Cat Is Art

Το βυζαντινό έθιμο της διαπόμπευσης

Αποστολή σε φίλο Εκτύπωση

Η διαπόμπευση ήταν μια πομπή με πρωταγωνιστή τον διαπομπευόμενο και έναν ξέφρενο όχλο που τον προσέβαλε και εξευτέλιζε με κάθε τρόπο, σε πλατείες και δρόμους. Ήταν από τα πιο αγαπημένα θεάματα των Βυζαντινών.

***

Το έθιμο της διαπόμπευσης πάνω σε γαϊδούρι, δηλαδή η εξευτελιστική δημόσια πομπή κάποιου παραβάτη πάνω σε γάιδαρο (ὄνος) ή μουλάρι (ἡμίονος) είναι βυζαντινό. Το έθιμο αυτό διατηρήθηκε ενεργό μέχρι και το πρώτο μισό του 20ου αιώνα, όταν σε πολλά χωριά συνέβαινε ακόμα η διαπόμπευση κλεφτών και μοιχαλίδων.

Το διαπομπευόμενο πρόσωπο πρώτα «κουραζόταν» (το ρήμα «κουράζω» αρχικά σήμαινε απλά «κουρεύω», αλλά επειδή το κούρεμα της διαπόμπευσης περιελάμβανε και ξυλοδαρμό, το ρήμα «κουράζω» κατέληξε να σημαίνει «καταπονούμαι»), δηλαδή γινόταν *κουρόγιδο > κορόιδο και τοποθετούνταν ανάποδα (ή πλαγίως) στη ράχη ενός (ημι)όνου. Στη συνέχεια ακολουθούσε ο «αντιθρίαμβος», δηλαδή η δημόσια εξευτελιστική διαπόμπευση, όπου κάποιος οδηγούσε το νωτοφόρο ζώο μέσα από το συγκεντρωμένο πλήθος, το οποίο γιουχάιζε, πετούσε αντικείμενα (λάσπη, κοπριά, αποφάγια κλπ) και συχνά έφτυνε (κατάπτυστος) τον διαπομπευόμενο. Μετά την εθιμοτυπική αυτή διαπόμπευση ακολουθούσε η τιμωρία που όριζε ο νόμος για το έγκλημα του παραβάτη: θανάτωση (αποκεφαλισμός ή «ανασκοπολισμός» = κρέμασμα του τραχήλου στη φούρκα, ορισμός ΙΙΒ), τύφλωμα, ρινότμηση, ακρωτηριασμός, φυλάκιση κ.λπ).

Στην ταινία “Kingdom of Heaven” o Guy de Lusignan διαπομπεύεται από τον Σαλαντίν έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ, καθισμένος ανάποδα πάνω σε ένα γαιδουράκι.

Ο Πλούταρχος στο ελληνικό μέρος των «Αἰτιῶν» του (Αἰτίαι = ερωτήματα/Quaestiones) αναφέρει τη διαπόμπευση των μοιχαλίδων πάνω σε γαϊδούρι ως έθιμο της ιταλικής Κύμης. Δυστυχώς δεν ξεκαθαρίζει αν πρόκειται για έθιμο των Ελλήνων αποίκων ή των γηγενών Όσκων/Αυσόνων της Καμπανίας που με τη βοήθεια των Σαμνιτών κατέκτησαν την Κύμη το 421 π.Χ. εξανδροποδίζοντας την πλειονότητα των Ελλήνων αποίκων και εγκαθιστώντας πολλούς δικούς τους οικήτορες.

[Διόδωρος Σικελιώτης, 12.76.4] Περὶ δὲ τοὺς αὐτοὺς χρόνους κατὰ τὴν Ἰταλίαν Καμπανοὶ μεγάλῃ δυνάμει στρατεύσαντες ἐπὶ Κύμην ἐνίκησαν μάχῃ τοὺς Κυμαίους καὶ τοὺ πλείους τῶν ἀντιταχθέντων κατέκοψαν. προσκαθεζόμενοι δὲ τῇ πολιορκίᾳ καὶ πλείους προσβολὰς ποιησάμενοι κατὰ κράτος εἷλον τὴν πόλιν. Διαρπάσαντες δ´ αὐτὴν καὶ τοὺς καταληφθέντας ἐξανδραποδισάμενοι τοὺς ἱκανοὺς οἰκήτορας ἐξ αὑτῶν ἀπέδειξαν.

