Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
Και τώρα και πάντα, η ύβρις προκαλεί τη νέμεση.
Δύο από τα πιο δημοφιλή και συγκινητικά έργα της αρχαίας γραμματείας, ο «Οιδίπους Τύραννος» και ο «Οιδίπους επί Κολωνώ» του Σοφοκλή, παρουσιάζονται φέτος το καλοκαίρι με τη μορφή ενιαίας παράστασης, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, με την υπογραφή του Γιάννη Χουβαρδά.
«Οιδίπους – Η ιστορία μιας μεταμόρφωσης από το σκοτάδι στο φως»
Πρόκειται για μια παραγωγή υψηλών προδιαγραφών από το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και τον Πολιτιστικό Οργανισμό «Λυκόφως», η οποία τιμά τα 70 χρόνια του ιστορικού θεσμού.
Γιορτάζοντας τα 50 χρόνια συνεχούς επαγγελματικής παρουσίας στο θέατρο, ο σκηνοθέτης Γιάννης Χουβαρδάς μεταφράζει και σκηνοθετεί τον «Οιδίποδα Τύραννο» και τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» σε μια ενιαία παράσταση, και μάλιστα ως ένα έργο.
Το νέο έργο με τον τίτλο «Οιδίπους – Η ιστορία μιας μεταμόρφωσης από το σκοτάδι στο φως» ενώνει τις δύο αρχετυπικές ιστορίες, ξεκινώντας μάλιστα από το τέλος και προχωρώντας προς την αρχή, οδηγώντας τον θεατή σε ένα ανεπανάληπτο ταξίδι αυτογνωσίας.
Έχοντας παρακολουθήσει πολλές παραστάσεις του, βλέπω στον Γιάννη Χουβαρδά κάποιον που ανά διαστήματα μας δίνει και θα μας δίνει παραστάσεις υψηλής ποιότητας, με άψογη σκηνοθεσία, βάθος και ευφρόσυνη ανάγνωση, όπως αρμόζει τόσο στη σοβαρή θεωρία όσο και στην καλή τέχνη.
Σαν γνήσιος δημιουργός, αντλεί τις σκέψεις του μέσα από την παρατήρηση του κόσμου και των ανθρώπων, προσφέροντας στον θεατή την αίσθηση μιας διαρκούς αποκάλυψης για πράγματα της ζωής ανυποψίαστα.
Παράσταση βαθυστόχαστη και συναρπαστική, με οφειλές στον Έντγκαρ Άλαν Πόε, χωρίς να καταφεύγει στη μυθοπλασία παρά μόνο περιστασιακά, απλώνει εμπρός μας την καταγραφή μιας συνείδησης που πετά μετακινούμενη πάνω από την υδρόγειο και μετεωρίζεται ανάμεσα στο υπαρκτό και στο ανύπαρκτο όπως κάθε ένας μας όταν πετάει – είτε το ξέρει είτε όχι.
Οι Οιδίποδες που μας παρουσίασε κινούνται μακριά από τα επικαιρικά θέματα, στο πλαίσιο μιας πολύ γενικότερης, θεωρητικής σχεδόν ρητορικής, γύρω από την ταυτότητα του ανθρώπου, που τους καθιστά ενδιαφέροντες και ως δοκίμιο. Ο συγγραφέας βλέπει τη φόρμα ως πεδίο σκέψης, ιδεών και της αντιστοίχισής τους με την καθημερινότητα.
Όσο προχωρά η παρακολούθηση της παράστασης ανακαλύπτουμε πως όλο και πιο έντονη αναδύεται η συνθήκη ενός πρωτοπρόσωπου αφηγητή (του σύγχρονου ανθρώπου) που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση. Η ζωή μας είναι μια διαρκής αναχώρηση προς διάφορες κατευθύνσεις, μια διαρκής συλλογή εμπειριών και μια διαρκής επάνοδος εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε.
Οι φανταστικοί τόποι, όπως το παλιό νεκροταφείο, που παραπέμπει στον Έντγκαρ Άλαν Πόε, είναι έξοχα δείγματα μιας ματιάς ευαίσθητης και κοφτερής και μιας σκέψης με την οποία το συναίσθημα και η συγκίνηση συμβάλλουν ισότιμα στο ξεδίπλωμά της.
Επομένως ο πολύπειρος Γιάννης Χουβαρδάς με την ασίγαστη δημιουργικότητά του ενορχηστρώνει με αφηγηματική δεξιοτεχνία μια τραγική, μπαρόκ παράσταση παρουσιάζοντάς μας μια πολιτιστική ποικιλομορφία με στοιχεία του ιαπωνικού θεάτρου Νο, της μεξικάνικης αρχαίας γιορτής Día de Muertos που σηματοδοτεί την προσωρινή επιστροφή των νεκρών συγγενών για μια επίγεια συνάντηση μνήμης και φαγητού.
