Μυστήρια, μαρτύρια και συγκυρίες στο «Αρμαντέιλ»

Πάνω: Μαρία Κίτσου

 

Με τους πολυάριθμους συμβολισμούς του, τις πολυπλόκαμες αφηγήσεις του, τις καλοκρυμμένες λογοτεχνικές παραπομπές και τα κλεισίματα του ματιού σχετικά με την καταγραφή της ιστορίας, το «Αρμαντέιλ» ας μη νομίσει κανείς πως είναι ένα δυσνόητο μυθιστόρημα. Απεναντίας είναι ένα ποιητικά συναρπαστικό όνειρο, γεμάτο ευελιξία και μεταμορφώσεις. Κυρίως από το δεύτερο βιβλίο και μετά την αποκάλυψη του μυστηρίου του Οζίας Μιντγουίντερ, όταν η δράση απογειώνεται. Πέρα από τις εικόνες της καθημερινότητας περασμένων αιώνων της Ευρώπης και των αποικιών, παρακολουθούμε τη λυρική περιγραφή ανθρώπινων ψυχών από το περιθώριο της Ιστορίας, καθώς και του πόνου από τις συγκρούσεις της ανθρώπινης φύσης.
«…Τι με έκανε να παραβώ την απόφασή μου; Γιατί ξαναγύρισα πίσω σ’ αυτόν τον μυστικό φίλο των πιο θλιβερών και διεφθαρμένων ημερών μου; Γιατί είμαι χωρίς φίλους περισσότερο από ποτέ. Γιατί είμαι πιο μόνη από ποτέ, παρόλο που ο σύζυγός μου γράφει στο διπλανό δωμάτιο. Η δυστυχία μου είναι η δυστυχία μιας γυναίκας, και θα μιλήσει -καλύτερα εδώ παρά πουθενά- στον δεύτερο μου εαυτό, σ’ αυτό το βιβλίο, αν δεν έχω κανέναν άλλον να με ακούσει…».

