29.4 C
Athens
Παρασκευή 21 Ιουνίου 2024

Ο Αουγκούστο Μποάλ και το Θέατρο του Καταπιεσμένου

Καταπίεση είναι, όταν ο ένας από τους δύο συνομιλητές χάνει τη δύναμή του, δεν μιλάει και πρέπει μόνο να ακούει. / Αουγκούστο Μποάλ

“Μ’ αυτό το βιβλίο, θέλησα να δείξω ότι το θέατρο στο σύνολό του είναι αναγκαστικά πολιτικό, γιατί όλες οι δραστηριότητες του ανθρώπου είναι πολιτικές και το θέατρο είναι μια απ’ αυτές. Όποιος προσπαθεί να χωρίσει το θέατρο απ’ την πολιτική, προσπαθεί να μας παραπλανήσει -είναι κι αυτό μια πολιτική στάση. θέλησα ακόμα να δώσω μερικές αποδείξεις σχετικά με το γεγονός ότι το θέατρο είναι ένα όπλο: ένα όπλο πολύ αποτελεσματικό. Γι’ αυτό το λόγο οι κυρίαρχες τάξεις προσπαθούν μόνιμα να το οικειοποιούνται και να το χρησιμοποιούν, σαν μέσο επιβολής. Έτσι παραμορφώνουν κι αυτή την έννοια του “θεάτρου”. Το θέατρο όμως μπορεί να είναι και όπλο απελευθέρωσης. Για να γίνει τέτοιο, πρέπει να δημιουργήσουμε τις ολοκληρωμένες θεατρικές μορφές. Πρέπει να το αλλάξουμε. Αυτό το βιβλίο θέλει να μιλήσει για μερικές απ’ αυτές τις βασικές αλλαγές και για τις λαϊκές αντιδράσεις που προκάλεσαν…”.

Το Θέατρο του Καταπιεσμένου

Στη Στοκχόλμη, την πρωτεύουσα της Σουηδίας, έχει δημιουργηθεί μποτιλιάρισμα. Ο λόγος; Μία οικογένεια κάνει πικ-νικ στη μέση του δρόμου και προσκαλεί τους περαστικούς προσφέροντάς τους τσάι και μπισκότα. Σ’ ένα δρόμο της Ινδίας έχει μαζευτεί κόσμος γύρω από μία ομάδα ηθοποιών που δείχνει μία καθημερινή σκηνή καταπίεσης. Σ’ ένα φεστιβάλ θεάτρου στο Παρίσι ένα γκρουπ ατόμων εξερευνά την ιεραρχία της οικογένειας χτίζοντας εικόνες με τα σώματά τους. Στις Φιλιππίνες, την Ανγκόλα, τη Μοζαμβίκη, το Σάο Πάολο, τη Νεμπράσκα, την Παλαιστίνη, τη Σενεγάλη, το Λονδίνο, την Αθήνα ομάδες Θεάτρου του Καταπιεσμένου δίνουν παραστάσεις στο δρόμο, σε σχολεία, σε φυλακές, σε συνέδρια. Τι είναι το Θέατρο του Καταπιεσμένου, πώς ξεκίνησε, πώς λειτουργεί, σε τι εξυπηρετεί και γιατί αξίζει — αν αξίζει — να συνεχιστεί;

