|
Υπάρχουμε επειδή διαβαίνουμε.
Ο νέος κύκλος έργων του Σπύρου Κωτσαλά μοιάζει να ξεκινά από μια απλή και μαζί αβάσταχτη γνώση: ότι βρισκόμαστε εδώ για λίγο. Και από αυτή τη γνώση γεννιούνται όλα τα ερωτήματα. Αν είμαστε περαστικοί, πώς αγαπάμε τον κόσμο; Πώς κατοικούμε έναν τόπο που ξέρουμε πως κάποτε θα αφήσουμε πίσω; Πού πηγαίνουμε όταν φύγουμε;
Ίσως το κλειδί για να διαβαστεί όλη αυτή η ζωγραφική να βρίσκεται στο έργο με τις μικρές βάρκες με τις επαναλαμβανόμενες ανθρώπινες κεφαλές. Δεν γνωρίζουμε ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι ούτε προς τα πού κατευθύνονται. Τα πρόσωπά τους χάνουν σχεδόν την ατομικότητά τους και μετατρέπονται σε εικόνα μιας κοινής μοίρας. Βρίσκονται μαζί, κι όμως ο καθένας μοιάζει μόνος μέσα στη διαδρομή του. Η βάρκα είναι εύθραυστη, ο κόσμος γύρω τους απέραντος, ο προορισμός άγνωστος. Δεν είναι απλώς μια εικόνα ταξιδιού· είναι μια εικόνα της ίδιας της ανθρώπινης κατάστασης: υπάρχουμε επειδή διαβαίνουμε.
Η ίδια συνθήκη του περάσματος αποκτά αλλού σχεδόν τελετουργική μορφή. Τρεις ανθρώπινες φιγούρες στέκονται μπροστά στο σκοτεινό άνοιγμα ενός βουνού. Δεν γνωρίζουμε αν μόλις εξήλθαν από αυτό ή αν πρόκειται να επιστρέψουν εκεί. Βρίσκονται στο κατώφλι ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, στο ορατό και στο αθέατο. Η μία αγγίζει την άλλη, σαν η μετάβαση να μην είναι μόνο προσωπική αλλά και κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Πίσω τους, το σκοτεινό άνοιγμα του βουνού γίνεται ένας αθέατος τόπος απ’ όπου ερχόμαστε ή προς τον οποίο οδεύουμε.
Από εκεί και πέρα, οι μορφές του καλλιτέχνη μοιάζουν να ζουν μέσα στην ίδια αβεβαιότητα. Δεν στέκονται ποτέ εντελώς ακίνητες, ακόμη κι όταν το σώμα τους είναι ακίνητο. Κάτι μέσα τους μετακινείται, σαν να βρίσκονται διαρκώς ανάμεσα σε δύο τόπους: εκείνον που αφήνουν και εκείνον που δεν έχουν ακόμη φτάσει.
Ο άνθρωπος εμφανίζεται μέσα στις εικόνες τού Κωτσαλά σαν ηθοποιός που μπαίνει για λίγο σε μια σκηνή. Δεν γνωρίζουμε τι συνέβη πριν από την είσοδό του ούτε τι θα συμβεί μετά την έξοδό του. Τον βλέπουμε μόνο για όσο διαρκεί η παρουσία του μπροστά μας. Η ξαπλωμένη μορφή ανάμεσα στα κόκκινα βουνά είναι ίσως μία από τις πιο δυνατές εικόνες αυτής της συνθήκης. Δεν ξέρουμε αν κοιμάται, αν περιμένει, αν υποφέρει, αν βρίσκεται στο κατώφλι μιας αναχώρησης. Το σώμα είναι εύθραυστο· γύρω του, όμως, τα βουνά μοιάζουν να ανήκουν σε έναν χρόνο πολύ μεγαλύτερο από τον ανθρώπινο.
