Πολιούχος και προστάτης της Θεσσαλονίκης είναι ο Άγιος Δημήτριος ο Μυροβλύτης. Η λατρεία του Αγίου Δημητρίου είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ιστορία της πόλης και η πεποίθηση πως ο Άγιος τους προστατεύει και κατοικεί ανάμεσά τους είναι ευρύτατα διαδεδομένη στους Θεσσαλονικείς, από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια ως και σήμερα.
Η πρόσβαση στο ναό είναι εύκολη για τον επισκέπτη. Βρίσκεται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, βόρεια της Ρωμαϊκής Αγοράς μόλις 5 λεπτά με τα πόδια από την πλατεία Αριστοτέλους.
Η βασιλική του Αγίου Δημητρίου έχει μήκος 43,58 μέτρα και 33 μέτρα πλάτος, χωρίζεται με τέσσερις κιονοστοιχίες σε πέντε στοές και τα κιονόκρανα του στέφονται με επιθέματα. Ο φωτισμός στο μεσαίο και μεγαλύτερο κλίτος είναι άπλετος, οι κιονοστοιχίες επιβλητικές.
Το πλήθος των παραθύρων, ο πλούτος στην ποιότητα και την ποικιλία της γλυπτικής, τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια της ιστορίας της ζωγραφικής στο πέρασμα των αιώνων και καθιστούν το ναό ένα από τα σημαντικότερα χριστιανικά μνημεία.
Ο Άγιος Δημήτριος καταγόταν από αρχοντική οικογένεια της Θεσσαλονίκης. Ως νέος υπηρετούσε στον ρωμαϊκό στρατό με εξέχουσα σταδιοδρομία. Αφού ασπάστηκε τον χριστιανισμό, αφιέρωσε τη ζωή του στη διδασκαλία της νέας θρησκείας.
Ο τόπος που επέλεξε να διδάξει τον χριστιανισμό ήταν οι στοές στη Χαλκευτική Στοά, περιοχή γνωστή στη Θεσσαλονίκη μέχρι και σήμερα ως οδός Χαλκέων, εκεί που άκμασε η συντεχνία των χαλκέων.
Με διάταγμα που είχε υπογράψει ο αυτοκράτορας Γαλέριος την 1η Μαΐου 305 μ.Χ. καθιστούσε τη διδασκαλία του χριστιανισμού παράνομη. Ο Άγιος Δημήτριος συνελήφθη και οδηγήθηκε μαζί με πολλούς χριστιανούς, στην περιοχή ανατολικά των ρωμαϊκών λουτρών όπου και θανατώθηκε αφού μαρτύρησε.
Πρώτιστα ο Γαλέριος είχε ζητήσει τη θανάτωση του Νέστορα, χριστιανού φίλου του Αγίου Δημητρίου, ο οποίος αφού έλαβε την ευλογία του Αγίου, κέρδισε σε μονομαχία τον Ρωμαίο Λυαίο. Ο Λυαίος ήταν ένας γιγαντόσωμος μονομάχος που προκαλούσε τους πολίτες της Θεσσαλονίκης στους αγώνες.
Ο τάφος του Νέστορα δεν είναι σαφές πού ακριβώς βρίσκεται, εικάζεται όμως πως είναι σε σημείο ανατολικά του σταδίου του Γαλερίου, όπου ανακαλύφθηκε βυζαντινός τάφος.
Το σώμα όμως του προστάτη τους, του Αγίου Δημητρίου, οι χριστιανοί το έθαψαν στον τόπο που μαρτύρησε σε υπόγεια στοά, ακριβώς κάτω από τον σημερινό ναό.
Ο πρώτος ναός (οικίσκος) που χτίστηκε αφιερωμένος στον Άγιο Δημήτριο ήταν ακριβώς πάνω από τον τάφο του, μετά το 313 που υπογράφτηκε το διάταγμα των Μεδιολάνων περί ανεξιθρησκίας από τον Μέγα Κωνσταντίνο.
Τότε ξεκινά και η διαμόρφωση της χριστιανικής παράδοσης στη Θεσσαλονίκη. Μετά την επίσκεψη και τη διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου στην πόλη, το μαρτύριο του Αγίου Δημητρίου είναι το αμέσως πιο σημαντικό γεγονός για τους πιστούς.