Επίσης ιδιαίτερη σημασία δόθηκε σε πρακτικές που έχουν τις ρίζες τους στην εποχή του Χαλκού και τους πρώιμους γεωμετρικούς χρόνους. Όλη αυτή η πνευματική προσέγγιση και οι ενδιαφέρουσες ιδέες μας ωθούσαν σε μια θέαση με κομμένη την ανάσα.
Με ροή συναρπαστική, που διαλύει τις βεβαιότητες και μας γεμίζει αμφιβολίες, ανατέμνει τις οικογενειακές σχέσεις μιας αστικής τάξης, μέσα από τα φαντάσματα που στοιχειώνουν τον Οιδίποδα, την Ιοκάστη, τα τέκνα τους, τον νέο ηγέτη Κρέοντα αλλά και ολόκληρη την πόλη, ενώ παράλληλα αφήνει να διαβαστούν πίσω απ’ τις εικόνες ακόμα περισσότερα για τη διαιώνιση του πατριαρχικού συστήματος, που ασκεί βαθιά επιρροή στον μικρόκοσμο κάθε κοινωνίας.
Είδαμε μια δυναστεία σε παρακμή. Σημάδια θανάτου παντού. Με προίκα το αέναο πένθος για το σκοτεινό παρελθόν των προγόνων τους, οι απόγονοι του Οιδίποδα και της Ιοκάστης ζουν σ’ έναν παραλυμένο χωροχρόνο, σε μια ατμόσφαιρα που ηλεκτρίζεται από μυστικά, τύψεις, φιλοδοξίες και παρεξηγήσεις.
Οι ζωές των ηρώων έχουν στραγγίσει, ο εσωτερικός κόσμος τους αναταράσσεται, ο θάνατος όλως παραδόξως «θυμίζει» τη ζωή, εισβάλλει στη ζωή, επηρεάζει τη συνέχειά της ως το απόλυτο τέλος της.
Μια ομάδα εξαιρετικών ηθοποιών και συντελεστών, κάτω από την καθοδήγηση του σημαντικού Έλληνα σκηνοθέτη, και με ζωντανή μουσική (ζηλευτή η δουλειά του περιζήτητου Άγγελου Τριανταφύλλου), αφηγήθηκαν τη συνταρακτική ιστορία του Οιδίποδα ξεκινώντας από το τέλος και πηγαίνοντας πίσω προς την αρχή του κακού.
Ο Οιδίπους και όλοι οι στενοί του συγγενείς, φτάνουν – όπως περιγράφεται στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» – σε έναν τόπο μυστηρίου διάσπαρτο με ταφικά μνημεία, για να γνωρίσουν μέσω θεϊκής αποκάλυψης τα ιερά απόκρυφα που θα τους δώσουν τη γνώση γιατί έζησαν μια τόσο βασανισμένη ζωή.
Στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, τα πρόσωπα αναβιώνουν – μαζί με τον ίδιο τον Οιδίποδα – τις βασικές σκηνές από τον «Οιδίποδα Τύραννο» και περνούν μέσα από τις διαδικασίες προσέγγισης του θεϊκού πνεύματος όπως δίνεται στον «Επί Κολωνώ», μέχρι την τελική ανύψωση και ανάληψη του Οιδίποδα στους ουρανούς.
Ενοχή, εμμονή, ματαιοδοξία, εκδίκηση, απόκοσμη φαντασία, ομίχλες και μια ιδέα περί δικαιοσύνης που μόνο το υπερφυσικό μπορεί να επιβάλλει – όχι οι ανθρώπινοι νόμοι.
Τα δύο έργα – πολύ διαφορετικά σε δραματουργική σύλληψη και ύφος και γραμμένα με μεγάλη χρονική απόσταση το ένα από το άλλο- είναι αναγνωρίσιμα στη διάρκεια της παράστασης, αποδίδοντας αρμονικά την αίσθηση μιας ενιαίας ιστορίας, που μένει πιστή στο πνεύμα του κορυφαίου αρχαίου μας τραγικού ποιητή Σοφοκλή.
Αξίζει να δείτε την παράσταση, να τη σκεφτείτε, να την αφηγηθείτε με τη σειρά σας, να βυθιστείτε στο πνεύμα της, να ενδώσετε στους σκοτεινούς μηχανισμούς της.
Οι ηθοποιοί
Οι πρωταγωνιστές (Νίκος Καραθάνος, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Στεφανία Γουλιώτη, Νίκος Χατζόπουλος, Ορέστης Χαλκιάς, Κωνσταντίνος Μπιμπής, Πηνελόπη Τσιλίκα) και ο Χορός (Γιάννης Κότσιφας, Έκτορας Λυγίζος, Πολυξένη Παπακωνσταντίνου, Θεόβη Στύλλου, Άγγελος Τριανταφύλλου) κατέθεσαν σπουδαίες ερμηνείες.
