Του Παναγιώτη Μήλα
Σε ένα τοπίο ονείρου. Δίπλα στη θάλασσα. Τρεις γυναίκες ξενυχτούν δίπλα σε ένα κορίτσι αναπολώντας τη ζωή που πέρασε. Στο επίκεντρο της αφήγησής τους, βρίσκεται το όνειρο.
Στο έργο του Φερνάντο Πεσσόα «Ο Ναυτικός» τα πάντα καλπάζουν είτε προς το φως είτε προς το σκοτάδι.
Η σκηνοθέτις Δανάη Κατσαμένη παρουσιάζει αυτές τις τρεις γυναίκες και το κορίτσι. Ρίχνει φως στις «Γυναίκες – σκιές» και στις «Γυναίκες – σκέψεις». Παράλληλα μας ταξιδεύει στο Παρελθόν, στο Παρόν, στο Μέλλον και πάλι στο παρελθόν.
Γι’ αυτό το ταξίδι όμως και για τον ναυτικό που κάποτε ναυάγησε σε ένα έρημο νησί, σκέφτηκα να μιλήσω με τις τέσσερις πρωταγωνίστριες της παράστασης: Τη Δανάη Γοργομύτη, την Αφροδίτη Βραχοπούλου, τη Βίκυ Λέκκα και την Άννα Λιανοπούλου.
Με τη συζήτηση που είχαμε τα τέσσερα κορίτσια με ταξίδεψαν στον κόσμο του Φερνάντο Πεσσόα. Με ταξίδεψαν εκεί που αυτός ο ναυτικός, για να μην τρελαθεί από τη μοναξιά, έπλασε με τη φαντασία του μια πατρίδα, μέσα στην οποία βρήκε την προσωπική του πληρότητα και τη συγκινησιακή γνώση της ζωής.
Ας παρακολουθήσουμε όμως αυτό το ονειρικό ταξίδι…
***
Δανάη Γοργομύτη: Χτίζουμε μια ατομική προσωπικότητα, η οποία υψώνει το πανύψηλο τείχος του «εγώ» και το «εμείς» μένει από την άλλη πλευρά…
Η ηρωίδα σας μοιάζει να κινείται ανάμεσα στη μνήμη και την επιθυμία για διαφυγή. Πώς προσεγγίσατε αυτή τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό;
*Δεν είναι ζήτημα ισορροπίας. Αν προσπαθήσεις να ισορροπήσεις ανάμεσα σε δύο συνθήκες θα παραμένεις συνεχώς μετέωρος. Είναι ζήτημα καθαρής απόφασης και συνειδητής επιλογής. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να υπηρετήσουμε την αλήθεια και να γίνουμε απολύτως αντιληπτοί. Η φαντασία σώνεται γρήγορα αν δεν πυροδοτείται από την αγνή σπίθα της αντικειμενικής πραγματικότητας.
Αυτό ακριβώς κάνει και η αγρυπνούσα μου στον «Ναυτικό» του Πεσσόα. Η μνήμη και η διαφυγή είναι δύο διαφορετικές αντανακλάσεις του ίδιου, ακριβώς, προσωπείου. Καμία από τις τέσσερις υπάρξεις στο έργο δεν είναι ξεκομμένες η μία από την άλλη, αλλά ένας οργανισμός που νοσεί. Η αναμέτρηση εστιάζει στο ποιος θα κυριαρχήσει τελικά. Η νόσος ή η ζωή;
Σε ποιο βαθμό ο ρόλος σας κουβαλά τη ματαίωση ενός κόσμου που «δεν έχει πια κάτι να δώσει» και πώς αυτό εκφράζεται σκηνικά μέσα από το σώμα και τη φωνή σας;
*Ο ρόλος που υποδύομαι δεν ασχολείται με το να αποδείξει πως ο κόσμος αυτός «δεν έχει πλέον κάτι να δώσει». Δεν τον συμφέρει, καθώς αν υποπέσει σε αυτό το λάθος θα αναγκαστεί να παραδεχθεί πως ο κόσμος αυτός, στο σύνολό του, έχει να δώσει μια ζωή ολόκληρη και ένα συγκλονιστικό μέλλον.
