Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Παραστατική, αβίαστη και καθηλωτική, με εικόνες που ξυπνούν αισθήματα και εντάσεις, με γλαφυρές προτάσεις που εστιάζουν στην ψυχολογία της ηρωίδας της, η Μαριτίνα Πάσσαρη πάντα δίνει ζωή και φως σε κάθε λέξη και σκηνή.
Η νέα παράστασή της, ο σπαρακτικά σύγχρονος μονόλογος «H Ιφιγένεια στο Άργος», σε δική της συγγραφή, ερμηνεία και σκηνοθεσία, κάνει πρεμιέρα την Τρίτη 11 Νοεμβρίου, στις 9:15 μ.μ., στο Θέατρο Μικρός Κεραμεικός.
«Η δική μας Ιφιγένεια – τονίζει η Μαριτίνα Πάσσαρη – είναι ένα σχέδιο που προκύπτει από προηγούμενες καταγραφές του μύθου. Πολλά στοιχεία στο κείμενο αλλά και στη μουσική βασίζονται σε προϋπάρχοντα κείμενα και συνθέσεις, που ζυμώνονται, ανανεώνονται, μπερδεύονται μεταξύ τους».
Μύθος, ποίηση και θέατρο συμπλέκονται σε μια solo performance που διασταυρώνει την αρχαιότητα με τα πιο καίρια ζητήματα της εποχής μας: το σώμα, τη μνήμη, την ταυτότητα, την επιθυμία, τη βία. Η Ιφιγένεια μιλά ξανά. Και αυτή τη φορά δεν είναι για να θυσιαστεί. Είναι για να ζήσει.
Εμπνευσμένη από τις τραγωδίες του Ευριπίδη, τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, το ποιητικό έργο Η Επιστροφή της Ιφιγένειας του Ρίτσου και από πλήθος κειμένων και συγγραφέων (Αγγελάκη-Ρουκ, Τριαρίδη, Μπακόλα, Κακναβάτο, Madeline Miller, Charles Mee κ.ά.), η Μαριτίνα Πάσσαρη υφαίνει ένα πολυφωνικό πορτρέτο. Μια Ιφιγένεια που δεν παραμένει θύμα αλλά διεκδικεί τον λόγο της.
Όπως κάθε ήρωας που επιστρέφει, «έτσι και η μυθική Ιφιγένεια θα αναμετρηθεί με το παρελθόν, προσπαθώντας να κατανοήσει την ιστορία της. Όμως μόνο όταν μπλεχτεί πάλι με τη ζωή, στο τελευταίο μέρος του έργου, και μάλιστα με τη σύγχρονη ζωή, θα αρχίσει να βλέπει καλύτερα. Στο σύγχρονο Άργος θα βρει κάποια ερμηνεία για τη θυσία και τη διάθεση να συνεχίσει το ταξίδι», αποκαλύπτει η Μαριτίνα Πάσσαρη στο catisart.gr…
«H Ιφιγένεια στο Άργος» λοιπόν φέρνει τις «λέξεις και τις πράξεις από λέξεις» που έχουν γραφτεί μαζί της, για να καταλήξει σε ένα φτηνό ξενοδοχείο, το Ιφιγένεια Ρουμς, με έναν σύγχρονο, νεαρό Αχιλλέα που κάνει τη θητεία του στο στρατό…
Η Ιφιγένεια γεννά διαρκώς «νοήματα, σημασίες, ερμηνείες, συμπεριφορές. Κάθε εποχή τα βλέπει διαφορετικά. Ο Τρωικός Πόλεμος είναι η λογοτεχνική μήτρα όλων των πολέμων. Τα παιδιά-θύματα, η θυσία της αθωότητας συγκινεί σήμερα και πάντα».
Αν αναζητάτε, επομένως, μια θεατρική παράσταση που θα σας προκαλέσει να αναλογιστείτε τις κοινωνικές σας αντιλήψεις και την ανθρώπινη φύση, η “Ιφιγένεια” είναι μια επιτακτική επιλογή. Το ταξίδι της Ιφιγένειας μπορεί να είναι αντίξοο, αλλά η αλήθεια που αποκαλύπτει είναι αναγκαία.
