Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Ένας παθιασμένος έρωτας και μια παθιασμένη ηρωίδα, κρυφές ζωές και μια συγκλονιστική εξομολόγηση, μελαγχολικά παιχνίδια και φιλοσοφικοί στοχασμοί διακλαδώνονται σε έναν μονόλογο με επίκεντρο τον Σταβρόγκιν, τον πιο πραγματικό δαιμονικό ήρωα της λογοτεχνίας.
Ο πολυφωνικός μονόλογος «Δαίμονας» της Μαρίας Ευσταθιάδη, που παρακολουθήσαμε στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων, σε σκηνοθεσία – επιμέλεια σκηνικού χώρου Μιχάλη Αγγελίδη και ερμηνεία Μαριέττας Σπηλιοπούλου, έχει ως αφετηρία τους «Δαίμονες» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Ειδικότερα δε το λογοκριμένο, στις πρώτες εκδόσεις του έργου, κεφάλαιο όπου ο Νικολάι Σταβρόγκιν εξομολογείται μια αποτρόπαιη πράξη: το βιασμό της δωδεκάχρονης Ματριόσα και την ακόλουθη αυτοκτονία της.
Το κατεξοχήν πολιτικό και προφητικό μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι, προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στους λογοτεχνικούς και πολιτικούς (κατά κύριο λόγο στους επαναστατικούς) κύκλους της Ρωσίας, το 1871, όταν και πρωτοδημοσιεύτηκε. Είναι βέβαιο ότι ο λόγος που ενέπνευσε, ακόμη περισσότερο στοίχειωσε, τόσους συγγραφείς, είναι γιατί σ’ αυτό το μυθιστόρημα έβλεπαν μια φρενήρη, σφοδρή και ανεπιφύλακτη υπεράσπιση της ανθρώπινης ψυχής και του βάθους της, που απέρριπτε όλους τους κανόνες της κοινώς αποδεκτής ηθικής.
Στον “Δαίμονα” η μυθιστορηματική αλήθεια των «Δαιμόνων» ανατρέπεται: η Ματριόσα ζει και, πενήντα χρονών πια, αφηγείται μέσα από τρεις συγκλονιστικές φωνές τη δική της ανομολόγητη εκδοχή· τον έρωτά της για τον Σταβρόγκιν από παιδί, τη δεύτερη συνάντησή τους στα δεκαεπτά της, τη σύντομη ταραγμένη σχέση τους μέχρι την αυτοκτονία του, και την προσκόλλησή της σ’ αυτόν μέχρι το θάνατό της.
Η επιθυμία
Με μια τολμηρή αναστροφή και κατάρριψη της μυθιστορηματικής πλοκής, η Μαρία Ευσταθιάδη επιλέγει να δώσει μια εντελώς άλλη έκβαση στην ιστορία του Σταβρόγκιν και της Ματριόσα, φωτίζοντας έτσι μιαν άλλη αλήθεια, εξίσου πιθανή όσο και απίθανη.
Η συγγραφέας υιοθετεί διαφορετικά δεδομένα. Βρίσκουμε τη Ματριόσα στη μικρή πόλη Ουρί της γερμανικής Ελβετίας, στο σπίτι που της κληροδότησε ο Σταβρόγκιν. Τη συναντάμε την ημέρα της αυτοκτονίας της, στο γύρισμα του 19ου προς τον 20ο αιώνα, προσκολλημένη στην αγάπη της μέχρι το τέλος.
Κλειδί αυτής της νέας ιστορίας αποτελεί η στιγμιαία «ακατανόητη» έλξη του δωδεκάχρονου κοριτσιού για τον ήρωα. Σταβρόγκιν και Ματριόσα γίνονται εραστές και συνένοχοι στην παραδοχή της επιθυμίας και ζουν τη δική τους ζωή έξω από τους ηθικούς κανόνες της κοινωνίας.
Ο Νικολάι Σταβρόγκιν, κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος, είναι ένα πρόσωπο τραγικό, που βιώνει μέσα του το απόλυτο κενό της πλήξης και του συναισθηματικού μαρασμού.
Ο «Δαίμονας» της Ευσταθιάδη τοποθετείται ρητά από την πλευρά του σώματος και του ερωτισμού. Είναι ένα πολυφωνικό τραγούδι για μια γυναικεία φωνή, ένας ύμνος στη δύναμη και την τρέλα της επιθυμίας αλλά και στην άρνηση της απώλειας. Ωστόσο, το κείμενο αυτό αφήνει γενναιόδωρα χώρο στη γλυκύτητα, σε μιαν ακραία τρυφερότητα που συνιστά ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο αυτής της ιστορίας.