Γι’ αυτό αρκείται σε έναν καταιγιστικό συνειρμό, ο οποίος, όμως, δεν ξεφεύγει από το δικό του προσωπικό μικρόκοσμο. Σαν ένα ψάρι που αναμασά και λησμονεί την ύπαρξη στο δικό του βαλτωμένο ενυδρείο, αγνοώντας σκόπιμα τον ωκεανό που απλώνεται εκεί έξω. Αυτό δεν κάνουμε κι εμείς σήμερα; Δεν εξετάζουμε εμπειρικά τη ζωή, ξεχνώντας τις τόσες χιλιάδες διαφορετικές εμπειρίες που ζουν, αναπνέουν και υπάρχουν εκεί έξω; Δεν κλεινόμαστε στη δική μας ατομική πραγματικότητα, αντί να ξεχυθούμε στους δρόμους και να ενωθούμε με τους ανθρώπους; Επιλέγουμε να μην εκτεθούμε ανεπανόρθωτα στα λάθη, το οποία, όμως είναι αυτά που θα μας πάνε ένα βήμα παρακάτω και χτίζουμε μια πανίσχυρη – απροσπέλαστη ατομική προσωπικότητα, η οποία, τελικώς υψώνει το πανύψηλο τοίχος του «εγώ» και το «εμείς» μένει από την άλλη πλευρά.
Έτσι ακριβώς κατασκευάστηκε και η ηρωίδα μου. Ένα πανίσχυρο – φαινομενικά παντοδύναμο – αμετακίνητο σώμα το οποίο όμως για να υπάρξει κλείνεται, σχηματοποιείται. Και μια φωνή σταθερή απαιτητική, χωρίς δεύτερες σκέψεις και κλυδωνισμούς.
Αφροδίτη Βραχοπούλου: Να καταφέρουμε να λειτουργήσουμε ομοιογενώς αλλά παράλληλα να γίνονται και ευδιάκριτες οι διαφορές μας…
Ο λόγος του Πεσσόα είναι έντονα ποιητικός και εσωτερικός. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να μετατρέψετε αυτή την εσωτερική ροή σκέψης σε θεατρική δράση μέσα από τον δικό σας χαρακτήρα;
*Το κείμενο λόγω της βαθιάς ποιητικότητας του αλλά και λόγω επιλογής του συγγραφέα δεν φανερώνει χαρακτήρες. Δεν δίνει στοιχεία που συνθέτουν ανθρώπινες υπάρξεις. Δίνει πτυχές ενός νου. Εμείς οι τρεις λοιπόν έπρεπε να σωματοποιήσουμε αυτές τις πτυχές και να αναδείξουμε το συγκρουσιακό στοιχείο που επικρατεί στις διαφορετικές σκέψεις που γεννιούνται στον ίδιο νου. Να καταφέρουμε να λειτουργήσουμε ομοιογενώς αλλά παράλληλα να γίνονται και ευδιάκριτες οι διαφορές μας. Και κυρίως να φανερώνεται η επίδραση που έχουμε στο σώμα του κοριτσιού, που ζει, που υπάρχει και που μας πολεμά. Η σκηνοθέτις μας, Δανάη Κατσαμένη επέλεξε να μετατρέψει την εσωτερική ροή της σκέψης σε κίνηση και δράση καθώς υπάρχει ήδη μέσα στον ρυθμό του ποιητικού αυτού κειμένου. Χρειάστηκε να βρούμε έναν κοινό παλμό ανάμεσα σε αυτές τις τρεις, σχεδόν σαν συλλογικό σώμα, ώστε ο λόγος να μεταμορφώνεται σε μια κοινή παλίρροια.
Πιστεύω εκεί βρίσκεται και το νόημα του έργου, όχι στην «εξωτερική» του πλοκή, αλλά στην αδιάκοπη πάλη ανάμεσα σε ένα σώμα που κινείται και στις σκέψεις που απειλούν να το ακινητοποιήσουν.