Ο Νίκος Καραθάνος ξεχύθηκε σαν ορμητικό ποτάμι που σαρώνει τα πάντα. Εντυπωσιακή η ερμηνεία του στο ρόλο του Οιδίποδα.
Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη κράτησε το ρόλο του Κρέοντα. Ηθοποιός ακάματη, χαρισματική, με αταλάντευτο ταλέντο και αλύγιστο πάθος, απέδειξε για άλλη μια φορά το ερμηνευτικό της μεγαλείο.
Η Στεφανία Γουλιώτη, αεικίνητη επί σκηνής, δίνει σάρκα και οστά σε μια πολύπαθη και ανθεκτική ηρωίδα (Ιοκάστη) ξεδιπλώνοντας το υποκριτικό της ταλέντο με μαεστρία, ένταση, πικρία, αγάπη και συγκίνηση.
Ο Νίκος Χατζόπουλος ως Αρχαιοφύλακας, υποδύεται με σοβαρότητα και αφοπλιστική ειλικρίνεια όλη την πορεία, τόσο της ζωής όσο και της ψυχολογικής εξέλιξης του ήρωα, κατορθώνοντας, κάθε φορά που ερμηνεύει, τα καθηλώνει.
Ο Ορέστης Χαλκιάς (ως Αντιγόνη και Τειρεσίας), για μια ακόμη φορά κατέκτησε το κοινό. Μία σύζευξη λυρικής πρόζας, αμεσότητας, ζεστασιάς και συναισθηματικής οξυδέρκειας. Άξιος συγχαρητηρίων.
Δυνατά χαρτιά της παράστασης δύο ηθοποιοί που έχουν δώσει πολλές επιτυχίες τα τελευταία χρόνια και έχουν επάξια αγαπηθεί από τους θεατρόφιλους, οι Κωνσταντίνος Μπιμπής (Πολυνείκης και Άγγελος) και Πηνελόπη Τσιλίκα (Ισμήνη και Εξάγγελος).
Ο Χορός μάς έδωσε μια ιδιοσυγκρασιακή σύνθεση τρόπων, φωνών και διαφορετικών θεατρικών ειδών (Γιάννης Κότσιφας, Έκτορας Λυγίζος, Πολυξένη Παπακωνσταντίνου, Θεόβη Στύλλου, Άγγελος Τριανταφύλλου).
Οι συντελεστές
Η δουλειά όλων των συντελεστών, εμπνευσμένη και προσεγμένη, επέτεινε τη ζοφερή αίσθηση που προκαλεί το θλιβερό τοπίο γύρω από τα ταφικά μνημεία, φιλτραρισμένο μέσα από τον μακάβριο φακό του Πόε.
Οφείλω να αναφέρω με τα ονόματά όλους τους συνεργάτες του σκηνοθέτη ως ελάχιστη ανταμοιβή για την εξαιρετική και φιλόπονη εργασία τους. Σκηνικά: Εύα Μανιδάκη,
Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη, Μουσική: Άγγελος Τριανταφύλλου, Κίνηση: Ερμίρα Γκόρο, Φωτισμοί: Νίκος Βλασόπουλος.
Η παράσταση
Συναντιόμαστε με τις ανησυχίες, τους προβληματισμούς και τους συμβολισμούς μιας παράστασης. Νευρώσεις, πάθη, θυμοί και μίση δημιουργούν εκρηκτικό κλίμα. Κυρίως όμως η οικογενειακή επανένωση βγάζει στην επιφάνεια διεκδικήσεις και σκοτεινές προθέσεις διαφορετικών συγγενών.
Ο Γιάννης Χουβαρδάς ντύνει με συγκλονιστικούς διαλόγους τους χαρακτήρες, προβληματίζει τον θεατή, άλλοτε θίγοντας και άλλοτε καυτηριάζοντας κοινωνικά θέματα μέσα από τη μικρογραφία μιας μεγάλης οικογένειας, όπως είναι η σύγκρουση της παράδοσης με την αποδοχή νέων ιδεών και την εφαρμογή τους.
Ένα κριτικό σχόλιο, μια εξομολόγηση, μια ερωτική επιστολή, που μας ρίχνει στη δίνη μιας άγριας ιστορίας. Μιας ιστορίας που καταλαγιάζει, που θεριεύει και εντέλει αντέχει και μένει για πολύ καιρό στο μυαλό των θεατών.
Η πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 25 Ιουλίου στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2025.
***
Δείτε την παράσταση στο Ηρώδειο και στην περιοδεία της.
«Οιδίπους». Ο Γιάννης Χουβαρδάς παρουσιάζει την ιστορία μιας μεταμόρφωσης από το σκοτάδι στο φως