Στα μέσα του 5ου αι. λίγο μετά το 463, ο έπαρχος του Ιλλυρικού, ο Λεόντιος, αφού θεραπεύτηκε από ανίατη αρρώστια με θαύμα του Αγίου Δημητρίου νιώθοντας ευγνωμοσύνη, απεφάσισε και έχτισε στο ίδιο σημείο νέα Βασιλική μεγέθους ίσης με τον σημερινό ναό, πάνω στα ερείπια του παλιού λουτρού.
Η λατρεία προς τον Άγιο Δημήτριο και τα θαύματα του, σύντομα ξεπέρασαν τα όρια της Θεσσαλονίκης και έγιναν γνωστά σε όλη την ευρύτερη περιοχή. Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι η λατρεία του πολιούχου τους ξεπέρασε και αυτή ακόμη τη λατρεία των Καβείρων και μετέτρεψε τη Θεσσαλονίκη σε εξέχον πνευματικό και θρησκευτικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής.
Πυρκαγιά που ξέσπασε το 620 μ.Χ. καταστρέφει την πρώτη Βασιλική του Λεόντιου, σύντομα όμως χάρη σε δωρεές και τον υπερβάλλοντα ζήλο των Θεσσαλονικέων χριστιανών θα ανεγερθεί ξανά πεντάκλιτη βασιλική προς τιμή του Αγίου Δημητρίου, με ψηφιδωτά τα οποία δεν σώζονται πλέον, αλλά κυρίαρχη μορφή σε αυτά είχε ο άγιος ως προστάτης των παιδιών.
Λεηλασίες στο ναό σημειώθηκαν επίσης το 904 μ.Χ. από τους Σαρακηνούς ενώ αρπαγές καταγράφηκαν και το 1181 από τους Νορμανδούς, όταν κατέλαβαν την πόλη.
Μετά την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς ο ναός του Αγίου Δημητρίου παρέμεινε στα χέρια των Ελλήνων αφού ο εύπορος Θεσσαλονικεύς Λουκάς Σπαντούνης πλήρωνε επί 60 χρόνια βαρύτατο φόρο στους κατακτητές ώστε να παραμείνει ο ναός ως χώρος λατρείας του Αγίου.
Το 1481 στην αριστερή κιονοστοιχία τοποθετήθηκε εντός του ναού ο τάφος του Λουκά Σπαντούνη, μαρμάρινος αναγεννησιακού ρυθμού. Είναι ο μοναδικός τάφος που βρίσκεται μέσα στο ναό του Αγίου Δημητρίου.
Από το 1493 επί σουλτάνου Βαγιαζίτ Β΄ ο ναός μετατρέπεται σε τζαμί και παίρνει την ονομασία Κασημιέ Τζαμί, ενώ το κενοτάφιο του Αγίου μεταφέρεται στο βορειοδυτικό μέρος του ναού, απομονωμένο από τον υπόλοιπο χώρο λατρείας. Θα επαναλειτουργήσει σαν εκκλησία προς τιμή του Αγίου Δημητρίου με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912.
Μερικά χρόνια αργότερα το 1917 η μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε σχεδόν ολοκληρωτικά το κέντρο της πόλης και μαζί τον μεγαλοπρεπή ναό. Το έργο της αναστύλωσης του ναού ολοκληρώθηκε στις 26 Οκτωβρίου 1949, ημέρα της γιορτής του Αγίου Δημητρίου, όπου και παραδόθηκε οριστικά στους πιστούς.
Η μεγαλοπρέπεια του ναού δεν αφορά μόνο την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική και τον πλούτο των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν για την ανέγερσή του, αλλά στον ακλόνητο δεσμό της χριστιανικής πίστης, τις παραδόσεις και την ιστορία του Έθνους, που επί σειρά αιώνων κυριαρχεί και εκφράζεται στη Θεσσαλονίκη.
Η Θεσσαλονίκη από τα πρώτα χρόνια που επικράτησε η λατρεία του Αγίου αποκτά την επωνυμία «η πόλις του Δημητρίου». Μύρο με θαυματουργές ιδιότητες, που άρχισε να αναβλύζει από τον τάφο του Αγίου μετά το θάνατό του, γίνεται αφορμή να επισκεφτούν το ναό και την πόλη χριστιανοί από μακρινές περιοχές ζητώντας να γιατρευτούν και να προσευχηθούν στον Άγιο. Σήμερα το σημείο αυτό είναι η Κρύπτη που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη και είναι προσβάσιμη από τους επισκέπτες. Βρίσκεται κάτω από τον κυρίως ναό και αποτελεί τμήμα παλαιότερου ρωμαϊκού λουτρού.