Αλλού, ένα κεφάλι προβάλλει πάνω από έναν όγκο που μπορεί να διαβαστεί ως σώμα, ένδυμα και βουνό μαζί. Οι καμπύλες του επαναλαμβάνουν τις καμπύλες του τοπίου. Η συγγένεια ανθρώπου και φύσης γίνεται εδώ σχεδόν ταύτιση. Σε έναν άλλο πίνακα ο άνθρωπος υψώνει το χέρι προς μια μικρή κατασκευή με σταυρό στην κορυφή του βουνού, που θυμίζει ταφικό μνημείο. Το ερώτημα του θανάτου αποκτά πιο συγκεκριμένο σημείο αναφοράς. Η χειρονομία μπορεί να είναι δέηση, χαιρετισμός ή συνομιλία με έναν απόντα. Έτσι, το «πού πάω;» συναντά και το «πού βρίσκεσαι εσύ που έφυγες;». Η αγωνία αφορά και τον δεσμό με τους νεκρούς.
Κοιτάζω το έργο όπου ένα σώμα κείται οριζόντιο στο νερό και ένας αινιγματικός τόπος βρίσκεται απέναντί του. Εδώ το «πού πάω;» γίνεται η ίδια η δομή της εικόνας. Ο άνθρωπος μοιάζει να επιπλέει, χωρίς να μπορεί να κατευθύνει την πορεία του. Η θέση του στο κατώτερο άκρο του πίνακα εντείνει την αίσθηση ότι βρίσκεται στο όριο του ορατού, σχεδόν έτοιμος να περάσει έξω από το πεδίο μας. Το νησί συγκεντρώνει όλη την αμφισημία του προορισμού. Τα σκοτεινά ανοίγματα θυμίζουν παράθυρα, αλλά μπορούν να φέρουν στον νου και ταφικές κοιλότητες. Ο πύργος στην κορυφή τού δίνει έναν χαρακτήρα μνημειακό. Θα μπορούσε να ιδωθεί ως τόπος των νεκρών, ως μια τελευταία κατοικία, χωρίς η εικόνα να προσδιορίζει τι είδους ύπαρξη θα ήταν δυνατή εκεί. Παραμένει σιωπηλό, χωρίς ορατή ανθρώπινη παρουσία.
Το πιο ουσιαστικό, όμως, είναι ότι το σώμα και το νησί έχουν την ίδια γαιώδη ύλη, τις ίδιες ώχρες και καστανές αποχρώσεις. Μέσα στο εκτεταμένο μπλε μοιάζουν συγγενικά. Ο άνθρωπος ενδέχεται να επιστρέφει σε κάτι στο οποίο ήδη ανήκει. Αλλά αυτή η επιστροφή αφήνει εκκρεμές το πρόσωπο, τη συνείδηση, τη μοναδικότητά του. Η απόσταση ανάμεσα στο σώμα και στη στεριά παραμένει ανοιχτή.
Παρά την υποχώρηση της ατομικότητας, τα πρόσωπα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Μέσα στους επαναλαμβανόμενους όγκους, ένα βλέμμα επιμένει να είναι συγκεκριμένο. Σαν να συγκεντρώνεται εκεί όλη η δυσκολία της αναχώρησης: ο κόσμος μπορεί να με περιλάβει ξανά· θα διασωθεί όμως εκείνος που τον κοίταξε; Το υψωμένο χέρι μοιάζει έτσι να κρατά μαζί την ελπίδα και την αμφιβολία για το αν υπάρχει κάποιος στην άλλη πλευρά: «Υπάρχει κάποιος που με περιμένει;»
Το τοπίο στα έργα του Κωτσαλά είναι παρουσία. Περιβάλλει τον άνθρωπο, τον εκθέτει, τον μικραίνει, κάποτε τον προστατεύει και κάποτε τον αφήνει μόνο. Τα νερά, οι ορίζοντες, οι γυμνές εκτάσεις, οι ορεινές μάζες δεν δηλώνουν απλώς έναν τόπο. Δηλώνουν διάρκεια. Ο κόσμος υπήρχε πριν από εμάς και θα συνεχίσει μετά από εμάς.
