Θεόδωρος Βρυζάκης (1814-1878) – Η Έξοδος του Μεσολογγίου, 1853
Λάδι σε μουσαμά, 169 x 127 εκ. Επιγρ. Θ. Π. Βρυζάκης/1853 – Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου
Η Έξοδος του Θεόδωρου Βρυζάκη δεν είναι για τους Μεσολογγίτες ένας απλός πίνακας, μια σκηνή από το παρελθόν αποτυπωμένη με χρώμα και φως. Είναι μια ζωντανή ιερή παρουσία. Μια εικόνα που δεν αφηγείται μόνο το ύψιστο δράμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων, αλλά μεταφέρει τη σιωπηλή ευλογία του Θεού πάνω στην απόφασή τους. Είναι η στιγμή όπου η ιστορία συναντά την πίστη και η ανθρώπινη οδύνη υψώνεται σε θυσία.
Το έργο αυτό ανήκει στις πιο σημαντικές δημιουργίες του Θεόδωρου Βρυζάκη(1814-1878),το οποίο βραβεύτηκε με το πρώτο βραβείο στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης, το 1853. Ο πίνακας έλαβε μέρος σε πολλές εκθέσεις -Παρίσι 1855, Λονδίνο 1862, Λειψία 1867, έκθεση του Αγώνα «Παρνασσός» 1884, Ρώμη 1911-και διαδόθηκε με λιθογραφίες, τις οποίες φιλοτέχνησαν οι Lemmercier και Cherpentier στο Παρίσι το 1856.
Ο Βρυζάκης είχε φιλοτεχνήσει τρεις φορές το ίδιο θέμα: το ένα το κληροδότησε στο Πανεπιστήμιο, το δεύτερο στο Μεσολόγγι, ενώ το τρίτο αγοράστηκε από τον βασιλιά Λουδοβίκο, ο οποίος το χάρισε στο μουσείο του Μονάχου.Το 1926, για τις εορταστικές εκδηλώσεις της εκατονταετηρίδας της Εξόδου, το έργο του Πανεπιστημίου δανείστηκε στο Μεσολόγγι και παρέμεινε εκεί, έως ότου η μεγάλη πυρκαγιά του 1929 αποτέφρωσε και τα δύο πρωτότυπα έργα. Το τρίτο, εν τω μεταξύ είχε πουληθεί από το μουσείο Μονάχου. Η ιστορικός Τέχνης Κατερίνα Beschi στην ελληνική πρεσβεία της Ρώμης εντόπισε το τρίτο έργο, το οποίο παραδόθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη και συμπεριλήφθη στις συλλογές της.
O πίνακας απομνημονεύει ένα από τα πιο τραγικά και τα πιο ξακουστά επεισόδια του Αγώνα, την ηρωική έξοδο των κατοίκων της πόλης του Μεσολογγίου τη νύχτα της 10ης Απρίλιου 1826. Η σύνθεση αναπτύσσεται κατακόρυφα, χωρίς βάθος, και χωρίζεται σε δύο επίπεδα: στην ουράνια και την επίγεια ζώνη.
Στο ουράνιο τμήμα -στο κέντρο της σύνθεσης- βλέπουμε τον Παντοκράτορα ένθρονο, μέσα σε μια χρυσή νεφέλη, να ευλογεί τους αγωνιστές, ενώ άγγελοι με κλάδους βαΐων και στέφανα δάφνης ετοιμάζονται να στέψουν τους ήρωες. Αυτή η σκηνή μαρτυρά το βαθύτερο περιεχόμενο της ηθικής ιδέας του Αγώνα αλλά και τη μακραίωνη βυζαντινή παράδοση: την ακαταδάμαστη συμμαχία του Παντοκράτορα, που είναι πάντα με την πλευρά του Δικαίου.