Ο Άγιος Δημήτριος υπέρμαχος και σωτήρας της Θεσσαλονίκης, όταν αυτή κινδυνεύει προστρέχει για τη σωτηρία της και πάνω στις επάλξεις των τειχών πολλές φορές τον βλέπουν καβαλάρη να μάχεται για τους πιστούς του σε στιγμές μεγάλου κινδύνου. Για τους πιστούς της πόλης ο πιο βαρύς όρκος γίνεται στη χάρη του πολιούχου τους.
Οι γιορτές προς τιμή του αγίου καθιερώθηκαν από νωρίς και ξεκινούσαν από την 1η Οκτωβρίου ως τις 3 Νοεμβρίου. Αποκορύφωμα των εκδηλώσεων αποτελούσε η θρησκευτική πομπή την παραμονή της εορτής του Αγίου Δημητρίου. Η πομπή που αναπαριστούσε την πορεία από τη σύλληψή του ως το τόπο μαρτυρίου του, ξεκινούσε από τις στοές που δίδαξε ο Άγιος κοντά στην Παναγία Χαλκέων, περνούσε την Εγνατία οδό, έφτανε ως την Αχειροποίητο και μετά τον εσπερινό κατέληγε αργά στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, για να ακολουθήσει ολονύκτια αγρυπνία.
Το διάστημα 20-27 Οκτωβρίου τελούνταν τα Δημήτρια, μια εμποροπανήγυρη που προσέλκυε εμπόρους και προσκυνητές από ολόκληρη την Ευρώπη με πλήθος εκθεμάτων και αγαθών προς αγοραπωλησία.
Σαν θεσμός τα Δημήτρια επανήλθαν τη δεκαετία του 1960 με πολιτιστικό χαρακτήρα και πλήθος δρώμενων λαμβάνουν χώρα, στην πόλη της Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια τους.
Ο Ναός του Αγίου Δημητρίου της Θεσσαλονίκης είναι αφιερωμένος στον Άγιο Δημήτριο, τον πολιούχο της πόλης. Βρίσκεται στην ομώνυμη οδό και είναι πεντάκλιτη βασιλική του «ελληνιστικού τύπου», αλλά με πολλά ιδιαίτερα και σπάνια χαρακτηριστικά σε σχέση με άλλους ναούς της ίδιας περιόδου στην Ελλάδα.
Διαθέτει εγκάρσιο κλίτος και πλούσιο ζωγραφικό και μαρμάρινο διάκοσμο με περίτεχνα κιονόκρανα. Στο υπόγειο του ναού βρίσκεται ο χώρος μαρτυρίου του Αγίου. Από τα ψηφιδωτά του, ξεχωρίζει αυτό που απεικονίζει τον ίδιο τον Άγιο με δύο μικρά παιδιά και ένα άλλο, που απεικονίζει τον Άγιο ανάμεσα στον επίσκοπο και στον έπαρχο, οι οποίοι ανακαίνισαν το ναό τον 7ο αιώνα.
Μετά το 313 μ.Χ. (Διάταγμα της Ανεξιθρησκίας) ιδρύθηκε το πρώτο προσευχητάριο στον τόπο μαρτυρίου του Αγίου, τον 5ο αι. μία τρίκλιτη βασιλική που κάηκε τον 7ο αιώνα και στη θέση της χτίστηκε η πεντάκλιτη βασιλική, που κάηκε σχεδόν ολοκληρωτικά το 1917 και αναστηλώθηκε μέχρι το 1948.
Ο πρώτος ναός ήταν ένα μικρό προσευχητάριο που ιδρύθηκε μετά το 313 μ.Χ. (Διάταγμα των Μεδιολάνων περί ανεξιθρησκίας) στον τόπο μαρτυρίου του Αγίου Δημητρίου.
Το 412 – 413 μ.Χ., ο έπαρχος Ιλλυρικού Λεόντιος ίδρυσε στον ίδιο χώρο μια μεγάλη τρίκλιτη βασιλική, κάτω από το ιερό βήμα της οποίας διατήρησε τμήμα των θερμών όπου μαρτύρησε ο Άγιος Δημήτριος. Αυτή κάηκε το 629-634. Μετά την πυρκαγιά ο επίσκοπος Ιωάννης, με οικονομική ενίσχυση των πολιτών έχτισε μια μεγαλύτερη πεντάκλιτη βασιλική η οποία αποτελούσε κατά τη βυζαντινή εποχή το κέντρο λατρείας του Αγίου.