Μαριτίνα, καταρχάς πώς βρέθηκες στο θέατρο;
*Πάνε πολλά χρόνια από τότε. Το ήθελα από μικρή, έδωσα εξετάσεις, χωρίς να ξέρω πολλά πράγματα. Άρχισα να δουλεύω ήδη από τη σχολή. Η συνέχεια δεν ήταν τόσο εύκολη.
Ποια είναι η ιδιαιτερότητα του θεάτρου; Τι ακριβώς είναι αυτή η περιβόητη θεατρικότητα;
*Έχοντας δουλέψει στο θέατρο και στον κινηματογράφο, μπορώ να μιλήσω μόνο για αυτό που συγκινεί εμένα πιο πολύ, όταν παρακολουθώ ή όταν δημιουργώ μια παράσταση: τον υπαινιγμό που ανοίγει φανταστικούς κόσμους χωρίς να τους αναπαριστά. Μια άδεια σκηνή μπορεί να γίνει ένας πλανήτης, θάλασσα, ένα γκαράζ, ένα ερειπωμένο σπίτι, όλα αυτά μαζί. Η θεατρική μαγεία για μένα έχει περισσότερη σχέση με ένα παιδικό παιχνίδι όπου μια μάγισσα μετατρέπει ένα κούτσουρο σε παλάτι, ένα κουτάλι σε βάτραχο, ένα φύκι σε πριγκίπισσα. Με ελάχιστα υλικά. Η θεατρικότητα που συνήθως εννοούμε, η μεγέθυνση για τη σκηνή, δεν με γοητεύει τόσο πολύ.
Θεωρείς τον εαυτό σου ηθοποιό, σκηνοθέτη ή συγγραφέα;
*Χαίρομαι κάθε φορά για αυτή την ερώτηση γιατί με βάζει να σκεφτώ πού βρίσκομαι τη δεδομένη στιγμή. Ξεκίνησα ως ηθοποιός κι όταν παίζω κάνω αυτό που έμαθα στην αρχή και πιστεύω ότι το ξέρω καλύτερα. Πολύ μικρή μού προτάθηκε να συνεργαστώ σε σενάρια, έτσι ξεκίνησε η περιπέτεια της γραφής. Δουλεύοντας ως βοηθός σκηνοθέτη, όταν δεν έβρισκα δουλειά ως ηθοποιός, πέρασα στη σκηνοθεσία. Δεν ξέρω ακριβώς ποια σκηνοθετική μέθοδο επιλέγω κάθε φορά. Έχει περισσότερο να κάνει με το μέγεθος της παραγωγής. Είναι διαφορετικό να κάνεις πρόβες κάθε μέρα στο θέατρο με όλους τους ηθοποιούς παρόντες, από το να επεξεργάζεσαι εκ των προτέρων και να φαντάζεσαι ακόμα και τις λεπτομέρειες ώστε να εκμεταλλευτείς τον χώρο και τον χρόνο και τους συντελεστές με τον καλύτερο τρόπο, όταν έχεις την ευκαιρία. Οι μικρές παραγωγές απαιτούν σκηνοθέτες, ηθοποιούς και συντελεστές «κομάντο». Αν υπάρχει κάτι που ίσως με βοηθάει σε αυτή τη συνθήκη (του περιορισμένου χρόνου, χώρου και διαθεσιμότητας) είναι η μανία μου να δουλεύω το κείμενο της παράστασης ή το σενάριο της ταινίας μέχρι την τελευταία στιγμή. Γράφοντας, σβήνοντας, ξαναγράφοντας, παίζοντας όλους τους ρόλους, ακόμα κι αν δεν εμφανίζομαι στη σκηνή, προετοιμάζομαι για αυτές τις λίγες ώρες πραγματικής πρόβας ή του περιορισμένου γυρίσματος. Λειτουργώντας ως συγγραφέας όταν σκηνοθετώ, ως ηθοποιός όταν γράφω. Ή το ανάποδο. Μοιάζει πολύ μπερδεμένο, αλλά στην πράξη είναι απλό. Αν θα έπρεπε να διαλέξω μια ιδιότητα θα έλεγα ότι είμαι μια ηθοποιός που γράφει και σκηνοθετεί, και αυτό μου έχει γίνει δεύτερη φύση.