Είναι ένα πρόσχημα για να περιγράψει η συγγραφέας με ενάργεια τη σεξουαλικότητα και τον ερωτισμό στη γυναίκα, το δέλεαρ αλλά και την απουσία, τον αφανισμό, τον όλεθρο. Ακόμα διαχειρίζεται με επιδεξιότητα το θέμα της απόρριψης, της αποποίησης, της διάψευσης, της αναμονής και των απογοητεύσεων.
Θέτει επί τάπητος την απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη παράδοση ενός ανθρώπου σε έναν άλλον άνθρωπο. Την παραδοχή του έρωτα ως κυρίαρχου στοιχείου πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη και φυσικά των συνεπειών που η παραδοχή αυτή επιφέρει. Την ευτυχία της ένωσης και τον πόνο της απουσίας. Ακόμα περισσότερο επειδή πρόκειται για μια συνθήκη που για την εποχή μας φαντάζει ρομαντική, ουτοπική και σαφώς σπάνια. Καθώς στους καιρούς μας υπάρχει μια αβεβαιότητα, μια αστάθεια, μια αταξία. Κυριαρχεί ο φόβος για εμβάθυνση, παραδοχή, δέσμευση. Έρχεται επομένως αυτό το κείμενο σήμερα και μιλάει για την ολοκλήρωση του ενός μέσα από τον άλλο. Συγκινητικά και λυτρωτικά ταυτόχρονα. Η Ματριόσα παλεύει με τους δαίμονες για να αισθανθεί ασφάλεια, να νιώσει εγγύτητα, ψάχνει μεθόδους να αφεθεί και να μπορέσει να εκφράσει με τρόπο κατανοητό για το κοινό την αγάπη της. Την αγάπη την πολυπόθητη, όχι την καυστική αγάπη. Την αγάπη που δεν κάνει πόλεμο, δεν έχει στρατηγική, δεν έχει θύματα και θύτες. Την αγάπη που έχει ανάγκη το σώμα μας και η ψυχή μας.
Στην ουσία το πολυφωνικό αυτό ποίημα αναμειγνύει τις ηλικίες. Καταλήγει δε στην αυτοκτονία της ηρωίδας, μια άγρια αυτοκτονία που μοιάζει με μυητική διαδικασία. Ένα ποίημα ρέον, υποκειμενικό και ψυχαναλυτικό. Ένας αισθαντικός μονόλογος, που μοιάζει με παραλήρημα, δύσκολος στην εκμάθηση, ο οποίος δεν διαθέτει λογική συνέχεια, γιατί η ηρωίδα πότε είναι δωδεκάχρονη, πότε δεκαεπτάχρονη και πότε πενηντάχρονη…
Ταυτόχρονα μέσω του θεάτρου ερχόμαστε σε επαφή με ένα κείμενο σημερινό, καίριο και καυστικό και με μια παράσταση σύγχρονη και λιτή η οποία χρησιμοποιεί και το βίντεο για να αποδώσει το νόημά της, αιώνιο και συγκινητικό.
«Δαίμων εαυτού»
Ο “Δαίμονας” μιλάει για το μεταίχμιο στη ζωή ενός ανθρώπου. Για τη συνάντηση με το εντός μας υλικό, με αυτό το πολύ προσωπικό που ζει μέσα μας πολλές φορές κρυμμένο. Είναι μια εξομολόγηση εφ’ όλης της ύλης στον πιο καχύποπτο ακροατή, τον εαυτό μας. Καθώς αυτό συμβαίνει σπάνια στη ζωή μας σε τέτοιο βάθος, προϋποθέτει καταβύθιση, χωρίς φόβο, ατολμίες και περιττές άμυνες. Μιλάει για την ώρα που ερχόμαστε σε επαφή με τον εσωτερικό μας δαίμονα. «Δαίμων εαυτού», τον έλεγαν οι αρχαίοι. Έτσι ονομαζόταν η θεότητα – προστάτης που ζούσε μέσα σε κάθε άνθρωπο από τη γέννησή του έως το θάνατό του και φρόντιζε για την προσωπική εξέλιξη κι ευημερία, κάτι σαν το αντίστοιχο σημερινό χριστιανικό «φύλακας-άγγελος», αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο έναν δίαυλο μεταξύ του κόσμου των θνητών και του κόσμου των θεών.