Δεν μπορούμε να μιλάμε για Θέατρο του Καταπιεσμένου χωρίς να αναφερθούμε στο δημιουργό του, το σκηνοθέτη και θεωρητικό του θεάτρου, Αουγκούστο Μποάλ (1931-2009). Γεννημένος στη Βραζιλία, ο Μποάλ αποφοίτησε ως Χημικός Μηχανικός κι έπειτα ολοκλήρωσε θεατρικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια. Επέστρεψε στη χώρα καταγωγής του και εργάστηκε στο θέατρο Αρένα του Σάο Πάολο για πολλά χρόνια. Εφαρμόζοντας τις τεχνικές του Στανισλάφσκι, άλλαξε με τους συνεργάτες του το τοπίο του βραζιλιάνικου θεάτρου, το οποίο μέχρι τότε ήταν απλώς μία αντιγραφή του Ιταλικού Θεάτρου. Στη συνέχεια το δικτατορικό καθεστώς της Βραζιλίας διέκοψε τη δημιουργική προσπάθεια του θεάτρου Αρένα. Τα έργα περνούσαν από αυστηρή λογοκρισία, δύο συνεργάτες του Μποάλ δολοφονήθηκαν από το στρατό και ο ίδιος διώχθηκε κι εξορίστηκε από τη χώρα για δεκαπέντε χρόνια. Παρά τα εμπόδια όμως ο Μποάλ συνέχισε να δουλεύει με θεατρικές ομάδες και κατάφερε να αναπτύξει ένα πλήθος τεχνικών οι οποίες συνοψίζονται με τον όρο “Θέατρο του Καταπιεσμένου”.

Το συγκεκριμένο θεατρικό σύστημα έχει τις ρίζες του στο παιδαγωγικό μοντέλο, “Η Παιδαγωγική του Καταπιεσμένου”, που ανέπτυξε o Βραζιλιάνος παιδαγωγός Πάουλο Φρέιρε (1921 – 1997), ένας από τους πρωτοπόρους του κριτικού παιδαγωγικού κινήματος. Όπως στην “Παιδαγωγική του Καταπιεσμένου” έτσι και στο σύστημα του Boal δεν έχει θέση ο παθητικός θεατής. Το “Θέατρο του Καταπιεσμένου” προσφέρει σε όλους τα αισθητικά μέσα για να αναλύσουν το παρελθόν τους, να συνειδητοποιήσουν πού βρίσκονται στο παρόν, και να εφεύρουν το μέλλον, χωρίς να περιμένουν απλά να έρθει. Έτσι, η θεατρική πρακτική μετατρέπεται σε αποτελεσματικό εργαλείο για την κατανόηση κοινωνικών και προσωπικών προβλημάτων, καθώς και για την αναζήτηση λύσεων.

Οι δραματικές τεχνικές του Θεάτρου του Καταπιεσμένου αναπαριστώνται στο “Δέντρο του Θεάτρου του Καταπιεσμένου”. Στο σχήμα αυτό απεικονίζεται ένα δέντρο το οποίο έχει τις ρίζες του στην ηθική και την αλληλεγγύη και ο κορμός του αποτελείται από τις βασικές τεχνικές του ΘτΚ, δηλαδή το Θέατρο Εικόνας, το Θέατρο Φόρουμ και Άμεσες Δράσεις. Το Δέντρο απλώνει τα κλαδιά του στις τεχνικές Θέατρο Εφημερίδα, Νομοθετικό Θέατρο, Αόρατο Θέατρο, και Ουράνιο Τόξο των Επιθυμιών.

 

 

Η βάση του ΘτΚ, ο κορμός του δέντρου, είναι το Θέατρο Φόρουμ ή Θέατρο Αγορά, το διαδραστικό, κοινωνικό – πολιτικό θέατρο. Τι καταλαβαίνει κανείς όταν ακούει Θέατρο Φόρουμ; Η πρώτη πληροφορία είναι ότι πρόκειται για μία θεατρική παράσταση, ή ένα δρώμενο που χρησιμοποιεί θεατρικές τεχνικές. Ο δεύτερος όρος, «φόρουμ», αναφέρεται στη συζήτηση που ακολουθεί μετά την παράσταση. Μόνο που η συζήτηση εδώ δεν γίνεται από την ασφαλή θέση της καρέκλας του θεατή, αλλά με δράση επάνω στη σκηνή. Γιατί η καινοτομία της τεχνικής αυτής, η δύναμη να προκαλέσει κάποια προσωπική αλλαγή, βρίσκεται στη διαδραστικότητα. Ο Μποάλ δεν θέλει τους θεατές στις παραστάσεις του νωθρούς. Αντίθετα με το συμβατικό, κλασικό, ιεραποστολικό θέατρο, όπου το κοινό παθητικά διδάσκεται μία σωστή συμπεριφορά, στο Θέατρο Φόρουμ ο κόσμος που παρακολουθεί μπορεί να συμμετέχει ενεργά και να προτείνει εναλλακτικούς τρόπους δράσης. Ας δούμε αναλυτικότερα τι συμβαίνει σε μία παράσταση Θεάτρου Φόρουμ.