Τι θα ήθελες να γνωρίζει το κοινό για τη νέα σου παράσταση;
*Ήταν ένα σχέδιο που άρχισα να δουλεύω πριν από λίγα χρόνια για μια προκήρυξη. Δεν εγκρίθηκε. Είχα κάνει έρευνα, είχα διαβάσει πολλά κείμενα με θέμα την Ιφιγένεια, τη θυσία, την ψυχολογία του θύματος, κλασικά και σύγχρονα. Με είχε απασχολήσει το ερώτημα που βάζει ο Ευριπίδης και έμμεσα ο Αισχύλος: γιατί η Ιφιγένεια δεν διαμαρτυρήθηκε, γιατί η Ιφιγένεια ενώ είπε όχι, τελικά είπε ναι; Τι την έκανε από θύμα, ηρωίδα;
Το περασμένο καλοκαίρι μετά από πρόσκληση της Σίσσυς Παπαθανασίου να παρουσιάσω μια μικρή αρχαιόθεμη εργασία στο Διεθνές Φεστιβάλ Αναλόγιο, εξέτασα διάφορες πιθανότητες, όμως με τη σύμφωνη γνώμη της Σίσσυς κατέληξα στην παλιά μου ιδέα, της Ιφιγένειας, που τώρα πήρε διαφορετική μορφή. Παρουσίασα, λοιπόν, μια πολύ σύντομη εκδοχή μιας παράστασης in progress τον Σεπτέμβριο και αποφάσισα αυτή τη φορά να συνεχίσω και να την ολοκληρώσω, γιατί ίσως δεν υπάρξει άλλη ευκαιρία. Χωρίς καμία χρηματοδότηση. Η Ιφιγένεια ανεβαίνει σε συμπαραγωγή της δικής μου εταιρείας BLOOM και του θεάτρου Μικρός Κεραμεικός, που με στηρίζει στην προσπάθεια, για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων.
Δεν θα ήταν δυνατόν να υλοποιηθεί χωρίς τους συνεργάτες και φίλους Στάθη Ιωάννου στη μουσική, Αλίκη Καζούρη στην κίνηση, Ευδοκία Βεροπούλου στα σκηνικά- κοστούμια. Και άλλων. Του Παύλου Πάσσαρη, της Έφης Ψυχογιού. Του Χάρη Βλασιάδη.
Της Νταίζης Λεμπέση στην επικοινωνία.
Μετά από τόσα χρόνια δουλειάς έχω καταλήξει σε έναν κύκλο στενών συνεργατών, όπου συχνά προστίθενται κι άλλοι.
Ανταλλάσσουμε ιδέες, εμπειρίες, προχωράμε μαζί. Δουλεύουμε ο ένας στις δουλειές του άλλου. Παρόλες τις δυσκολίες είμαστε ανυποχώρητοι.
Η δική μας Ιφιγένεια είναι ένα σχέδιο που προκύπτει από προηγούμενες καταγραφές του μύθου. Πολλά στοιχεία στο κείμενο αλλά και στη μουσική βασίζονται σε προϋπάρχοντα κείμενα και συνθέσεις, που ζυμώνονται, ανανεώνονται, μπερδεύονται μεταξύ τους. Αναφορές στον Ευριπίδη, τον Ρίτσο, την Κατερίνα Αγγελάκη Ρουκ, τον Θανάση Τριαρίδη κ.α.