Η δική σας μορφή φαίνεται να στέκεται στο όριο μεταξύ ελπίδας και παραίτησης. Πώς βιώνετε εσείς αυτή τη σύγκρουση κατά τη διάρκεια της παράστασης;
*Η μορφή που ενσαρκώνω δεν είναι ένας χαρακτήρας με ψυχολογική συνέχεια. Είναι ακόμα μια τάση ενός νου που ισορροπεί ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Σε έναν κόσμο, μια κοινωνία όπου όλα καταρρέουν, η παραίτηση προωθείται ως ανακούφιση, ως μοναδική επιλογή. Ο άνθρωπος νοσεί λόγω της νοσηρής κοινωνίας, που διαρκώς του στερεί. Αναγκάζεται να σκέφτεται ατομικά, πως αυτός είναι το πρόβλημα και πως η αιτία δεν είναι αυτά που βιώνει. Και οι σκέψεις του γίνονται βασανιστικές, τον τεμαχίζουν. Η ελπίδα παύει να είναι αυτονόητη. Γίνεται επιλογή και μάλιστα κοστοβόρα. Αυτή τη σύγκρουση αποτυπώνουμε και στην παράσταση.
Όπως και ο Ναυτικός, οποίος επινοεί μια πατρίδα για να αντέξει. Δεν επιστρέφει, δεν διεκδικεί. Δημιουργεί έναν εσωτερικό κόσμο και κλείνεται σ’ αυτόν. Δεν επιμένει να αντισταθεί στην επώδυνη πραγματικότητα αλλά στρέφεται σε μια φαινομενικά βολική, εσωτερική κατασκευή. Πώς γίνεται όμως η στάση αυτή να αποτελέσει σωτηρία;
Βίκυ Λέκκα: Το φως τελικά γίνεται επικίνδυνο, μια εκτυφλωτική εκκρεμότητα, μια πιθανότητα ανάμεσα στο σκοτάδι και σε κάτι πέρα από αυτό
Οι τρεις γυναίκες λειτουργούν σχεδόν σαν διαφορετικές όψεις της ίδιας συνείδησης. Τι αντιπροσωπεύει η δική σας ηρωίδα σε αυτή την «ψυχική τριλογία»;
*Θεωρώ πως αυτό που αντιπροσωπεύει είναι η ρωγμή. Είναι η στιγμή που η συνείδηση παύει να είναι συμπαγής. Τη στιγμή που κάτι μέσα μας μετατοπίζεται ανεπαίσθητα και τίποτα δεν είναι πια αυτονόητο. Όταν μιλά δεν μιλά απλώς φοβάται τη στιγμή που η σκέψη γίνεται λέξη και αποσπάται από μέσα της. Εκεί ακριβώς αποκαλύπτει αυτή την ακραία ευαισθησία στον χρόνο και στην ύπαρξη.
Δεν είναι ούτε η θλίψη ούτε η φαντασία είναι το ρήγμα που επιτρέπει σε όλα αυτά να διαλυθούν ή να βυθιστούν. Η ρωγμή της απορροφά και μέσα της βυθίζονται οι βεβαιότητες, οι λέξεις, η αίσθηση ταυτότητας. Και το πιο ανατριχιαστικό είναι ότι το αντιλαμβάνεται και δεν προσπαθεί να σωθεί. Σαν να το παρατηρεί και ακόμα περισσότερο να το κατοικεί γνωρίζοντας ότι διαβρώνει και αποδομεί. Για μένα, η ηρωίδα αυτή είναι η στιγμή που ο νους χάνει το καταφύγιό του.
Υπάρχει κάποια στιγμή στο έργο όπου αισθάνεστε ότι ο χαρακτήρας σας αγγίζει περισσότερο το σκοτάδι-ή το φως- και γιατί;
*Υπάρχει μια παράδοξη επαφή με το φως. Όταν μιλά για το κλειδί μιας άγνωστης πόρτας, όπου εκεί είναι σαν να αγγίζει κάτι οριακό, τη μετάβαση. Η αγωνία της μοιάζει να ανοίγει κάτι, ένα πέρασμα και για μια στιγμή φαίνεται να αποκτά κατεύθυνση. Δεν γνωρίζει κανείς αν η πόρτα αυτή οδηγεί σε λύτρωση ή σε εξαφάνιση. Είναι ενδεχόμενο κι έτσι το φως τελικά γίνεται επικίνδυνο, μια εκτυφλωτική εκκρεμότητα, μια πιθανότητα που στέκεται ανάμεσα στο σκοτάδι και σε κάτι πέρα από αυτό.