Στο έργο με το μικρό εκκλησάκι στα αριστερά και το άγαλμα στα δεξιά ο χώρος μοιάζει να οργανώνεται σαν σκηνή ανάμεσα σε δύο μορφές μνήμης: το εκκλησάκι, που παραπέμπει στη συνέχεια της κοινότητας, και την ακινητοποιημένη ανθρώπινη παρουσία του μνημείου. Ανάμεσά τους, το κενό δεν είναι ουδέτερο· γίνεται τόπος σιωπής, απόστασης και χρόνου.
Ακόμη και όταν ο άνθρωπος λείπει, το ίχνος του παραμένει. Στο γαλάζιο τοπίο με τις σκάλες, τα ανοίγματα και τις διαδρομές, ο χώρος μοιάζει να περιμένει. Σαν να έχει περάσει κάποιος πριν από λίγο ή σαν κάποιος να πρόκειται να φανεί. Οι σκάλες οδηγούν κάπου που δεν βλέπουμε. Τα ανοίγματα υπόσχονται έναν χώρο κρυμμένο πίσω από την εικόνα. Το τοπίο αποκτά έτσι μνήμη.
Και ίσως αυτό είναι ένα από τα πιο συγκινητικά στοιχεία της ζωγραφικής του Κωτσαλά: τα έργα δεν μας δείχνουν μόνο αυτό που υπάρχει. Μιλούν και για αυτό που λείπει. Για το πριν και το μετά. Για εκείνον που πέρασε και για εκείνον που θα έρθει. Για κάτι που βρίσκεται πάντοτε λίγο έξω από το κάδρο.
Η χρωματική παλέτα υπηρετεί αυτή τη σιωπή. Οι ώχρες, τα βαθιά κόκκινα, τα λευκά, τα γκρίζα και τα ψυχρά γαλάζια δεν κραυγάζουν. Έχουν κάτι από τη λιτότητα μιας παλιάς εικόνας, κάτι που παραπέμπει από μακριά στην πολυγνώτεια οικονομία του χρώματος. Το χρώμα δεν περιγράφει απλώς· θυμάται. Στα κόκκινα βουνά, για παράδειγμα, το τοπίο παύει να είναι μόνο τόπος και γίνεται σχεδόν εσωτερικό τοπίο, μια προέκταση της ψυχικής κατάστασης της μορφής. Από αυτή την άποψη ο ζωγράφος συνομιλεί με τη μακρά παράδοση της ελληνικής εικόνας, όπου ο χώρος δεν χρειάζεται να είναι φυσιοκρατικός για να είναι αληθινός: από τη γαιώδη χρωματική οικονομία μέχρι τους συμπαγείς αρχιτεκτονικούς όγκους και τη συμβολική λειτουργία του τοπίου.
Και το φως μοιάζει να γνωρίζει πως δεν πρέπει να αποκαλύψει τα πάντα. Φωτίζει μια μορφή, αφήνει μια άλλη να χαθεί, ανοίγει ζώνες ορατού και σκοτεινού. Όπως στη σκηνή, έτσι κι εδώ, το αθέατο αποκτά συχνά μεγαλύτερη δύναμη από αυτό που βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας.
Υπάρχει πάντα κάτι έξω από την εικόνα. Ένα βλέμμα στρέφεται πέρα από το κάδρο. Ένας δρόμος συνεχίζεται. Μια σκάλα οδηγεί αλλού. Ένα άνοιγμα περιμένει. Και ξαφνικά το ίδιο το πλαίσιο της εικόνας παύει να είναι όριο και γίνεται κατώφλι.
Τα έργα του Σπύρου Κωτσαλά θυμίζουν εκείνη τη στιγμή στο θέατρο όταν η σκηνή έχει μόλις αδειάσει. Ο ηθοποιός έχει φύγει, αλλά κάτι από την παρουσία του παραμένει ακόμη εκεί. Ένα ίχνος, μια σιωπή, μια μνήμη.
Και τότε μένει μόνο το ερώτημα: Τι σημαίνει να εμφανίζεσαι για λίγο στη σκηνή του κόσμου, γνωρίζοντας πως κάποτε θα πρέπει να την εγκαταλείψεις;
ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ
Καθηγητής Θεατρικών Σπουδών, ΕΚΠΑ
|