Σε τι ταξίδι ακολουθεί την ηρωίδα η παράσταση «Η Ιφιγένεια στο Άργος»; Είναι ένα ταξίδι επιστροφής και αυτογνωσίας;
*Βρήκα τον τίτλο πριν σκεφτώ ακριβώς την ιστορία. Είδα την Ιφιγένεια στο λεωφορείο για το Άργος, μια σύγχρονη ελληνική πόλη που το όνομά της κρατάει την αίγλη της Αρχαίας Ελλάδας και είναι δίπλα στις Μυκήνες, που είναι το σπίτι της. Έτσι ξεκίνησα, με την Ιφιγένεια να ταξιδεύει για να επιστρέψει το ειδώλιο της θεάς και να αποφασίζει ότι αντί για τη Βραυρώνα, θα πάει λίγο σπίτι. Και όπως κάθε ήρωας που επιστρέφει, έτσι και η μυθική Ιφιγένεια θα αναμετρηθεί με το παρελθόν, προσπαθώντας να κατανοήσει την ιστορία της. Όμως μόνο όταν μπλεχτεί πάλι με τη ζωή, στο τελευταίο μέρος του έργου, και μάλιστα με τη σύγχρονη ζωή, θα αρχίσει να βλέπει καλύτερα. Στο σύγχρονο Άργος θα βρει κάποια ερμηνεία για τη θυσία και τη διάθεση να συνεχίσει το ταξίδι… Η Ιφιγένεια στο Άργος λοιπόν φέρνει τις «λέξεις και τις πράξεις από λέξεις» που έχουν γραφτεί μαζί της, για να καταλήξει σε ένα φτηνό ξενοδοχείο, το Ιφιγένεια Ρουμς, με έναν σύγχρονο, νεαρό Αχιλλέα που κάνει τη θητεία του στο στρατό…
Τι αξίζει να θυσιάσεις στη ζωή;
*Γιατί μεγαλώνουμε πιστεύοντας ότι για να κερδίσεις την ευτυχία πρέπει να θυσιάσεις κάτι; Γιατί η ζωή δεν είναι πάντα και παντού η υπέρτατη αξία; Πρόκειται για ερωτήματα που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο μπαίνουν τον τελευταίο καιρό στις παραστάσεις μας. Και το κοινό αποφασίζει.
Ποιος ορίζει τη μοίρα της Ιφιγένειας;
*Όλοι και όλα που ορίζουν τη μοίρα μας πριν πάρουμε τη ζωή μας στα χέρια μας. Ο πατέρας, η πολιτική, η οικογένεια, ο πόλεμος, η θρησκεία, η ιδεολογία… Η Ιφιγένεια ήταν παιδί και μάλιστα κορίτσι. Η θυσία της είναι τόσο βάρβαρη. Αρκεί να πούμε η «πατριαρχία»;
Ποιο είναι το τίμημα της αγάπης, του έρωτα, της ελευθερίας;
*Έχουμε μάθει ότι όλα τα πράγματα έχουν ένα τίμημα. Αν σκεφτούμε διαφορετικά, αν βγούμε από αυτό τον φαύλο κύκλο, η θυσία παύει να μοιάζει ηρωική πράξη… Σε ένα σημείο της παράστασης αναφέρεται ότι ακόμα και η εκ πρώτης όψεως αθώα αποδοχή της θυσίας μπορεί να αποβεί καταστροφική για το σύνολο. Από τη θυσία της Ιφιγένειας, άλλωστε, ξεκίνησε ένας πόλεμος που έφερε τόσα δεινά. Όπως όλοι οι πόλεμοι.
Με ποια καίρια ζητήματα της εποχής μας διασταυρώνεται «Η Ιφιγένεια στο Άργος»;
*Δουλεύοντας το κείμενο, συζητώντας με συνεργάτες, ανακάλυψα ότι ο μύθος της Ιφιγένειας δεν είναι τόσο γνωστός όσο πίστευα. Ξαναγυρνώντας σε αυτόν ανακαλύπτουμε ότι έχει χρησιμοποιηθεί με διάφορους τρόπους, η θυσία της έχει θεωρηθεί μεγάλη ηρωική πράξη ή έχει κατακριθεί ως φιλοπολεμική υστερία. Τα μυθικά πρόσωπα κάθε φορά γεννούν διαφορετικά ερωτήματα.
Η Ιφιγένεια στο Άργος διασταυρώνεται με θέματα που μας απασχολούν ιδιαίτερα σήμερα: τον πόλεμο, τη θυσία των παιδιών, τη σκληρότητα, την αθωότητα, την εμπιστοσύνη.
Στην παράσταση προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μια Ιφιγένεια ως πρόσωπο του μύθου και συγχρόνως δουλεύουμε μια Ιφιγένεια ως πραγματική γυναίκα, που της στέρησαν την αγάπη, την παιδική ηλικία, την πρόδωσαν και της είναι δύσκολο πια να εμπιστευθεί.