Το μυθιστόρημα αυτό μπορεί κανείς να το δει και ως επικό ποίημα. Ένα ποίημα με ήρωες που επισφράγισαν την εποχή τους και έφυγαν ανεπιστρεπτί. Αυτό δεν είναι άλλωστε ένα έπος;
Ο αντισυμβατικός, εκρηκτικός συγγραφέας Ουίλιαμ Ουίλκι Κόλινς (1824-1889) έγραψε το «Αρμαντέιλ» για να παρουσιασθεί αρχικά σε συνέχειες σε βρετανικά και αμερικανικά λογοτεχνικά περιοδικά στη διάρκεια μιας τριετίας (1864- 1866). Θα μπορούσε να θεωρηθεί κι ένα σίριαλ της εποχής του αλλά με ποία πυκνότητα και ουσία;
Το «Αρμαντέιλ» κατακτήθηκε σιγά σιγά από τους αναγνώστες και τους κριτικούς, μέσα στον 20ό αιώνα πλέον, για να αποκατασταθεί και να γίνει αντικείμενο σοβαρής μελέτης από επιστήμονες της συγκριτικής λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα το ευρύ καλλιεργημένο κοινό κέρδιζε ένα ακόμη συγκλονιστικό ανάγνωσμα.
Η Μαρία Κίτσου και ο Κωνσταντίνος Ασπιώτης ανακάλυψαν εκ νέου το μυθιστόρημα στις μέρες μας, στον 21ο αιώνα, στη μετάφραση της Σάντυς Παπαϊωάννου. Το αποτέλεσμα; Μια από τις πιο άψογες παραστάσεις που έχουμε δει τις τελευταίες δεκαετίες. Μια παράσταση αριστουργηματική, άξια για επίσημα φεστιβάλ.  
Οι χαρακτήρες είναι εντυπωσιακά συμπαγείς και συνεπείς, χτισμένοι πάνω στη λεπτομερή περιγραφή της φυσικής παρουσίας τους. Κάπως ακραίοι, αλλά όχι εξωφρενικοί ή απίθανοι. Απόλυτα προσηλωμένοι στους στόχους τους, χρησιμοποιώντας κάθε μέσο χωρίς κανέναν δισταγμό. Επιπλέον, τα πάθη τους παρουσιάζονται σφαιρικά και αφήνουν ασυνήθιστες εντυπώσεις.
«…Ένας αθώος νους μπορεί ως εδώ να μη βλέπει παρά το αποτέλεσμα μιας σειράς γεγονότων που δεν γινόταν ν’ ακολουθήσουν άλλη πορεία. Εγώ -έχοντας να δώσω λόγο για τη ζωή εκείνου του ανθρώπου- εγώ, βαδίζοντας προς τον τάφο μου, με το έγκλημά μου ατιμώρητο και χωρίς να έχω εξιλεωθεί γι’ αυτό, βλέπω ό, τι δεν μπορεί να διακρίνει ένας αθώος νους. Βλέπω κίνδυνο στο μέλλον, που τον δημιούργησε ο κίνδυνος στο παρελθόν – προδοσία που είναι γέννημα της προδοσίας του και έγκλημα που είναι κύημα του εγκλήματός μου…».
Η Μαρία Κίτσου και ο Κωνσταντίνος Ασπιώτης, σε απόλυτη συγγραφική και θεατρική αρμονία, έδεσαν μια υπέροχη θεατρική διασκευή, στο πλαίσιο της σύγχρονης μυθοπλασίας. Με παρατηρητικότητα και κριτική διάθεση αποκάλυψαν μια παραμελημένη όψη του μυθιστορήματος, αυτή της αυτοθυσίας, της αθωότητας, της ευήθειας, της φιλίας.
Μέσα σε ένα δυστοπικό περιβάλλον, σ’ φανταστικό κόσμο απόλυτης δυστυχίας, διαδραματίζονται οι πιο έντονες σκηνές της παράστασης. Όπως οι ουτοπίες, έτσι και οι δυστοπίες αποτελούν προϊόν φαντασίας και χρησιμοποιήθηκαν με την πάροδο του χρόνου εκτός λογοτεχνίας για να περιγράψουν ένα αρνητικά θεωρούμενο κοινωνικό ή πολιτικό σύστημα. Οι δυστοπίες στην τέχνη υπερτονίζουν συγκεκριμένα αρνητικά γνωρίσματα των υπαρχουσών κοινωνιών για να καταδείξουν το ενδεχόμενο κακό.
Στο απόγειο της βιομηχανικής επανάστασης, ένας συγγραφέας – παραμυθάς αφηγείται μιαν οικογενειακή saga, αυτήν των Αρμαντέιλς. Όλα ξεκινούν από δύο ένοχους πατεράδες και δύο καταραμένους γιους. Όλοι φέρουν το όνομα Άλαν. Συνδετικός τους κρίκος, μια πανούργα δολοπλόκος υπηρέτρια, η Λίντια Γκουίλτ, που θα μετέλθει ένα μακρύ κατάλογο εγκλημάτων του κοινού ποινικού δικαίου, αναζητώντας θέση κοινωνικά ισάξια των ανδρών σε μια εξόχως υποκριτική φαλλοκρατική εποχή.
Ο Ουίλι Κόλινς δίνει στους ήρωές του τα ίδια δικαιώματα στην ηθική και την ανηθικότητα. Με όρους του 19ου αιώνα, ο Κόλινς είναι ένας λαϊκός συγγραφέας ιστοριών μυστηρίου. Με όρους του 20ού αιώνα, είναι ένας σπουδαίος εικονογράφος του ανθρώπινου ασυνείδητου.