Στο επίγειο τμήμα της σύνθεσης, πάνω σε μια ξύλινη γέφυρα, ο Νότης Μπότσαρης με υψωμένη τη σημαία και οι Έλληνες αγωνιστές ορμούν έξω από την πύλη του τείχους κραδαίνοντας τα σπαθιά τους. Μερικοί έχουν πληγωθεί. Ακολουθούν τα γυναικόπαιδα. Μητέρες με παιδιά έχουν πέσει κάτω από τη γέφυρα στο χαντάκι. Κάποιοι είναι ήδη νεκροί, άλλοι χαροπαλεύουν. Οι Τούρκοι πάνοπλοι περιμένουν τους ηρωικούς αγωνιστές. Μερικοί ανεβαίνουν στα τείχη σκαρφαλώνοντας πάνω σε μια σκάλα. Ταραχή, ένταση και μεγάλη δραματικότητα επικρατούν. Είναι σα ν’ ακούμε την κλαγγή των όπλων και τις κραυγές των πληγωμένων.
Ο ζωγράφος απεικόνισε τη σκηνή με ακρίβεια και επιμέλεια, προσέχοντας κάθε λεπτομέρεια. Είναι ένας πίνακας ρομαντικός στο πνεύμα αλλά με εκτέλεση ακαδημαϊκή, καλλιγραφική. Επικρατεί μια καφέ και χρυσή τονικότητα με κύρια χρώματα το μαύρο, το λευκό και το κόκκινο.
Το έργο προκάλεσε μεγάλη εντύπωση για το αγωνιστικό φρόνημα που εξέφραζε αλλά και τη δραματική ένταση της σκηνής. Μετά την πτώση του Μεσολογγίου, το φιλελληνικό κίνημα εκτινάχθηκε στη Δυτική Ευρώπη και στην Αμερική, αναλογικά με τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης. Χαρακτηριστικά αναφερόταν ότι το Μεσολόγγι ήταν η μεγαλύτερη ήττα των Ελλήνων και συγχρόνως η μεγαλύτερη νίκη τους. Πράγματι χάθηκε αυτή η σπουδαία πόλη για τους Έλληνες στην άμυνα της δυτικής Στερεάς Ελλάδας, αλλά επειδή χάθηκε με τέτοιο μεγαλειώδη τρόπο και με τέτοιο ηθικό πρόσημο και αρετή, που παρέπεμπε στους αρχαίους Έλληνες, βοήθησε πάρα πολύ στην εκτίναξη του φιλελληνικού κινήματος.
Ο ζωγράφος, γιος αγωνιστή και μάρτυρα, δεν ξεχνά την
ιστορία του. Οι εξοδίτες του Μεσολογγίου είναι οι άνθρωποι
ποὺ κάνουν τη γήινη ὑπέρβαση, γίνονται ημίθεοι, ορμούν εμπρὸς σαν άτρωτοι, μάχονται σαν ολύμπιοι θεοί. Ξυπνούν οι
ἱστορικὲς μνήμες του καλλιτέχνη απὸ την Ομήρου Ιλιάδα,
όπου ο Δίας πάνω απὸ τον Όλυμπο μαζί με τους άλλους θεοὺς
παρακολουθούν και συμμετέχουν στη μάχη των Ελλήνων ἐναντίον των Τρώων. Μοιράζουν το στεφάνι της ἀνδρείας και
στους δύο. Επιπλέον και η χριστιανικὴ πίστη του ζωγράφου
αποτελεί πηγὴ έμπνευσης για τον πίνακα, καθὼς ο Θεὸς ως
Δίκαιος Κριτὴς μοιράζει την ευσπλαχνία Του σ’ όλους, αλλὰ
και απονέμει τον στέφανο σ’ όλους τους καλώς αγωνισθέντες.