Τα μυθικά πρόσωπα γεννούν συνέχεια νοήματα, σημασίες, ερμηνείες, συμπεριφορές. Κάθε εποχή τα βλέπει διαφορετικά. Ο Τρωικός Πόλεμος είναι η λογοτεχνική μήτρα όλων των πολέμων. Τα παιδιά-θύματα, η θυσία της αθωότητας συγκινεί σήμερα και πάντα. Ο μύθος της Ιφιγένειας και η θεματική της θυσίας είναι σαν μια βεντάλια που καθώς την ανοίγεις ανακαλύπτεις όλο και περισσότερες όψεις. Για μένα η Ιφιγένεια που έσωσε η Άρτεμις (βάζοντας στη θέση της ένα ελάφι) είναι μια γυναίκα-παιδί που επιβίωσε από τη φρίκη, στερήθηκε τη ζωή, δεν μπορεί να αναγνωρίσει την αγάπη, δεν μπορεί να δεχθεί το σώμα της. Είναι πληγωμένη από το πραγματικό μαχαίρι του δήμιου, και το συμβολικό μαχαίρι της οικογένειας, της πατρίδας, της θρησκείας, της ιδεολογίας. Η Ιφιγένεια που επιβίωσε μοιάζει με ένα σύγχρονο τραγικό πρόσωπο που συνειδητοποιεί αργά κι αν δεν «επαναστατήσει» θα χάσει την ευκαιρία. Και αυτό είναι το πιο σύγχρονο στοιχείο της.
Στο έργο σου η Ιφιγένεια έρχεται για να θυσιαστεί ή για να ζήσει;
*Η Ιφιγένεια στο Άργος μπαίνει στη ζωή με όλες τις δυσκολίες που έχει κάποιος που κινδύνεψε, που τη στερήθηκε.
Ποια είναι τα πλάνα σου για το άμεσο μέλλον;
*Έχω ήδη αρχίσει την προετοιμασία για το επόμενο σχέδιο, μια παράσταση που θα ανέβει τον Μάρτιο και έχει εξασφαλίσει μια μικρή επιχορήγηση από το Υπουργείο Πολιτισμού. Πρόκειται για ένα δύσκολο σχέδιο που με ενθουσιάζει. Τη μεταφορά για πρώτη φορά (από όσο γνωρίζω) στην ελληνική σκηνή του εμβληματικού έργου του Μπορίς Βιαν «Ο αφρός των ημερών» που το 2026 κλείνουν 80 χρόνια από τη συγγραφή του και γιορτάζεται η επέτειος σε όλο τον κόσμο.
Συγχρόνως εργάζομαι σε ένα καινούργιο θεατρικό έργο που ελπίζω να ανέβει τον επόμενο χειμώνα.
Είσαι ανοιχτή στις αλλαγές;
*Δυσκολεύομαι αλλά τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι ξεπερνάω τον εαυτό μου.
Ποιο είναι το συναίσθημα όταν μία παράσταση ρίχνει αυλαία;
*Είναι ένας μικρός θάνατος. Αλλά θέλω να πιστεύω ότι τίποτα δεν χάνεται, κάτι επιστρέφει είτε ως επανάληψη της παράστασης (σκεφτόμαστε να επαναλάβουμε την περσινή παράσταση «Τηλεφώνησε ο γιος σου», όταν βρεθούν οι κατάλληλες συνθήκες), είτε ως καινούργια συνεργασία με αγαπημένους συντελεστές και ηθοποιούς.
Συμβαίνει να εμπλέκεσαι συναισθηματικά με τις δουλειές σου;
*Είναι αναπόφευκτο. Και σε αυτό δεν παίζει ρόλο η επιτυχία ή η αποτυχία. Υπάρχουν παραστάσεις που αγαπώ πολύ και συχνά τις ξανασκέφτομαι.