Οι βασικοί συντελεστές μιας παράστασης είναι οι ηθοποιοί, ο τζόκερ και οι θεατές-ηθοποιοί. Συνήθως η παράσταση ξεκινάει με τον Joker ή Εμψυχωτή ή Curinga στα βραζιλιάνικα. Αυτός είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στην ομάδα των ηθοποιών και των θεατών. Για δέκα ή δεκαπέντε λεπτά ο τζόκερ εξηγεί σύντομα τι είναι το ΘτΚ και καθορίζει τους κανόνες για το θέαμα που θα ακολουθήσει. Στη συνέχεια προτείνει ορισμένες ασκήσεις και παιχνίδια για το ζέσταμα των συμμετεχόντων. Έπειτα, η ομάδα των ηθοποιών (επαγγελματίες ή ερασιτέχνες, δεν έχει σημασία) έχει ετοιμάσει και παρουσιάζει μία σύντομη ιστορία καταπίεσης η οποία δεν βρίσκει διέξοδο. Η ιστορία αυτή προέρχεται από κοινές εμπειρίες τους και θίγει ζητήματα που τους ενδιαφέρουν άμεσα. Μία σκηνή καταπίεσης θα μπορούσε να έχει θέμα τη θέση της γυναίκας, τη ρατσιστική συμπεριφορά εις βάρος των αλλοδαπών, την εκμετάλλευση ενός εργαζομένου κ.λπ. Αφού παρουσιαστεί η ιστορία, το λόγο παίρνει ξανά ο τζόκερ. Κρατώντας πάντοτε αμέριστη στάση ο τζόκερ εκμαιεύει πληροφορίες ρωτώντας τους θεατές για όσα είδαν να συμβαίνουν στη σκηνή. Αναγνώρισαν κάποια σκηνή καταπίεσης; Ποιος ήταν ο καταπιεστής και ποιος ο καταπιεσμένος; Τι έγινε κατά τη γνώμη τους και δεν κατάφερε ο καταπιεσμένος να μεταβεί από την καταπίεση σε μία ιδανική κατάσταση; Στη συνέχεια τους ενημερώνει ότι θα ξαναπαιχτεί η ιστορία και όποιος θέλει μπορεί να φωνάξει “Στοπ!” στο σημείο όπου θεωρεί πως μπορεί να αποτραπεί η καταπίεση και να ανέβει επάνω στη σκηνή και να αντικαταστήσει τον καταπιεσμένο. Η ιστορία παίζεται ξανά και ξανά, και οι θεατές προτείνουν διαφορετικές εναλλακτικές δράσεις. Επειδή οι θεατές μετατρέπονται σε ηθοποιούς, ο Μποάλ τους ονομάζει “espet-atores”, spect-actors, δηλαδή θεατές-ηθοποιούς ή δρώντες θεατές. Ακόμη κι εκείνος ο θεατής που παραμένει σιωπηλός και δεν παρεμβαίνει, αποφασίζει να μην πει τίποτα: “ήδη αυτό είναι μία δράση”, λέει ο Μποάλ.

