Γράφει η θεατρολόγος Μαρία Μαρή
Στο Κηποθέατρο «Μάνος Χατζιδάκις» είδα την Τετάρτη 9 Ιουλίου 2025 την παράσταση «Εμινέ» του Γιώργη Καράτζη.
Παρακολούθησα άλλο ένα δύσκολο εγχείρημα που έφερε εις πέρας η Θεατρική Σκηνή Ηρακλείου σε σκηνοθεσία Μάνου Μανιά.
Το έργο αυτό του Καράτζη είναι πια μέρος της κρητικής παράδοσης και θα πρέπει να διδάσκεται στα σχολικά βιβλία, γιατί πέρα από την ντοπιολαλιά, που έχει τεράστιο ενδιαφέρον διαθέτει ποιητικότητα του κειμένου καθώς και χρήσιμες ιστορικές αναφορές.
Ο συγγραφέας Γιώργης Καράτζης γεννήθηκε το 1945 στο Μελιδοχώρι Ηρακλείου. Ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στο Ηράκλειο και εργάστηκε επί 33 χρόνια στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Η ενασχόλησή του με την ποίηση, παραδοσιακή και μοντέρνα, ξεκίνησε ήδη από τα χρόνια του γυμνασίου, ώσπου βρήκε την εμπνευσμένη του έκφραση στον κρητικό δεκαπεντασύλλαβο. Το συγκεκριμένο έργο το έγραψε όταν ήταν 16 ετών.
Ο Καράτζης δικαίως θεωρείται από τους ποιητές που προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανή τη γλώσσα και την ποιητική παράδοση της Κρήτης του Βιτσέντζου Κορνάρου και του Κωστή Φραγκούλη, λαϊκού λογοτέχνη, που έγραφε στο κρητικό ιδίωμα.
Τα τρία βιβλία του Καράτζη και οι πάμπολλες μαντινάδες του, «ερωντικές» και γνωμικές, κοσμούν τη δισκογραφία. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζεται η πολιτιστική κληρονομιά. Έχει τεράστια αξία, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Διατηρεί ζωντανές τις συλλογικές μνήμες, προσφέρει πνευματική και αισθητική απόλαυση, όπως στην περίπτωσή μας, συμβάλλοντας στην ευημερία και την ποιότητα ζωής των ανθρώπων.
Σε αυτό το σημείο η Θεατρική Σκηνή Ηρακλείου με την καθοδήγηση του Μάνου Μανιά επιλέγει έργα με αυτό τον στόχο αρκεί να δει κάποιος τις παραστάσεις του Θιάσου, παραστάσεις που επικεντρώνονται πολλές φορές στην τοπική αλλά και ευρύτερη πολιτιστική ταυτότητα της Κρήτης.
Ποια ήταν η Εμινέ
Η παράδοση θέλει την Εμινέ να είναι το κόσμημα της γραφής και της αντίληψης του Γιώργη Καράτζη. Θέματα: ένας απαγορευμένος έρωτας- πόλεμος – θάνατος, ιστορία – ένας λαός, οι παραδόσεις, η Κρήτη σε όλο της το μεγαλείο.
Το έργο περιγράφει τον έρωντα ενός νεαρού Κρητικού, του Γιάγκου, πρωτοπαλίκαρου της ανδρείας και του πολέμου, με την όμορφη κόρη ενός Τούρκου αγά, την Εμινέ, μια πανέμορφη Τουρκάλα την οποία κλέβει.
Αφηγείται τη ζωή τους στα βουνά, μέσα από την μπόρα της Επανάστασης που ξεσπά, και καταλήγει με ανατροπές στην κορύφωση ενός συγκλονιστικού τέλους που δεν είναι καθόλου αυτό που περιμένουμε, αλλά είναι σύμφωνο με τον τρόπο που βλέπει τα πράγματα ο ποιητής.
Ύστερα από περίπου 35 χρόνια που γράφτηκε η «Εμινέ» εξακολουθεί να διατηρεί στοιχεία επικαιρότητας και να προκαλεί ερεθίσματα στον συναισθηματικό κόσμο των Θεατών.
Η παράσταση
Από την αρχή οι πυροβολισμοί βάζουν το γενικό πλαίσιο. Τούρκοι και Χριστιανοί σε πόλεμο.
Ένας άρχοντας όμως έχει μια κόρη, σα νεράιδα, που λάμπει σαν ολόγιομο τη νύχτα φεγγάρι, με ανατροφή με φρόνηση. Το ίδιο και ένας άνδρας Χριστιανός ο Γιάγκος, που την αγαπούσε μυστικά. Μόνο βλέμματα είχαν ανταλλάξει.
«Κρυφά γαπά, κρυφά πονεί, κρυφό μαράζιν έχει».
