Γράφει η θεατρολόγος Μαρία Μαρή
Το έργο του Κυριάκου Χαρίτου «Θήβα μοναξιά» που είδα στη Μικρή Επίδαυρο, είναι εμπνευσμένο από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή και συνομιλεί με την εναρκτήρια παραγωγή του Φεστιβάλ στην Επίδαυρο την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Ulrich Rasche.
Βραβευμένος συγγραφέας και σεναριογράφος, ο Κυριάκος Χαρίτος (Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου 2023) γράφει μια λαϊκή παραλογή εμπνευσμένη από τον μύθο της Αντιγόνης που σκηνοθετεί η Όλια Λαζαρίδου.
Τώρα μιλά η Θήβα
Τα τείχη τα σεπτά
Ναοί και αγορές
Γίνανε μπετά
Η μνήμη δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από γλώσσα. Σε μια επαρχία μέσα στα χρόνια, μια φωνή ψάχνει εκείνο το κορίτσι που το λέγαν Αντιγόνη.
«Αντιγόνη! Αντιγόνη!» Η πόλη θυμάται. Μπαινοβγαίνει στο όνειρο. Τα θραύσματά της αντηχούν. Πηγαινοέρχεται στο χρόνο αναζητώντας τις γραμμές μιας ιστορίας. Ούτως ή άλλως η μοίρα θέλει όλα μετά να γίνονται σκόνη.
Το κείμενο είναι γνωστό αλλά η διάταξη των γεγονότων, η προσέγγιση το κάνει προσωπικό και μοναδικό και βαθιά ποιητικό.
Με τον τρόπο αυτόν κρατά το ενδιαφέρον του θεατή και τον συγκινεί.
Η παράσταση είναι σαν παραμιλητό, σαν παράπονο, ένα είδος πονεμένου τραγουδιού της ξεχασμένης Θήβας, που με το πρόσωπο της ταβερνιάρισσας (Όλια Λαζαρίδου) φέρνει πίσω σιγά σιγά τα πρόσωπο ενός ξεχασμένου ή όχι τελικά και τόσο ξεχασμένου μύθου.
Η Θήβα – ταβερνιάρισσα σερβίρει τα πρόσωπα του μύθου, τα προσκαλεί με τη φυσική τους παρουσία να καθίσουν στα τραπέζια της.
Τα πρόσωπά τους είναι καρφιτσωμένα στην πλάτη των καρεκλών, που περιμένουν να τους υποδεχτούν. Η αφήγηση, άλλοτε σε έμμετρο κι άλλοτε σε πεζό λόγο, συνομιλεί με τη ζωντανή επί σκηνής μουσική που έχει γράψει ο Γιαν Βαν Αγγελόπουλος.
Οι ηθοποιοί συνθέτουν μια ονειρική μπάντα, με τη φωνή τους, την κίνησή τους, καθώς επιχειρούν να φέρουν έναν μύθο ολόκληρο, όμως τερματισμένο, θρυμματισμένο, ώστε να αποστασιοποιούν τους θεατές, προσφέροντάς τους διαρκώς ένα δυνατό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα.
-«Τα μαύρα τα προικιά μου μες το μπαούλο τους», ακούγεται το παράπονό της.
«Την κόρη που ζητούν τη γνώρισες»;
-«Ναι, κάποτε φορούσε δακτυλίδια. Είχε μαλάματα. Στο σώμα του αδελφού άφηνε τάματα».
Μίλα της λένε, «φτάσε στο χθες, για εκείνη πες!».
«Αδελφέ μου Πολυνείκη σε κάλεσα εδώ, που τρώγαμε όλοι μαζί, όταν ήμασταν παιδιά, δείξε ευγένεια!».
Είχε πει να βασιλέψει ένα χρόνο ο Ετεοκλής, «είναι όμως γλυκά εκεί στον θρόνο».
Ο Πολυνείκης ένιωθε ότι δεν είχε άλλη επιλογή, παρά να κάψει τη γη, τη Θήβα.
«Σκέψου τη Θήβα!». Η Θήβα με το πρόσωπο της Όλιας Λαζαρίδου, γυρνά ανάμεσα στα τραπέζια, μια βαριά, αξιοπρεπής παρουσία, που μοιάζει να κουβαλά μια ιστορία μαζί της.