Μυστηριώδες αμάλγαμα

19ος αιώνας, Δυτικές Ινδίες. Ένας ετοιμοθάνατος, κληρονόμος μεγάλης περιουσίας του θείου του, με μόνη προϋπόθεση να «βαφτισθεί» με το όνομα του αποκληρωμένου ξαδέλφου του, Άλαν Αρμαντέιλ, συντάσσει μια επιστολή – εξορκισμό της οικογενειακής κατάρας προς το γιο του, επίσης επονομαζόμενο Άλαν. Έχει προκαλέσει τον πνιγμό του εξαδέλφου του σε ένα ναυτικό δυστύχημα, όταν ο τελευταίος «προσποιούμενος» τον φέροντα τη μετωνυμία κληρονόμο, αρπάζει με δόλια μέθοδο -και με τη συνδρομή σε πλαστογραφία της υπηρέτριας, της πολυμήχανης Λίντια Γκουίλτ- την όμορφη δεσποινίδα Μπλάνκχαρτ, «προξενιό» για το δολοφόνο από τη μακρινή Μαδέρα.
Σκότος και δαιδάλους κρύβει η ανθρώπινη ψυχή. Στο μυστηριώδες αμάλγαμα παρελαύνει ένα πλήθος από χαρακτήρες, οι περισσότεροι από αυτούς επιφέρουν βαρύ χτύπημα στις ευαίσθητες χορδές του βικτωριανού καθωσπρεπισμού. Η πλοκή επιβλητική σαν μια πελώρια εικαστική τοιχογραφία.
Ανάμεσα στο κοινό της πρεμιέρας, στο “Σύγχρονο Θέατρο”,  παρακολούθησα αυτό το θεατρικό πανόραμα, πέρα από δισταγμούς και επιφυλάξεις, συνεπαρμένη, λεπτό προς λεπτό, με την προσοχή μου τεταμένη και την αγωνία σε ύψη – ρεκόρ. Η γεμάτη ανατροπές πλοκή του «Αρμαντέιλ» μου μετέφερε μιαν έντονη αίσθηση ματαιότητας και συγκίνησης. Ένα μείγμα καυστικού χιούμορ, ειρωνείας, ρομαντικής τραγικότητας.
«… – Είπαμε αρκετά, και παραπάνω από αρκετά, για το δικό μου μέλλον, άρχισε, με τον ευθύ, χωρίς περιστροφές τρόπο του. Ας πούμε τώρα κάτι για το δικό σου, Μιντγουίντερ. Το ξέρω, μου υποσχέθηκες πως, αν στραφείς στη λογοτεχνία, δεν θα χωριστούμε, και πως, αν ταξιδέψεις στη θάλασσα, θα θυμάσαι, όταν γυρίσεις, πως το σπίτι μου είναι και δικό σου. Όμως αυτή είναι η τελευταία μας ευκαιρία να είμαστε μαζί με τον παλιό μας τρόπο. Και ομολογώ πως θα ήθελα να ξέρω…».
Ποιος θα μπορούσε να ερμηνεύσει τις μυστηριώδεις και αλλόκοτες ιδέες που διέτρεχαν το μυαλό του Κόλινς και την έκφραση που έδωσε με την πένα του; Οι πολύπλοκες αλληγορίες του δείχνουν σήμερα ακατανόητες και οι ιδιόρρυθμες περιγραφές του ομοιάζουν με τις παράξενες αναπαραστάσεις του Ιερώνυμου Μπος. Φέρνουν στο νου το προϊόν μιας ονειρικής εμπειρίας, όπου εκφράζεται η αρνητική και διαβολική πλευρά της ανθρώπινης ψυχής. Επιστήμη, μαγεία, αλχημεία. Ο Κόλινς μάλλον είχε την ικανότητα να ζωγραφίζει τους ανθρώπους της εποχής του από μέσα και να προκαλεί.
Γροθιά στο στομάχι μιας αποσυντιθέμενης κοινωνικής δομής, απότοκο του «θαύματος» του βιομηχανικού – βικτωριανού Μεσαίωνα, το «Αρμαντέιλ» λιθοβολήθηκε από τους σύγχρονούς του κριτικούς, άλλοτε ως «ένας σκοτεινός και τρομακτικός λαβύρινθος εξωφρενισμών», άλλοτε ως «ένα αισθηματικό ανάγνωσμα με θηλυκά καθάρματα, που σκαρφίζονται τις χειρότερες παλιανθρωπιές», ή ακόμη ως ένα «κακάσχημο μωσαϊκό» με ηρωίδα «μια γυναίκα πιο βρώμικη και από τα σκουπίδια των δρόμων».
Ο βικτωριανός συγγραφέας, πατέρας του αγγλικού μυθιστορήματος μυστηρίου, σαράντα χρόνια πριν από την εμφάνιση της ψυχανάλυσης και τη διατύπωση της θεωρίας του ασυνειδήτου από τον Σίγκμουντ Φρόιντ, κατευθύνει τους ήρωές του σαν να είχαν δύο πλευρές, μία φανερή και μία κρυφή. Και είναι αυτή η κρυφή πλευρά κυρίως που τους ωθεί στις πράξεις τους.
Η πλοκή ξεδιπλώνεται μέσα από μοιραίους έρωτες, διεφθαρμένες συνειδήσεις, ίντριγκες, δολοπλοκίες, θλιβερά σημάδια, πάθη, εξαπατήσεις και δολοφονίες.
Στο επίκεντρο όλων, είναι η μυστηριώδης και όμορφη Λίντια Γκουίλτ, μία από τις πιο σκοτεινές, τυχοδιωκτικές και συναρπαστικές γυναίκες στην παγκόσμια λογοτεχνία. Η Μαρία Κίτσου γράφει ιστορία στο ρόλο της.
Περίτεχνο λογοτεχνικό έργο, εκπάγλου καλλονής παράσταση. Κομψότατη, φίνα, γρήγορη, δυναμική, παράσταση με κύρος. Ατμοσφαιρική, γεμάτη σκιάσεις και ποικιλία αποχρώσεων. Θαύμασα ιδιαίτερα τα κοστούμια, τους φωτισμούς, τα παιχνιδίσματα με το κρεμασμένο σε αγχόνη μικρόφωνο. Ο Κωνσταντίνος Ασπιώτης αποδεικνύεται μάστορας στη σκηνική πλοκή. Η πιο απαιτητική και άρτια δουλειά του μέχρι τώρα. Ελπιδοφόρα και ενθαρρυντική. Με άφησε εκστατική.
Θαύμασα επίσης τους σοβαρούς, αφοσιωμένους, αξιοθαύμαστους ηθοποιούς που έδωσαν ψυχή σ’ έναν τέτοιο καλλιτεχνικό άθλο. Ουδείς υστέρησε. Ενθουσιώδεις και λαμπεροί, συνέθεταν ένα ολοζώντανο θεατρικό μπουκέτο. Ήταν (με αλφαβητική σειρά) οι Κωνσταντίνος Ασπιώτης, Χάρης Αττώνης, Λάζαρος Βαρτάνης, Ελένη Κάκκαλου, Ζωή Καραβασίλη, Μαρία Κίτσου, Μάριος Μακρόπουλος, Σύνθια Μπατσή, Φάνης Παυλόπουλος. Οι ερμηνείες τους είχαν θάρρος, βαρύτητα, αλήθεια και ποιότητα. Είναι άξιοι πολλών επαίνων.
Το «Αρμαντέιλ», αν κι έχει κερδίσει μέσα στο χρόνο πολλά παράσημα, είναι πρωτίστως ένα έπος για τα αινίγματα που κρύβει η ανθρώπινη ψυχή…
Στην παράσταση δεν χάνεται τίποτα από το πνεύμα του βιβλίου. Πρόσωπα, εικόνες, περιστατικά, στερεότυπα, κρυμμένα μυστικά, ψέματα που συγκαλύπτουν μυστικά, δράματα, φιλοδοξίες, συγκυρίες, παρανομίες και ανομίες. Αξιοπρόσεκτη επίσης είναι η παρουσίαση όχι μόνο της επιφάνειας των χαρακτήρων αλλά και του βάθους τους με την επιμελημένη σκιαγράφηση αυθεντικών λεπτομερειών και συμπεριφορών.