Η διήγηση συντονίζεται από δύο αφηγητές, την Ελπίδα Κοντοσιώζιου και τον Μάνο Δουσμάνη. Ο ρόλος τους είναι καθοριστικός για την εξέλιξη της πλοκής.
Αφηγούνται με εκφραστικό τρόπο και οι δύο τα μέρη που δεν παριστάνονται εύκολα.
Η Ελπίδα Κοντοσιώζιου, παλιό και έμπειρο μέλος της ομάδας, δίνει ρεσιτάλ ηθοποιίας. Με ζήλο και συνέπεια ακολουθεί και ο Μάνος Δουσμάνης, αφηγητής Β’. Η αφήγηση, η τέχνη δηλαδή του ραψωδού είναι μεγάλη και ισχυρή.
Οι εκφράσεις της Ελπίδας Κοντοσιώζιου, βάζουν ακριβώς μέσα στο κλίμα του έργου και στο πάθος των ηρώων.
«Ειδώθηκαν χωρίς να μιλούν, μόνο τα μάτια φιλούσαν».
Έτσι πλέχτηκε η αγάπη τους, αυτό ήταν το ύψος των συναισθημάτων τους.
«Ο έρως πλέχτηκε στα μάτια και εκείνος έκανε αποκοτιά να έρθει να τη βρει».
Υπέροχη η απόδοση του πάθους, που γεννήθηκε στα στήθη τους. Η Εμινέ (Ραφαέλα Τσούκα) είπε στον Γιάγκο (Αντρέας Παπαγιαννάκης) ό,τι νιώθουν να το κρατήσουν μυστικό.
«Ας υποφέρουμε ως το τέλος αγκαλιά». Η Ραφαέλα Τσούκα είναι πάντα εκφραστική και ανταποκρίνεται με συνέπεια στις επιταγές του κειμένου. Δεν κάνει διακρίσεις ο έρωτας σε Τούρκους και Χριστιανούς.
Αυτή η ρήση είναι ρηξικέλευθος ακόμα και για τις μέρες μας, που μιλάμε για διαφορετικότητα και συμπερίληψη. Ο Γιάγκος παρόλο που ξέρει ότι «η ζωή έχει δυσκολίες, βάλθηκε να κλεφτεί με του Αγά την κόρη».
Ο Γιάγκος περήφανο και γενναίο παλικάρι αξιώνει το δικαίωμα στη ζωή του, όπως υπερασπίζεται και το δικαίωμα της Κρήτης για Ελευθερία.
Η Εμινέ στενοχωρημένη λιγοψυχά. «Μέχρι να φύγουν κάθε στιγμή της φαινόταν αιωνιότητα».
Κλέφτηκαν και βρήκαν καταφύγιο στη σπηλιά. Ο Αγάς μάνιαζε και τους θέλει πίσω νεκρούς ή ζωντανούς. Ο Γιάγκος την αφήνει μόνη της για να υπηρετήσει την πατρίδα.
Εκείνη γνωρίζει έναν βοσκό που της λέει την ιστορία του, ότι πριν αρκετά χρόνια οι Τούρκοι σκότωσαν τη γυναίκα του και του έκλεψαν την κορούλα του και συνεχώς αναρωτιέται τι να απέγινε το κοριτσάκι του.
Η ιστορία είναι καταπληκτική. Το δίδαγμα τεράστιο. Δυο άνδρες, ένας Χριστιανός και ένας Τούρκος, έχουν χάσει τις κόρες τους και ενώ γίνεται γύρω πόλεμος, ο πόνος και για τους δυο είναι ο ίδιος.
Η σύλληψη του έργου και της πλοκής εκείνο τον καιρό είναι πρωτοποριακά. Μόνο ο έφηβος Καράτζης μπορούσε να δει ότι όλα τα παιδιά είναι ίδια απέναντι στον θάνατο, άρα και στη ζωή.
Μήνυμα για ειρήνη
Αν το αναλογιστούμε αυτό είναι το μεγαλύτερο μήνυμα για ειρήνη. Όταν συνειδητοποιήσουμε ότι όλα τα παιδιά είναι δικά μας και είναι το μέλλον μας, θα έχουμε διαφορετική συμπεριφορά απέναντί τους.
Ο γέρος αυτός που του έκλεψαν την κόρη δεν έπαψε ποτέ να αναρωτιέται τι να απέγινε το κορίτσι του.
Ο ήρωας του Καράτζη είναι ο ήρωας του Καμύ. Είναι μόνος του, εγκαταλελειμμένος. Όταν γυρνά ο Γιάγκος και με την Εμινέ βρίσκονται στο σπίτι του ψαρά (Μάνος Μανιάς), ο τελευταίος τους διηγείται πως πολέμησε τους Τούρκους, έκανε ένα σωρό δουλειές αναζητώντας το παιδί τους και τώρα με τα κοπάδια και τις υποχρεώσεις έχει ευνουχιστεί και σχεδόν εγκαταλείψει.