«Πράττω κατά τον δαίμονα εαυτού», ουσιαστικά σημαίνει «πράττω σύμφωνα με αυτό που η συνείδησή μου θεωρεί σωστό», αδιαφορώντας ίσως για το τι θα πουν οι άλλοι και είναι μια στάση ζωής που υιοθέτησαν και επιδοκίμασαν οι Στωικοί φιλόσοφοι. Η λέξη «δαίμων», άλλωστε, στην αρχαιότητα είχε άλλη σημασία από την τωρινή, δεν έχει καμία σχέση με τη σημερινή της ερμηνεία. Οι αρχαίοι Έλληνες εξάλλου δεν είχαν Θεό και διάβολο. «Δαίμων» ήταν αρχικά η θεότητα που μοίραζε, κατένειμε τη μοίρα (δαίομαι = μοιράζω).
Η Φωνή
Μην ξεχνάμε πως στα έργα της Μαρίας Ευσταθιάδη επανέρχεται ο ρόλος της Φωνής, πάντα κύριος, άλλοτε συμπίπτοντας με την εξουσιαστική αρχή, άλλοτε ταυτισμένος με το αποκαθηλωμένο πρόσωπο του αφηγητή κι άλλοτε με το κατακερματισμένο υποκείμενο της αφήγησης. Είναι ένας μοχλός απαλλαγής από τις ρεαλιστικές απαιτήσεις για αληθοφάνεια. Τη συγγραφέα την ενδιαφέρει ο εσωτερικός κόσμος των ανθρώπων, εκεί που κρύβονται τα ανομολόγητα μυστικά, οι απωθημένες επιθυμίες, τα κρυφά σκοτεινά κίνητρα, οι δίνες και οι άβυσσοι. Γι’ αυτό και την απασχολεί τόσο το ζήτημα της μνήμης. Παίζει έτσι με τη γραφή της ένα παράξενο παιχνίδι μνήμης και λήθης. Η δομή παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη δραματουργία της Ευσταθιάδη, είναι ένα πεδίο διαρκούς πειραματισμού. Στο «Δαίμονα», όπως βλέπουμε, εισηγείται τον «πολυφωνικό μονόλογο» όπου η φωνή ενός προσώπου γίνεται τρεις, αντιστοιχώντας σε τρεις διαφορετικές ηλικίες της Ματριόσα. Το πολυφωνικό μυθιστόρημα του Ντοστογιέφκσι δίνει την έμπνευση στην Ευσταθιάδη για ένα σκηνικό εγχείρημα πάνω στα «ψέματα της εξομολόγησης» -που, εκ των πραγμάτων, και ασχέτως του αν ο αποδέκτης είναι ένας φίλος, ένας ιερέας, ο ψυχαναλυτής ή το θεατρικό κοινό, είναι μία σκηνοθετημένη αφήγηση, μια εξ ανάγκης εξαρχής επινοημένη σύνθεση.
Η μνήμες, τα ανομολόγητα μυστικά και καλά κρυμμένες σκέψεις, η πολυπλοκότητα του εγώ και η φασματικότητα του πραγματικού, οι κατασπαρακτικές εσωτερικές αντιφάσεις της ηρωίδας, η λύτρωσή της, μας συνταράσσει. Τίποτε, σε αυτό το μονόλογο, δεν συντελείται απλά και ευθύγραμμα, μέσα σ’ ένα συγκεκριμένο και αναγνωρίσιμο συμβατικό πλαίσιο ζωής. Σε μια σαγηνευτική αφήγηση μαγευόμαστε ακούγοντας το πώς ξεκίνησε αυτή η παράδοξη ερωτική «σχέση», πώς συνεχίστηκε, πώς καλλιεργήθηκε και πού κατέληξε.
Θα σημειώσω πως είχα παρακολουθήσει το έργο την πρώτη φορά που παραστάθηκε στην Ελλάδα από την αναμφισβήτητη Ρούλα Πατεράκη (2011). Παρακολούθησα όμως και τώρα μια παράσταση – κατάθεση έντονη και πολύτροπη, με κομψότητα, παιδικότητα και χάρη. Επιπλέον είδα μια ερμηνεία που είχε σκηνική αντίληψη και ευαισθησία.