Τι καταφέρνει λοιπόν το Θέατρο του Καταπιεσμένου; Ενεργεί υπέρ των ανά τον κόσμο καταπιεσμένων με σκοπό όχι να τους καταστήσει καταπιεστές, αλλά να τους ενδυναμώσει. Το Θέατρο Φόρουμ πρωταρχικά επιχειρεί να αποκαταστήσει το διάλογο μεταξύ καταπιεστών – καταπιεσμένων. Θέτει τα σωστά ερωτήματα τη σωστή στιγμή ακόμη κι αν δεν έχει απαντήσεις. Δεν επιδιώκει την εύρεση μίας και μοναδικής λύσης, αλλά την πολυφωνία και τη σύνθεση απόψεων. Ο θεατής-ηθοποιός ενδυναμώνεται, εκπαιδεύεται στη δράση ενάντια στις καταπιέσεις, κάνει πρόβα της ζωής του στη σκηνή κι διερευνά εναλλακτικούς τρόπους συμπεριφοράς κάτω από την ασφάλεια που του προσφέρει το θέατρο. Αν μπορέσει να αποτινάξει την καταπίεση στο θέατρο, ίσως μπορέσει να το καταφέρει και στην πραγματική του ζωή. Το θέατρο, άλλωστε σύμφωνα με τον Μποάλ, είναι ένα εργαλείο που μπορεί να αλλάξει την κοινωνία. Με το ΘτΚ ονειρευόταν την ουτοπία: την ελευθερία όλων των καταπιεσμένων. «Αυτό», λέει, «δεν θα συμβεί ποτέ. Το ξέρω. Ο ρόλος της ουτοπίας δεν είναι να γίνεται πραγματικότητα, αλλά να μας παρακινεί να προσπαθούμε περισσότερο και να προχωράμε ολοένα και μακρύτερα. Το να μπορείς να ονειρεύεσαι είναι από μόνο του ένα όνειρο που βγαίνει αληθινό!».

Βιβλιογραφικές αναφορές

Boal, Augusto (1979): Theatre of the Oppressed. London: Pluto.

Boal, Augusto (2013): Θεατρικά Παιχνίδια για Ηθοποιούς και για Μη Ηθοποιούς. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Σοφία.

  • Πηγή:

Λίγα λόγια για το Θέατρο του Καταπιεσμένου

  • Ο Augusto Boal, γεννημένος το 1931, στο Rio de Janeiro, είναι Βραζιλιάνος συγγραφέας και σκηνοθέτης του θεάτρου. Σπούδασε χημικός μηχανικός αλλά μετά το πέρας των σπουδών του ασχολήθηκε αμέσως με το θέατρο. Έτσι άρχισε να πειραματίζεται με νέες θεατρικές φόρμες που άλλαξαν ολοκληρωτικά το μέλλον του. Το 1992, ασχολήθηκε για λίγο με την πολιτική, αφού εξελέγη δημοτικός σύμβουλος για μια τετραετία και μετά έπαψε ν’ ασχολείται. Ο ίδιος έχει δεχτεί ότι επηρεάστηκε από τις θεωρίες του συμπατριώτη του εκπαιδευτικού Paulo Freire, ο οποίος μεταξύ άλλων έγραψε και το διάσημο βιβλίο του Pedagogy of the Oppressed, όπου εκθέτει τις απόψεις του για την εκπαίδευση και το οποίο αποτέλεσε την αφορμή για τον Μπόαλ να προχωρήσει στην οργάνωση των δικών απόψεων για το «θέατρο του καταπιεσμένου» (The Theatre of the Oppressed), που ήταν και ο τίτλος του πρώτου βιβλίου του. Αυτό όμως του δημιούργησε προβλήματα στην πολιτικά τότε ασταθή χώρα του, αφού συνελήφθη, βασανίστηκε και τελικά έφυγε. Εγκατέλειψε την πατρίδα του και αυτοεξορίστηκε στην Ευρώπη. Μετά το τέλος της στρατιωτικής δικτατορίας επέστρεψε στη Βραζιλία, όπου και ζει. Ο Μπόαλ πιστεύει ότι το θέατρο είναι ένα πολύ αποτελεσματικό όπλο και άλλωστε γι’ αυτό οι κυρίαρχες τάξεις το χρησιμοποιούν όπως εκείνες θέλουν, δηλαδή ως μέσο επιβολής τους πάνω στο λαό. Ο λαός πρέπει να αξιοποιήσει το θέατρο ως όπλο απελευθέρωσης.

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε


Τελευταία άρθρα

- Advertisement -