Καθώς τα λέει αυτά, βλέπει έκπληκτος πάνω στο αριστερό χέρι της κοπέλας, ένα σημάδι, , ένα ζούδι. Τότε κατάλαβε ότι η Εμινέ είναι η απολεσθείσα κόρη.
Εξαιρετικές ερμηνείες των ηθοποιών, είναι συνεχώς μέσα στο κείμενο, πονούν, θρηνούν. Η Εμινέ σφίγγει και φιλεί τα χέρια του πατέρα της, αλλά δεν ξεχνά και τον άλλο πατέρα, αυτόν που τη μεγάλωσε και την εκπαίδευσε.
Ο πόνος του ανθρώπου είναι ο ίδιος. Οι ίδιες αγωνίες ταλαιπωρούν έναν Κρητικό και έναν Τούρκο. Η αντιμετώπιση είναι διαφορετική. Η χαρά είναι περισσή που βρήκε τον πατέρα. Όμως οι Τούρκοι βρήκανε τον Γιάγκο και τον σκότωσαν. Ο θρήνος της ατέλειωτος.
Η Εμινέ τρελάθηκε. Τόσα περάσαν τώρα που κατάλαβε ότι μπορούσαν πια να είναι μαζί αφού είναι παιδί που έκλεψαν οι Τούρκοι και αυτή είναι βαφτισμένη χριστιανή «ανοίγει με γλυκιά στοργή την τρυφερή τση αγκάλη, και με λαχτάρα δυνατή και πεθυμιά μεγάλη δίδει και κείνη στον γκρεμό, τη ζήση τερματίζει, κρίμα να σμίγει ο θάνατος ό,τι η ζωή χωρίζει».
Ένας ακόμα Ρωμαίος και Ιουλιέτα, ένας Πύραμος και Θίσβη από τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, μια Ηρώ και Λέανδρος, ένας Ορφέας και Ευρυδίκη, ένας Τριστάνος και Ιζόλδη, ένας Αβελάρδος και Ελοΐζα, ένας Δαντών και Καμίλ τα αποτελέσματα ενός δυνατού και ατελέσφορου έρωτα.
Οι συντελεστές
Ο σκηνοθέτης Μάνος Μανιάς βρίσκει εύσχημους τρόπους για τη γλαφυρή διήγηση και τις ιστορικές διαδρομές, καθώς και τη γενική αυτή απόδοση του μεγάλου αυτού ποιήματος.
Οι ηθοποιοί του δεν το έχασαν καθόλου. Πολύ δύσκολο αυτό το εγχείρημα. Ο λόγος ακούστηκε και μας συνεπήρε. Η τελική σκηνή ευφάνταστη και βέβαια συγκλονιστική.
Θα ήθελα να μιλήσω για τις ερμηνείες της Ελπίδας Κοντοσιώζιου, του Αντρέα Παπαγιαννάκη, της Ραφαέλας Τσούκα και την υπέροχη προσπάθεια του Μάνου Δουσμάνη.
Παίζει εξαιρετικά, ζωντανά μαντολίνο επί σκηνής ο νεαρός Μαρίνος Σχοιναράκης.
Ζωντανά τραγουδούν επί σκηνής ο Μάνος Δουσμάνης και ο Ανδρέας Παπαγιαννάκης με την αμέριστη συμμετοχή όλων των μελών του θιάσου.
Μια παράσταση παρακαταθήκη, που θα έπρεπε να διασωθεί και να διδάσκεται στα σχολεία.
***
Ταυτότητα της παράστασης
«Εμινέ»
Συγγραφέας: Γιώργης Καράτζης
Διασκευή – Επεξεργασία: Μάνος Μανιάς
Σκηνοθεσία: Μάνος Μανιάς
Σκηνικά: Βασίλης Φοδελιανάκης
Κοστούμια: Ειρήνη Μιλαθιανάκη
Ηχητικά – Φωτισμοί: Γιάννης – Νίκος Μανιάς
Μαντολίνο επί σκηνής: Μαρίνος Σχοιναράκης
Τραγούδι ζωντανά: Μάνος Δουσμάνης – Ανδρέας Παπαγιαννάκης
Παίζουν
Εμινέ: Ραφαέλα Τσούκα
Γιάγκος: Αντρέας Παπαγιαννάκης
Χαΐνης: Μάνος Μανιάς
Αφηγητής Α’: Ελπίδα Κοντοσιώζιου
Αφηγητής Β’: Μάνος Δουσμάνης