Συντελεστές

Μετάφραση: Σάντυ Παπαϊωάννου
Διασκευή: Μαρία Κίτσου – Κωνσταντίνος Ασπιώτης
Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Ασπιώτης
Μουσική: Δημήτρης Καμαρωτός
Σκηνικά: Ηλένια Δουλαδίρη
Κοστούμια: Ηλένια Δουλαδίρη – Παναγιώτης Λαμπριανίδης
Φωτισμοί – Video: Τάκης Λυκοτραφίτης
Βοηθός σκηνοθέτη: Μαρία Κίτσου
Βοηθός σκηνοθέτη: Ελένη Κάκκαλου, Αγνή Χιώτη
Κατασκευή κοστουμιών: Δάφνη Τσακότα
Παίζουν:
Κωνσταντίνος Ασπιώτης, Χάρης Αττώνης, Λάζαρος Βαρτάνης, Ελένη Κάκκαλου, Ζωή Καραβασίλη, Μαρία Κίτσου, Μάριος Μακρόπουλος, Σύνθια Μπατσή, Φάνης Παυλόπουλος.
* Θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος μυστηρίου «Armadale» (1866) του Wilkie Collins, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση της Σάντυ Παπαϊωάννου.

Πληροφορίες

Ουίλκι Κόλλινς
«Αρμαντέιλ»
Προγραμματισμένη Πρεμιέρα: Δευτέρα 17 Μαρτίου 2014
Για 8 παραστάσεις (17, 18, 24, 25, 31/3 και 1, 7, 8/4)
Ημέρες και ώρες παραστάσεων:
Δευτέρα και Τρίτη στις 20:00 μ.μ.
Διάρκεια παράστασης: 210’ με δύο διαλείμματα
Τιμές εισιτηρίων:
15 ευρώ γενική είσοδος και 10 ευρώ μειωμένο (ανέργων, φοιτητικό, νεανικό έως 18 και συνταξιούχων άνω των 65)
Σύγχρονο Θέατρο / Εταιρεία Θεάτρου
Ευμολπιδών 45, Γκάζι (δίπλα στο μετρό Κεραμεικού)
Τηλ.: 2103464380
Ε-mail: e.theatrou@gmail.com
Ωράριο ταμείου:
Δευτέρα – Κυριακή 11.00 π.μ. – 21.00 μ.μ.
Facebook Page:
https://www.facebook.com/pages/ARMADALE/185138675011735?fref=ts
Προπώληση εισιτηρίων στο viva.gr:
http://www.viva.gr/tickets/theatre/armadale-sigxrono-theatro/