Όποια κι αν ήταν η απώτερη καταγωγή του κυμαϊκού αυτού εθίμου, ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι Κυμαίοι ανέβαζαν τη μοιχαλίδα «ἐπ’ ὄνον» και τη διαπόμπευαν κάνοντας τον κύκλο της πόλης. Για το λόγο αυτό, η διαπεμφθείσα μοιχαλίδα αποκτούσε την προσηγορία «ὀνοβάτις».

[Αἰτίαι Ἑλληνικαί/Quaestiones Graecae, 291e-f]

Τὶς ἡ παρὰ Κυμαίοις ὀνοβάτις;

Τῶν γυναικῶν τὴν ἐπὶ μοιχείᾳ ληφθεῖσαν ἀγαγόντες εἰς ἀγορὰν ἐπὶ λίθου τινὸς ἐμφανῆ πᾶσι καθίστασαν: εἶθ᾽ οὕτως ἀνεβίβαζον ἐπ᾽ ὄνον, καὶ τὴν πόλιν κύκλῳ περιαχθεῖσαν ἔδει πάλιν ἐπὶ τὸν αὐτὸν λίθον καταστῆναι καὶ τὸ λοιπὸν ἄτιμον διατελεῖν, ‘ὀνοβάτιν’ προσαγορευομένην. τὸν δὲ λίθον ἀπὸ τούτου οὐ καθαρὸν νομίζοντες ἀφωσιοῦντο.

[Ησύχιος]

ὀνοβάτιδες· αἱ ἐπὶ μοιχείᾳ ἁλοῦσαι γυναῖκες καὶ ἐξενεχθεῖσαι ἐπὶ ὄνων

Στα χρόνια του Πλουτάρχου, η «ονοβατική» διαπόμπευση των μοιχαλίδων ήταν γενικευμένο ρωμαϊκό έθιμο. Άραγε πρόκειται για κοινό ιταλικό έθιμο Ρωμαίων και Οσκο-Σαμνιτών ή οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν το Κυμαϊκό έθιμο. Όπως και να είχαν τα πράματα, το έθιμο της «ονοβατικής» διαπόμπευσης (όχι μόνο των μοιχαλίδων) εξαπλώθηκε σε όλες τις περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Στη μεσαιωνική Γαλλία το έθιμο της «ονοβατικής» διαπόμπευσης επιβίωσε παρά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο έθιμο asouade, όπου οι κερατωμένοι σύζυγοι και αυτοί που είχαν φάει ξύλο από τις γυναίκες τους, διαπομπεύονταν καθισμένοι ανάποδα πάνω σε γάιδαρο, κρατώντας την ουρά του γαϊδάρου.

Ανάλογα έθιμα «ονοβατικής» διαπόμπευσης απαντούν στις ισλαμικές χώρες και στην Ινδία (όπου το έθιμο υπήρχε τουλάχιστον από τον 10o μ.Χ. αιώνα).

Πηγή: https://smerdaleos.wordpress.com/

***

Κατά τον Καθ. Γ. Μπαμπινιώτη (131, ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟΝ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ, ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ, 1966) διαπόμπευση είναι Δημόσιος Εξευτελισμός.
Κατά Φυτράκη (ΜΕΙΖΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ) σ. 327 είναι διασυρμός, πόμπεμα, ρεζίλεμα.
Κατά Σταματάκο [ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ] σ. 265 διαπομπεύω σημαίνει φέρω εις πέρας την πομπήν ή περιφέρω, φέρω πέριξ.
Κατά Δημητράκο (300, ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟΝ ΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ, Τομ. 4 Σελ. 1922) διαπομπεύω σημαίνει φέρω εις πέρας, τελώ πομπήν και περιφέροντας κάτι το προσφέρω όπως προς τους καλεσμένους σε συμπόσιο.

  • Διαβάστε επίσης:

Γιαννούλα η Κουλουρού: Ο διασυρμός μιας αγνής ψυχής, μια ντροπή δεκαετιών

Εκτύπωση
Ειρήνη ΑϊβαλιώτουΤο βυζαντινό έθιμο της διαπόμπευσης

Related Posts