Φέρνει μνήμες, θραύσματα, πόνο, αγάπη και κυρίως κουβαλά την οντότητά της με ταπεινότητα και αξιοπρέπεια, όπως η γη που μας κουβαλά όλους μας, μαζί και τις ιστορίες μας, που την καθορίζουν. Αυτό το τραγικό πρόσωπο είναι η Όλια Λαζαρίδου.
Το όνομα Αντιγόνη, επωδός, ποιος τη φωνάζει; Ο αγέρας φέρνει το όνομα. Το όνομα φέρνει τον πόνο μαζί του. Μυρίζει στον αέρα το αίμα το παλιό.
«Εκείνο το κορίτσι τι να έγινε; Όποιος έκλαψε για εκείνη, έκλαψε».
Κάποια τραπέζια αυτής της ταβέρνας έχουν στην επιφάνειά τους νερό. Η Θήβα δεν έχει νερό.
Ο ένας λέει στον άλλον: «Την κυρά που ζητάς τη γνώρισες»;
-«Ναι κάποτε».
-«Μίλα»!
-«Πάει έφυγε, πάει!».
Ο ένας παροτρύνει τον άλλον, του δίνει λαβή για να ξεκινήσει η διήγηση.
«Γύρνα στην αρχή! Όποιος τολμήσει νεκρό να θάψει πικρά θα κλάψει».
Ο τραγουδιστής τραγουδά για την κοπέλα «εκείνη ξαγρυπνά έξω από τα τείχη. Εκεί θυμάμαι έκατσε».
Η Αντιγόνη (Αλεξάνδρα Καζάζου) κάθεται και ζητά ποτό από την ταβερνιάρισσα, από τη Θήβα, από τη γη που τη γέννησε.
«Βάλε μου να πιω, θα μου δώσει δύναμη».
«Θα πας αντίθετα στο κράτος;».
Πήγε ενάντια σ’ ένα βουνό την ώρα που ο ανήφορος και ο κατήφορος ήταν ένα. Η Αντιγόνη πικραμένη, λέει «ότι χάλασε το καλοκαίρι της Θήβας, γέμισε την πόλη καπνό» και χτυπά το τραπέζι αποδίδοντας έναν μεταλλικό ήχο, ενώ με τα μακριά μαύρα μαλλιά της εκτίναζε νερό από το τραπέζι, η αντίδρασή της εντυπωσιακή, βρεχόταν και η ίδια, παραπέμποντας, όπως και αργότερα ο Ετεοκλής στην εικόνα των μεταναστών, ναυαγών, έρμαιων μιας άδικης μοίρας, που τους οδηγεί όλους στον θάνατο.
Πόσο αληθινό και πόσο ποιητικά και σκηνοθετικά έχει έρθει στην τραγική επικαιρότητα.
Ο Ετεοκλής φεύγει «γιατί φώναξαν τον αριθμό του». Ήρθε η ώρα του. Βουίζει το χορτάρι, σφυρίζει το νερό […] το τραγούδι το έλεγαν τότε τον παλιό καιρό. «Δυο αδελφάκια πόλεμο άρχισαν, στη μάχη πήγαν μα δεν γύρισαν. […] σκυφτοί πηγαίνουνε οι νικημένοι».
Μέσα στο νερό οι ήρωες μοιάζουν με τους πρόσφυγες, που τους ξεβράζει το νερό σε μιαν ακτή.
Χτυπώντας τα βότσαλα τραγουδούν τραγούδι, που αντλεί ήχο, αλλά και κίνηση από την παράδοση. «Κλαδί που δεν λυγάει σπάει, βάλε μυαλό!» […] «Αυτός που πρόδωσε θα επιστρέψει, αυτός που προδόθηκε δεν γυρνάει».
Το έργο είναι πολυφωνικό για τη θέση του κάθε ήρωα, άλλη η Αντιγόνη, άλλη η φωνή του Κρέοντα, άλλη της Ισμήνης, του Ετεοκλή και του Πολυνείκη, του Αίμωνα και βέβαια του Τειρεσία.
Η πριγκιποπούλα Ισμήνη, σα να βγαίνει μέσα από τη θάλασσα, με ανάσες.
«Αυτό που δείλιασα, το κουβαλάω. Τι τα θες; Μοίρα γραμμένη».