Βρυζάκης Θεόδωρος
Θήβα 1814 ή 1819 – Μόναχο 1878
Μετά τον απαγχονισμό του πατέρα του από τους Τούρκους το 1821 βρέθηκε μαζί με τον αδελφό του Ευθύμιο στο Ορφανοτροφείο του Καποδίστρια στην Αίγινα. Το 1832, με τη μεσολάβηση πιθανώς του Ludwig Thiersch, έφυγε στο Μόναχο, όπου φοίτησε στο “Πανελλήνιον”, το ελληνικό παιδαγωγικό σχολείο που είχε ιδρύσει ο Λουδοβίκος Α’ για τα ορφανά των αγωνιστών της Επανάστασης. Δώδεκα χρόνια αργότερα, το 1844, έγινε δεκτός στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου και έως το 1855 ήταν υπότροφος της ελληνικής παροικίας. Χάρη στην οικονομική αυτή στήριξη ταξίδεψε στην Ευρώπη, ενώ από το 1848 έως το 1851 βρέθηκε στην Ελλάδα, με σκοπό να μελετήσει την τοπογραφία και τις φυσιογνωμίες που επρόκειτο να απεικονίσει στις ιστορικές του σκηνές. Στο Μόναχο είχε στο μεταξύ γνωρίσει το έργο των Peter von Hess, Karl von Heideck, Johann Petzl, Karl Krazeisen και Joseph Stieler, γεγονός που ερμηνεύει τη διαμόρφωση του ύφους του μέσα στο κλασικό ρομαντικό πνεύμα αλλά και την επιλογή των θεμάτων της ζωγραφικής του μέσα από τα γεγονότα της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας.
Επιστρέφοντας στη βαυαρική πρωτεύουσα άνοιξε εργαστήριο και κοντά του δούλευαν αρκετοί νεαροί μαθητευόμενοι. Στη διάρκεια της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας πήρε μέρος σε πολλές εκθέσεις (Παγκόσμια Έκθεση Παρισιού 1855, Διεθνής Έκθεση Λονδίνου 1862, Ολύμπια 1870) και απέσπασε διακρίσεις (Α’ βραβείο στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης του 1853 για το έργο “Η Έξοδος του Μεσολογγίου”, αργυρό βραβείο β’ τάξεως στα Ολύμπια του 1870 για τη λιθογραφία του με θέμα το “Στρατόπεδο του Καραϊσκάκη”). Κατά τα έτη 1861-1863 ιστόρησε την ελληνική εκκλησία του Ευαγγελισμού στο Μάντσεστερ, μετά από παραγγελία της εκεί ελληνικής παροικίας. Την τελευταία δεκαετία της ζωής του δεν μαρτυρούνται πλέον έργα του, καθώς μία οφθαλμική πάθηση τον ανάγκασε να απομονωθεί από την καλλιτεχνική και κοινωνική ζωή του Μονάχου. Οι πίνακές του, που με τη διαθήκη του κληροδότησε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, περιήλθαν εντέλει στην Εθνική Πινακοθήκη μέσω της Δωρεάς του Πανεπιστημίου. Στην έκθεση μνημείων του Ιερού Αγώνα, που οργανώθηκε, μετά το θάνατό του, στον “Παρνασσό” το 1884 παρουσιάστηκαν έξι έργα του.
Εισηγητής της “Σχολής του Μονάχου”, ασχολήθηκε συστηματικά με την απεικόνιση σκηνών του απελευθερωτικού αγώνα και των επώνυμων ή ανώνυμων πρωταγωνιστών του σύμφωνα με τις αρχές της Ακαδημίας. Η θεματογραφία αυτή ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής και τα έργα του λιθογραφήθηκαν, κυκλοφόρησαν ευρέως και καθιερώθηκαν στη συνείδηση του κοινού ως αυθεντικές αναπαραστάσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Άλλη πτυχή της καλλιτεχνικής του δημιουργίας αποτελούν τα πορτρέτα, στα οποία ο Βρυζάκης αναδεικνύεται σε δεξιοτέχνη προσωπογράφο, κάτοχο των εκφραστικών του μέσων.