Όταν είσαι στη σκηνή, βλέπεις, παρατηρείς τι συμβαίνει στο κοινό;
*Είναι δύσκολο, αλλά συμβαίνει. Δεν πρόκειται για ψυχρή παρατήρηση. Κάθε ηθοποιός πάνω στη σκηνή επικοινωνεί με το κοινό. Κάθε παράσταση είναι διαφορετική γιατί το κοινό είναι πάντα ο απρόβλεπτος συμπαίκτης. Στην Ιφιγένεια πρώτη φορά θα είμαι μόνη μου στη σκηνή, το κοινό θα είναι ο μοναδικός άλλος πόλος. Για μένα που στο θέατρο απολαμβάνω τη συλλογικότητα θα είναι μια καινούργια συνθήκη. Μια αλλαγή που δεν είχα φανταστεί.
Πες μου κάτι που είδες πρόσφατα και σε ενθουσίασε;
*Δεν έχω πάει ακόμα στις χειμωνιάτικες παραστάσεις, έχω πολλές να δω, ελπίζω να προλάβω. Όμως έχω καταφέρει να πάω πολύ σινεμά και σε φεστιβάλ και σε κανονικές αίθουσες και η «Συναισθηματική αξία» του Χοακίμ Τρίερ, αν και ταινία είναι πολύ κοντά στο θέατρο που αγαπώ.
Τι σημαίνει να είσαι γυναίκα σήμερα;
*Στο χώρο μας μια δυο δεκαετίες πριν μια γυναίκα σκηνοθέτης ιδιαίτερα στο σινεμά έπρεπε να κάνει μεγάλη προσπάθεια να την αποδεχθούν. Ήταν μια κουραστική συνθήκη, μερικές φορές το γύρισμα θα μπορούσε να γίνει μαρτύριο. Ευτυχώς τα πράγματα αλλάζουν, αν και οι ταξιτζήδες ακόμα κορνάρουν στις γυναίκες οδηγούς.
Όμως αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι τίποτα μπροστά στις γυναικοκτονίες. Αν δεν αλλάξει αυτό, αν δεν σταματήσει να κινδυνεύει η ζωή μιας γυναίκας μόνο και μόνο επειδή είναι γυναίκα δεν μπορούμε να μιλάμε για άλλα θέματα, να συμφωνούμε ή να διαφωνούμε για μικρές διεκδικήσεις. Αυτό είναι το πραγματικά εξοργιστικό πρόβλημα. Ο αριθμός και η αγριότητα των γυναικοκτονιών μας λέει περισσότερα για το τι σημαίνει να είσαι γυναίκα. Είναι δυνατόν να κινδυνεύεις να σε κακοποιήσουν, να σε σφάξουν, όπως την Ιφιγένεια;
Σε ποιον τόπο θα επιθυμούσες να ζεις;
*Έχω επιθυμήσει πολλούς τόπους. Τη Νέα Υόρκη, το Λίβερπουλ, τα Χανιά, το Ρίο ντε Τζανέιρο, την Κούβα, το Μεξικό, τη Σανγκάη. Είναι επιθυμίες που περνάνε. Είμαι πια προσγειωμένη. Ξέρω ότι πουθενά αλλού δε θα μπορούσα να κάνω θέατρο ούτε θα είχα τα μέσα να επιβιώσω. Όμως ωραία θα ήταν ένας χρόνος στην Αργεντινή. Ή ένας μήνας στο Τόκιο… Ή…
Μια ευχή για το μέλλον…
*Οι ευχές με φοβίζουν. Γιατί δεν τελειώνουν ποτέ.
Να μην υπάρχουν αθώα θύματα. Να μην υπάρχει τόσος πόνος.
Να βρούμε τρόπους να συνεννοηθούμε.
Να σταματήσουν οι πόλεμοι.
Να ξαναβρούμε το νόημα της δικαιοσύνης.
Να είμαστε υγιείς και χαρούμενοι.
Δεν ξέρω αν γίνεται, να μην υπάρξει άλλη Ιφιγένεια…
Ευχαριστώ πολύ Μαριτίνα.
*Κι εγώ ευχαριστώ για τη φιλοξενία.
***
***
«Τηλεφώνησε ο γιος σου» στον Μικρό Κεραμεικό από τη Μαριτίνα Πάσσαρη