Άννα Λιανοπούλου: Όλοι μας έχουμε υπάρξει βυθισμένοι και στις σκέψεις μας, και στα όνειρά μας αλλά και στους φόβους μας…
Ο ρόλος σας βρίσκεται ταυτόχρονα ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, στην παρουσία και την απουσία. Πώς χτίζεται σκηνικά αυτή η διτότητα;
*Η διτότητα χτίζεται μέσα από μια διαρκή, υπόγεια κίνηση. Τίποτα δεν είναι πραγματικά στάσιμο στο έργο. Ακόμα κι όταν η γυναίκα δεν κινείται εξωτερικά, κινούνται οι σκέψεις της μέσα της και αυτή η εσωτερική ροή γίνεται η ουσιαστική δράση. Το σώμα λειτουργεί σαν πεδίο όπου συγκρούονται η ζωή και ο θάνατος, η μνήμη και η απώλεια. Η σκηνική ένταση γεννιέται ακριβώς από αυτή τη διάσταση: από το αόρατο που συμβαίνει πίσω από το βλέμμα, από τη διαρκή πάλη ανάμεσα στο να μείνεις και στο να φύγεις, στο να αποδεχθείς ή να αρνηθείς την πραγματικότητα. Μέσα στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο που ζούμε, που μας ωθεί να βυθιζόμαστε όλο και περισσότερο στα σκοτάδια μας, να φοβόμαστε να ανοίξουμε την πόρτα και να βγούμε μπροστά στη ζωή, αυτή η αιώρηση γίνεται βαθιά σύγχρονη. Ο ρόλος δεν ισορροπεί απλώς ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο· ισορροπεί ανάμεσα στην παραίτηση και στην απόφαση να σταθείς, έστω και εύθραυστα, απέναντι στο φως.
Παρότι το κορίτσι δεν συμμετέχει ενεργά στον διάλογο, αποτελεί τον πυρήνα της παράστασης. Τι σημαίνει για εσάς να «υπάρχετε» ως σύμβολο μέσα σε αυτή την ιστορία;
*Το να υπάρχεις ως σύμβολο σημαίνει να κουβαλάς μια συλλογική εμπειρία. Πιστεύω πως όλοι μας έχουμε υπάρξει βυθισμένοι στις σκέψεις μας, στα όνειρα και στους φόβους μας. Έχουμε νιώσει ανήμποροι απέναντι στα σκοτάδια της ψυχής και του μυαλού μας. Αυτή η γυναίκα ενσαρκώνει ακριβώς αυτή την κατάσταση. Στο έργο είναι ενεργή σωματικά και ψυχικά από την αρχή μέχρι το τέλος. Ο διάλογος γίνεται μέσα της· στο μυαλό της δεν σταματά ποτέ. Ό,τι δεν εκφέρεται με λόγια, ξεσπά στο σώμα. Υπάρχουν στιγμές που ανασύρει μνήμες χαράς, στιγμές ζωής και τότε η κίνηση, σχεδόν σαν χορός, γίνεται η φωνή της. Είναι μια βαθιά εσωτερική διαδρομή που με διαπερνά συναισθηματικά από την πρώτη στιγμή. Δεν «παίζω» απλώς ένα σύμβολο· το αφήνω να περάσει μέσα από το σώμα και τη μνήμη μου.
Δανάη, Αφροδίτη, Βίκυ και Άννα σας ευχαριστώ γι’ αυτό το ταξίδι και εύχομαι τα καλύτερα σε όλα σας τα σχέδια.
*Κι εμείς ευχαριστούμε για την αναλυτική και δημιουργική συζήτηση.
***
«Ο Ναυτικός» του Φερνάντο Πεσόα από την Δανάη Κατσαμένη στο Θέατρο Βαφείο – Λάκης Καραλής