Το 904 ο ναός λεηλατήθηκε από τους Σαρακηνούς. Το 1185, κατά την άλωση της πόλης από τους Νορμανδούς, αφαίρεσαν το σκήνωμα του Αγίου Δημητρίου που φυλασσόταν σε κιβώριο στο κέντρο του ναού. Βρέθηκε στο μοναστήρι του Αγίου Λαυρεντίου του Κάμπο στη Βόρεια Ιταλία. Η κάρα και μέρος των λειψάνων του Αγίου επιστράφηκαν το 1978 και τοποθετήθηκαν στο βόρειο κλίτος σε αργυρή λειψανοθήκη κάτω από το ομοίωμα του παλιού κιβωρίου, έργο του γλυπτικού οίκου Φιλιππότης από την Τήνο.
Το 13ο αιώνα ο ναός επισκευάστηκε και ανακαινίστηκε. Την εποχή εκείνη χτίστηκε και το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου στη νοτιοανατολική πλευρά του ναού του Αγίου Δημητρίου
Το 1492-93 ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί με το όνομα Κασιμιέ Τζαμί. Τότε η λατρεία του Αγίου άλλαξε τόπο. Ένας παραθαλάσσιος ναός, μία ξυλόγλυπτη τρίκλιτη βασιλική που χτίστηκε στα τέλη του 13ου-αρχές 14ου αι. στη θέση της σημερινής Μητρόπολης, τιμήθηκε στο όνομα του Αγίου Δημητρίου. Μεταφέρθηκαν εκεί η περίφημη εικόνα του Αγίου (είχε ζωγραφιστεί όσο ζούσε) και πολλά κειμήλια. Ο ναός εκείνος κάηκε το 1890.
Επί Βαλή Δεούφ Πασά έγιναν επισκευές στο ναό του Αγίου Δημητρίου και τότε αποκαλύφθηκαν τα μωσαϊκά του. Αποδόθηκε ξανά στη χριστιανική λατρεία το 1912.
Κατά τη διάρκεια της μεγάλης πυρκαγιάς, η οποία κατέστρεψε τα 2/3 της πόλης τον Αύγουστο του 1917, κάηκε σχεδόν ολοκληρωτικά και αναστηλώθηκε το 1948 διατηρώντας αρκετά από τα αρχιτεκτονικά του στοιχεία. Χάρη στον αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Ζάχο, που είχε κρατήσει σημειώσεις, σχέδια και φωτογραφίες, με τη συνεργασία των Γ. Σωτηρίου, E. Hebrard, Α. Ορλάνδου, Α. Ξυγγόπουλου, Σ. Πελεκανίδη κ.ά., ο ναός αναστηλώθηκε «εκ βάθρων» για να δοθεί και πάλι στη λατρεία των πιστών στις 26 Οκτωβρίου του 1949, την ημέρα της γιορτής του αγίου. Στο παράθυρο της δυτικής όψης του ναού βρίσκεται λαξευμένο το μονόγραμμα του Αριστοτέλη Ζάχου με χρονολογία 1927.
Λίγο αργότερα, το 1978, τα λείψανα του Αγίου επέστρεψαν από το αββαείο του Αγίου Λαυρεντίου στο Κάμπο της Ιταλίας και τοποθετήθηκαν σε μια αργυρή λάρνακα όπου φυλάσσονται ως σήμερα.
Το 1988 ο ναός ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO.
Από το 1988 η κρύπτη του ναού λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος (μουσειακή έκθεση), όπου εκτίθενται συλλογή γλυπτών, κιονόκρανων, θωρακίων και αγγείων από τις διάφορες φάσεις της ιστορίας του ναού του Αγίου Δημητρίου.
Στο προαύλιο του ναού σώζεται η βυζαντινή μαρμάρινη στρογγυλή λεκάνη της φιάλης του αγιασμού.
Εντός του ναού φυλάσσονται επίσης τα λείψανα της Αγίας Ανυσίας και του Αγίου Γρηγορίου Καλλίδου.
Ο κύριος κοσμήτης του μνημείου είναι λοξότμητος και περιτρέχει το κεντρικό κλίτος στο ύψος του δαπέδου του υπερώου. Δύο άλλα είδη κοσμητών υπάρχουν στην κόγχη του ιερού βήματος, ένα στη γέννηση του τεταρτοσφαιρίου της κόγχης κι ένα άλλο κάτω από το πεντάλοβο παράθυρο.