Το νερό που υπάρχει στα τραπέζια συμβολίζει και το πέρασμα στον Άδη, στον υδάτινο τάφο.
Ο μόνος που προκύπτει να παρουσιάζεται σε τραπέζι με χώμα, είναι ο Τειρεσίας (Γιάννης Ψαλλιδάκος), ο μάντης της Θήβας, γνωστός για την ικανότητά του να βλέπει το μέλλον και για τη σύνδεσή του με τον Κάτω Κόσμο, τον κόσμο των χθόνιων δυνάμεων.
Τα βλέπει όλα, αλλά όταν λέει κακά μαντάτα, δεν τον θέλουν.
Είχε προβλέψει ότι «η Ιοκάστη έχει δυο σπαθιά μέσα στην κοιλιά της, δυο φίδια. Το ένα θα δαγκώσει το άλλο» είχε πει.
Προειδοποιεί τον Κρέοντα για τις συνέπειες της απόφασής του να μην επιτρέψει την ταφή του Πολυνείκη. Καλύτερα να ζήσω τη ζωή μου όλη τυφλός για να μη γνωρίζω τα ερχόμενα.
Λέει στον Κρέοντα να ελευθερώσει την Αντιγόνη. Το να είσαι τύραννος δεν είναι αστείο, είναι βαρύ φορτίο.
Ο τύραννος πρέπει να είναι νοήμων. Ο Κρέοντας (Βασίλης Τρυφουλτσάνης) στην ταβέρνα, ζητά να πιει.
Η Θήβα τον προειδοποιεί και εκείνη ακόμη ότι ο κόσμος μιλά ότι τα βάζει με ένα νέο κορίτσι. Εκείνος έξαλλος ανταπαντά «ποιος θα μου βάλει μέτρο στην οργή μου;»
Όσο και να έπεφτα τα κατάφερνα θα πουν εν χορώ. Ο Αγγελιαφόρος έρχεται από εκεί, που η γη έγινε καπνός για να αναφέρει «Χέρι χεράκι τολμηρό, νεκρό πασπάλισε, χωρίς φτυάρι, με σύμμαχο μόνο το φεγγάρι».
Χώμα από το τραπέζι του Τειρεσία ρίχνεται σε κεφάλι άντρα (Γιάννης Ψαλιδάκος) αναπαριστώντας τη σκηνή.
Η Αντιγόνη (Αλεξάνδρα Καζάζου) με παρρησία θα το αποδεχτεί. «Ναι το έκανα»!
Αναιρεί τον Κρέοντα, που αψηφά τους πανίσχυρους, θεϊκούς νόμους.
Του δηλώνει ότι εκείνη έχει έρθει στη ζωή για να αγαπά.
Ο Αίμων (Βασίλης Τρυφουλτσάνης) το alter ego ενός υπερφίαλου, υβριστή πατέρα, προσάπτει στον πατέρα του ότι δεν ξέρει τι κάνει και η Θήβα τον συμβουλεύει να ημερώσει, πριν να είναι αργά.
Μια κίνηση καθοριστική του ηθοποιού Βασίλη Τρυφουλτσάνη διαχωρίζει τους δυο αντίθετους, αλλά συμπληρωματικούς ρόλους, εκείνον του πατέρα και του γιου.
Το πουλί, το βουητό, η πηγή τον προειδοποιεί για το κακό που κάνει.
«Εσύ θα δώσεις τα περισσότερα στο τέλος!».
Ο Κρέων δηλώνει ότι δεν φοβάται. «Αφτιά κουφά, μάτια κλειστά, κεφάλια αγύριστα, κλειστή καρδιά, από εκεί τρυπώνει η συμφορά», λέει ο Χορός και συνοδεύεται άριστα από τη μουσική και τη μελετημένη κίνηση της Νικολέττας Ξεναρίου.
Συγγνώμη να μάθεις να λες! Ξανά η Θήβα στην Αντιγόνη.
«Εσένα σε θυμάμαι! Τι θέλεις εδώ; Θα πάρεις κάτι;» Όμως οι μνήμες στοιχειώνουν τις περιοχές και τους ανθρώπους.
«Περαστική είμαι θα φύγω!», λέει η Αντιγόνη εξερευνώντας με το νοσταλγικό της μάτι την περιοχή.
