποδέχεται τον εαυτό του και συνεχίζει το ταξίδι του.
Ο μονόλογος, έτσι όπως τα δύο κείμενα παντρεύονται, αποτελεί έναν ύμνο στον Έρωτα και την Ελευθερία. Είναι ένα μάθημα συχώρεσης και μετάνοιας. Γιατί -όπως έλεγε κι ο ίδιος- μαθήματα μπορούμε να πάρουμε από όλους τους ανθρώπους ακόμα κι απ’ τους πιο αμαρτωλούς.
Είναι αρκετά εντυπωσιακό για τον θεατή ότι ο ηθοποιός και σκηνοθέτης δίνει χώρο και στον Ντάγκλας. Επινόημα ιδιαίτερα ριψοκίνδυνο, ευρηματικό, αλλά απρόσμενα θεατρικό. Επίσης κάνει αναφορά στη θεοποιημένη έκφανση του ποιητή. Μέσω της ταύτισής του με το θείο εξυψώνει τον εαυτό του και το πάθος του και μετανιωμένος ο ίδιος φτάνει στο σημείο να συγχωρεί τον χειρότερο εχθρό του και να τον καλεί σε συμφιλίωση.
Ερμηνευτικά πολύ εκφραστικός ο ηθοποιός, με όμορφο, καθαρό και διαυγή λόγο και εξαιρετική παρουσία. Αξιοποίησε τα σημαντικότερα κομμάτια της επιστολής, τα οποία παρουσιάστηκαν με τρόπο τέτοιο, ώστε να γίνουν κατανοητά ακόμα και σε όσους δεν έχουν εντρυφήσει στο βιβλίο ή δε γνωρίζουν πολλά για τον συγγραφέα.
Έχω την πεποίθηση πως πίστεψε με όλη του την ψυχή στην ιδέα του ο Σπύρος Κυριαζόπουλος. Όπως ο Όσκαρ Ουάιλντ πάλεψε για τον εαυτό του, για τον έρωτα, για τη φιλία, για την κοινωνία, για την τέχνη. Για μια ιδέα. Και τελικά έδωσε τη ζωή του γι’ αυτήν. Πιστός μέχρι τέλους αρνήθηκε να συμβιβαστεί στο νεκροκρέβατό του εξόριστος από παντού, ακόμα και με την κακόγουστη ταπετσαρία του φτηνού ξενοδοχείου που διέμενε. «Η ταπετσαρία μου και εγώ παλεύουμε μέχρι θανάτου. Ένας από τους δύο πρέπει να φύγει», είπε με φλέγμα πριν πεθάνει. Έφυγε εκείνος.
Πέθανε το 1900 σε ηλικία 46 μόλις ετών στο Παρίσι, και τάφηκε στο νεκροταφείο Père Lachaise. Για χρόνια οι επισκέπτες περιορίζονταν να αφήνουν μόνο κάποια αφιερώματα στο μνημείο αλλά από το 1990 και μετά άλλαξαν τα πράγματα. Μια επισκέπτρια φίλησε τον τάφο, αφήνοντας το κατακόκκινο αποτύπωμα των χειλιών της πάνω στην πέτρα. Αυτό ήταν. Από τότε ο Όσκαρ βρίσκεται θαμμένος σε έναν τάφο με χιλιάδες φιλιά από κατακόκκινα χείλη.
Πρωτοπόρος σκηνοθέτης και ηθοποιός με ξεχωριστό υφολογικό στίγμα, ο Σπύρος Κυριαζόπουλος έδωσε μια παράσταση υφασμένη με πάθος. Η επεξεργασμένη στο έπακρο σκηνοθεσία και η αδιαπραγμάτευτη θεατρικότητα της ερμηνείας μαζί με τα διαφορετικά αποσπάσματα που επέλεξε να χρησιμοποιήσει δημιούργησαν μια αδιαμφισβήτητη αυτονομία. Τα δύο ποιήματα ενώθηκαν σε έναν καμβά δημιουργώντας την αυταπάτη της ταύτισης. Άλλωστε και το θέατρο δεν είναι παρά η επιμονή σε μια παιδική αυταπάτη.
Υποδυόμενος τους χαρακτήρες που προκύπτουν, μεταμορφώνεται με μια συνεχή κυματοειδή κίνηση. Είναι σαφής η εξάσκηση και η επιδεξιότητα, η τεχνική και η μέθοδος. Με άψογη εκφορά λόγου και εμπνευσμένη κινησιολογία που δίδαξε η πεπειραμένη Σεσίλ Μικρούτσικου, εντός ενός επιβλητικά φωτισμένου σκηνικού σύμπαντος που συνέλαβε αριστοτεχνικά ο Σάκης Μπιρμπίλης, με την πρωτότυπη μουσική του ταλαντούχου Άλκη Λιβαθινού και με τη συνδρομή της εκθαμβωτικής Μαρίας Κίτσου (βοηθός σκηνοθέτη), ο ταλαντούχος καλλιτέχνης εναλλάσσει διακυμάνσεις και περσόνες με τη βοήθεια και των εξαίσιων κοστουμιών που συνέλαβε ο ίδιος. Ωραιότατο και το σκηνικό με την ψηλή καρέκλα που παραπέμπει σε ικρίωμα. Το δε ζωγραφισμένο πρόσωπο της κούκλας εγγαστρίμυθου η οποία παρίσταται ως μάρτυρας, τα παγωμένα μάτια της και το χαρακτηριστικά γκροτέσκο της στόμα, που την κάνουν να μοιάζει σαν να ζωντανεύει από τη μια στιγμή στην άλλη συμμετέχοντας στη ροή, είναι ένα εξαίσιο και πολύ θεατρικό εύρημα.
Πλήρης σωματικός έλεγχος, ποιητικές χειρονομίες και στάσεις του κορμιού, εναλλαγές φωνητικών τόνων δημιουργούν ευχάριστη έκπληξη και συγκρατούν το ενδιαφέρον του κοινού. Το «De Profundis» είναι μια παράσταση με ατμόσφαιρα, κίνηση και ιδιαιτερότητα. Παρακολουθώντας το σκεπτόμουν πως όντως υπάρχουν καλλιτέχνες που διευρύνουν και ικανοποιούν τους ορίζοντες προσδοκίας του κοινού. Γι’ αυτό ο ιδανικός θεατής δεν κοιμάται ποτέ!
* Η εταιρεία θεάτρου Dumspirospero και το De Profundis, το κορυφαίο έργο του Oscar Wilde, ύστερα από μια περιοδεία από την Αλεξανδρούπολη έως την Κρήτη επέστρεψαν στην Αθήνα και στη σκηνή του θεάτρου «Άνεσις».
* Μια επιστολή που γράφτηκε από τον Oscar Wilde όταν η σχέση τους με τον Μπόσι ήταν ακόμη στο ξεκίνημά της:
«Αγόρι μου… Το σονέτο σου είναι αξιολάτρευτο, και είναι πραγματικά ένα θαύμα που αυτά τα κόκκινα, τριανταφυλλένια χείλη σου φτιάχτηκαν εξίσου για τη μουσική της ποίησης και την τρέλα των φιλιών. Είμαι σίγουρος ότι ο Υάκινθος, που ο Απόλλωνας αγαπούσε τόσο παράφορα, ήσουν εσύ στην αρχαιότητα… Γιατί είσαι μοναχός σου στο Λονδίνο και πότε θα πας στο Σάλισμπερι; Πήγαινε εκεί για να δροσίσεις τα χέρια σου μέσα στο γκρίζο λυκόφως των γοτθικών πραγμάτων και μετά έλα εδώ όποτε θελήσεις. Είναι πανέμορφα – το μόνο που λείπει είσαι εσύ. Πάντα, με αθάνατη αγάπη, δικός σου, Όσκαρ» (Ιανουάριος 1893, Βράχος του Μπάμπακομπ).
* Προηγούμενη εκδοχή τoυ De Profundis παρουσιάστηκε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου το Μάρτιο του 2015, εξελίχθηκε και παρουσιάζεται τώρα στο θέατρο «Άνεσις» στην τελική του μορφή. Περιόδευσε ανά την Ελλάδα με sold out παραστάσεις σε Ορεστιάδα, Διδυμότειχο, Αλεξανδρούπολη, Σέρρες, Ηράκλειο και Πάτρα. Έμεινε στη Θεσσαλονίκη με παράταση παραστάσεων για όλον τον Δεκέμβριο 2015 στο θέατρο “Αθήναιον”.
* Ο Σπύρος Κυριαζόπουλος είναι απόφοιτος της δραματικής σχολής του Εθνικού θεάτρου. Συμμετείχε σε παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου με σκηνοθέτες τον Σταμάτη Φασουλή τον Νίκο Μαστοράκη και τον Βασίλη Μαυρογεωργίου καθώς και στο ελεύθερο θέατρο.
* Η φράση “De Profundis”, δηλαδή “Εκ βαθέων”, προέρχεται από τον Ψαλμό 130.1 (“Εκ βαθέων εκέκραξά Σοι, Κύριε”), αλλά χρησιμοποιείται ευρύτατα και στην καθομιλουμένη, για να υποδηλώσει την ειλικρινή, με εξομολογητική διάθεση, έκφραση συναισθημάτων.
* Ο Όσκαρ Ουάιλντ, βεβαίως, δεν έγραψε ποτέ “βιβλίο” με αυτόν τον τίτλο. Το κείμενο που θα γινόταν αργότερα γνωστό ως «De Profundis» δεν είναι παρά μια μακροσκελής επιστολή προς τον εραστή του, λόρδο Άλφρεντ Ντάγκλας, γραμμένη το 1896-97 στη φυλακή του Ρέντινγκ, όπου εξέτιε τη διετή ποινή του.
Η ταυτότητα της παράστασης
Διασκευή-σκηνοθεσία-κοστούμια: Σπύρος Κυριαζόπουλος
Επιμέλεια κίνησης: Σεσίλ Μικρούτσικου
Σχεδιασμός Φωτισμών: Σάκης Μπιρμπίλης
Πρωτότυπη Μουσική: Άλκης Λιβαθινός
Βοηθός Σκηνοθέτη: Μαρία Κίτσου
Σχεδιασμός Μαριονέτας: Δήμητρα Γιoβάννη
Δευτέρα και Τρίτη στις 21:15
Είσοδος: 10 ευρώ, 8 ευρώ (μειωμένο)
Διάρκεια 65΄
ΔΕΙΤΕ ΤΟ VIDEO
https://web.facebook.com/De-profundis-782070528508971/