Με ένα απλό μαύρο φόρεμα εποχής από τριζάτο ύφασμα, με μια λάμπα από οπαλίνα στο χέρι, με λυτά μαλλιά, πατώντας φρεσκοσκαμμένο χώμα, δεμένη με τελετουργικό σκοινί, πλάι σε έναν βίαια πριονισμένο κορμό δέντρου, με τόση λεπτομέρεια και ρεαλισμό, που νομίζεις ότι είναι πραγματικό πρόσωπο, η Μαριέττα Σπηλιοπούλου σεμνά, δυναμικά, δημιουργικά μπόρεσε να δει, να καταγράψει και να μεταδώσει κάθε κίνηση του σώματος και της ψυχής της Ματριόσα.
Ο «Δαίμονας», που σκηνοθέτησε ο Μιχάλης Αγγελίδης, με τη συνεργασία όλων των εκλεκτών συντελεστών, μοιάζει με παραίσθηση, με στερνό όνειρο, γρήγορο σαν ριπή και φωτεινό σαν αστραπή. Έχει την ανθρωπιά της παράνοιας, την ανθρωπιά του παράπονου, την ανθρωπιά τού να βλέπεις τον κόσμο με τα μάτια του έρωτα. Ελπίζουμε να ξαναπαρουσιαστεί στο κοινό!
ΔΑΙΜΟΝΑΣ – 2011 – Διαβάστε εδώ
Συντελεστές
Κείμενο: Μαρία Ευσταθιάδη | σκηνοθεσία – επιμέλεια σκηνικού χώρου: Μιχάλης Αγγελίδης | ερμηνεία: Μαριέττα Σπηλιοπούλου | βοηθός σκηνοθέτη: Ιωάννα Πλέσσα | μουσική επιμέλεια: Θοδωρής Ιωσηφίδης | σχεδιασμός ήχου: Σήλια Τσιούφη | κοστούμι: Ηλιάνα Κολομβρέζου | υπεύθυνη παραγωγής: Μαρίνα Μαρκαντώνη, Ευθυμία Παπαγιαννοπούλου
Διάρκεια: 60 λεπτά
Πληροφορίες για τον Πολυχώρο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων
Κύπρου 91Α & Σικίνου 35Α, 11361, Κυψέλη, Αθήνα
Τηλ: (00 30) 213 00 40 496
Κινητό: (00 30) 6945 34 84 45
Ώρες τηλεφωνικών κρατήσεων: 11:00-14:00 και 18:00-21:00
Email: [email protected]
http://tvcontrolcenter.com/
https://www.facebook.com/kentron.el
https://www.instagram.com/tvcontrolcenter/
* Ο Δαίμονας της Μαρίας Ευσταθιάδη έχει παρουσιαστεί σε θεατρική μορφή το 2010 στο Φεστιβάλ Mousson d’Eté, το 2011 στην Comédie Française, όπως και στο Φεστιβάλ Αθηνών (2011). Το κείμενο, με επίμετρο της Δήμητρας Κονδυλάκη, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.
* Η Δήμητρα Κονδυλάκη γράφει για τον «Δαίμονα»:
«Σε μια στιγμή που το θέατρο έχει χάσει κάθε κανονιστική μορφολογική αναφορά και η λογοτεχνία προσπαθεί ακόμα να αρθρώσει την ύπαρξή της μετά το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, πάντα χαίρεται κανείς όταν συναντά ένα κείμενο που καταφέρνει να συνθέσει μέσα από το θραύσμα και να αξιοποιήσει την ασυνέχεια δημιουργώντας. Ανασυστήνοντας.
Κείμενα βασανιστικά περασμένα μέσα από το φίλτρο της λογοτεχνίας, σαν τον Δαίμονα της Μαρίας Ευσταθιάδη, όσο αποσπασματικά κι αν είναι, αποδεικνύουν πως χρειάζεται πράγματι μεγάλη επιδεξιότητα για να κάνεις μια φωνή να μιλήσει και τον ήχο της να ακουστεί. Και δεν έχει τόση σημασία η προέλευσή της, ούτε η ταυτότητά της, ούτε καν αν αυτή η φωνή είναι μία ή περισσότερες – εξ ου και ο χαρακτηρισμός «πολυφωνικός μονόλογος» για το συγκεκριμένο κείμενο – όσο η υλικότητά της που, παραδόξως, μόνο μια μανιώδης κατεργασία του άυλου της χαρίζει. Άυλες είναι οι λέξεις. Άυλη και η σύνδεση με τον αρχικό μύθο και απολύτως αυθαίρετη. Κι όμως η συγγραφική γλώσσα μοιάζει ολοκληρωτικά κατοικημένη απ’ αυτόν: Σαν από προσωπική ανάμνηση που γερνάει όχι μόνο μαζί με την ηρωίδα του αφηγήματος αλλά και μ’ εκείνη που γράφει».