Η Θήβα παρατηρεί ότι «το κορίτσι έχει χλωμάδα που στον ήλιο δεν αρέσει».
Η Αντιγόνη νοσταλγεί τη ζεστασιά που κάποτε είχε γνωρίσει εκεί. Ζητά ένα ακόμη ποτήρι για να διηγηθεί ποιητικά τον γάμο της. Μέσα στη νεκρική της σπηλιά θα μπορούσε να ζήσει αν ήθελε.
Ο βράχος δάκρυζε που την έβλεπε, η νυχτερίδα θα της έφερνε μούρα με αντάλλαγμα να την αφήνει να κοιμάται στα μαλλιά της, όμως δεν λογίζεται αυτό ζωή για εκείνη. «Ζωή είναι να λες δυνατά το όνομά σου σε μια πλατεία».
Έτσι είχε ήδη βάλει τέλος στη ζωή της, πριν έρθει ο Αίμωνας. Έφυγε σαν χρυσαλλίδα. Πού πας Αντιγόνη με τέτοιο καιρό;
Και εκείνη αποκαλύπτοντας το νόημα της ύπαρξής της ανταπαντά.
«Έχω νόμο ν’ αψηφήσω και την Εκάτη να τιμήσω». Αποκαλύπτει τις φωτογραφίες των πρωταγωνιστών της ιστορίας στην πλάτη των καρεκλών.
«Κορίτσι μου πού πας; Τ’ αδέλφια σου δεν σκοτώθηκαν ποτέ. Λύθηκε η παρεξήγηση, πίνοντας ένα ποτήρι κρασί. Ο Πολυνείκης πήγε στην Αμερική και οι υπόλοιποι συνέχισαν να ζουν στις Θεσπιές. Ό,τι έγινε, έγινε».
Έτσι γίνεται η σύνδεση με το τώρα. Μια άλλη παρεξήγηση, που λύθηκε διαφορετικά, γιατί έτσι είναι ο κόσμος και η ζωή, μια σειρά από ιστορίες, που οι άνθρωποι μοιράζονται και αλληλεπιδρούν.
Και οι άνθρωποι είναι μόνοι. Εξάλλου ο συγγραφέας το λέει καθαρά: «Τόση ώρα εδώ και ένας θεός δεν φάνηκε».
Τα χρόνια πέρασαν, τα δυο αδέλφια ήρθε η ώρα μετά τα πέντε χρόνια να τα ξεθάψουν και τώρα τα κόκαλά τους είναι μαζί στο ίδιο κασελάκι, αγκαλιά, όπως τότε στην αρχή στην κούνια τους. Πόσο μάταια είναι όλα.
Όλοι πέρασαν από εδώ θα πει η Θήβα ανεβαίνοντας προς τους θεατές και παρατηρώντας την ορχήστρα σαν θεατής και εκείνη. Όλοι πέρασαν και όλοι ήταν μόνοι τους με τις επιλογές τους και τις αρχές τους, τις αγκυλώσεις τους, τις εμμονές τους, τα ιδανικά τους.
Όλοι τους η Όλια Λαζαρίδου, η Αλεξάνδρα Καζάζου, ο Βασίλης Τρυφουλτσάνης, ο Γιάννης Ψαλλιδάκος απίθανοι, εκφραστικοί, παραστατικοί, συγκινητικοί, τραγικοί.
«Και ποιος δεν ήταν μόνος του εδώ…
Μόνη η κόρη, μόνη η αδερφή, μόνοι του Οιδίποδα οι γιοι…
Πιο μόνη εγώ, η Θήβα, για όσα άκουσα, για όσα είδα…».
Βλέποντας τα τείχη, τα σεπτά και αναλογιζόμενη την ιστορία, καταλαβαίνει η Θήβα ότι ο άνθρωπος δεν είναι τίποτε άλλο παρά φτιαγμένος από λάσπη και από ελπίδα.
Μια ωραιότατη μετεγγραφή της Αντιγόνης σε σύγχρονη, αλλά παράλληλα και διαχρονική διαδρομή.
Καταπληκτικό κείμενο, λειτουργική σκηνοθεσία, υπέροχες ερμηνείες.
***
«Θήβα μοναξιά» σε σκηνοθεσία Όλιας Λαζαρίδου στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου
