Γράφει ο Κωστής Μεγάλης
Αφιερωμένο στον Κώστα
Αφού κάθε ενέργεια θέλει προσπάθεια, αφού μια ζωή σε παντελή παθητικότητα μόνο δυστυχία φέρνει, πώς γίνεται να λες: δεν θα κάνω κάτι, γιατί θα με κουράσει;
Ένας απ’ τους πολλούς λόγους, που ο Τελευταίος Σαμουράι είναι μια απ’ τις αγαπημένες μου ταινίες, είναι πως δείχνει ακριβώς αυτό: τη σχέση μας με την κούραση και γιατί τελικά αξίζει να κουραστούμε. Ο πρωταγωνιστής Νέιθαν, μια χαμένη ψυχή, ένας άνθρωπος βαθιά δυστυχισμένος, που προσπαθεί να πνιγεί στο αλκοόλ, καταλήγει να ζει σε ένα απομονωμένο χωριό των Σαμουράι. Μέχρι τότε δε νοιαζόταν για τίποτα και για κανένα. Έκανε ό,τι έκανε για τα λεφτά κι αυτά τα ήθελε για να αγοράζει παραπάνω αλκοόλ, να ναρκώνει παραπάνω τον πόνο του. Η ζωή έμοιαζε τόσο επίπονη, τόσο μάταια, έτσι, που δε φάνταζε άξια η παραμικρή προσπάθεια. Με άλλα λόγια, δεν του έβγαινε αυθόρμητα να μοχθήσει για κάτι χαμογελαστά, επειδή δεν είχε διαχειριστεί όλους τους πόνους του παρελθόντος του και δεν είχε κάποιο όνειρο, που θαρρούσε άξιο της προσπάθειάς του. Αλλά, ακόμα κι αν ήταν ευτυχισμένος, ακόμα κι αν ήξερε τα όνειρά του, πάλι δεν θα πάλευε γι’ αυτά. Γιατί θα συνέχιζε να αντιμετωπίζει τη ζωή σαν ένα ανηφορικό βουνό. Και ποιος θέλει να ανέβει μια ανηφόρα;
Εδώ ακριβώς τον αλλάζει η γνωριμία του με τους Σαμουράι. Όχι ότι τους βλέπει να αντιμετωπίζουν τη ζωή σαν ένα πανέμορφο δώρο, για το οποίο κάθε μέρα πρέπει να χαμογελάμε, όσο κι αν πονάμε, απλώς επειδή είμαστε τυχεροί, που είμαστε ζωντανοί (αν και ας είμαστε ειλικρινείς, αυτή είναι η αλήθεια). Ούτε τους βλέπει να αντιμετωπίζουν τη ζωή σαν κατηφόρα, κάτι εύκολο. Αλλά, τους βλέπει να αντιμετωπίζουν τη ζωή σαν αυτό, που είναι: τη ζωή. Σαν έναν δρόμο. Άλλες φορές είναι ανηφόρα, άλλες κατηφόρα, άλλες ίσιος. Άλλες γη, άλλες ποτάμι. Άλλες φως, άλλες σκοτάδι. Ωστόσο, όλα αυτά φαίνονται μάλλον ασήμαντα στους Σαμουράι. Όχι ότι δεν καταλαβαίνουν τι γίνεται. Ούτε ότι απωθούν όλα τους τα συναισθήματα. Όταν χαίρονται χαίρονται, όταν πονούν πονούν. Απλώς αυτό δεν είναι το μόνο, που μετρά. Γιατί ό,τι κι αν νιώθουν, η ζωή συνεχίζεται, η κλεψύδρα αδειάζει και οι δυο αυτές φωνές μας καλούν να συνεχίσουμε παρακάτω. Όντως, όταν οι Σαμουράι πονούν, ο Νέιθαν τους βλέπει να δυσκολεύονται να συνεχίσουν τη ζωή τους. Αλλά, παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν.
Ξέρουν πως αν όλη μέρα δεν κάνουν τίποτα θα βαρεθούν και πως ό,τι κι αν κάνουν θα έχει κάποια προσπάθεια. Έτσι, προσπαθούν. Και κουράζονται. Ο καθένας τους δεν έχει καμία φιλοδοξία για μια ζωή «ανώτερη» (τι παραλογισμός!), όπως εμείς οι δυτικοί. Η ανατολίτικη νοοτροπία, με την οποία μεγαλώνουν από μικροί, είναι τόσο διαφορετική απ’ τη δική μας, έτσι που θεωρούν τελείως διαφορετικά πράγματα αυτονόητα. Κάθε Σαμουράι ξεκινά από μικρός μια τέχνη, μια δραστηριότητα, και σχεδόν κάθε μέρα προσπαθεί να την τελειοποιήσει. Μπορεί ο Νέιθαν να βλέπει έναν Σαμουράι να δίνει τόσο χρόνο, τόση προσπάθεια, για να «φτιάξει απλώς μια τσαγιέρα». Αλλά, όχι μόνο κάθε τσαγιέρα του είναι τέλεια και του δίνει μια μεγάλη ικανοποίηση, που είναι τόσο καλός στην τέχνη του. Αλλά και είτε πονά, είτε όχι, είτε περνά μια δύσκολη μέρα είτε όχι, είναι τελείως απορροφημένος στην κατασκευή της τσαγιέρας. Είναι τόσο συγκεντρωμένος στην κάθε λεπτομέρεια της διαδικασίας, που δε σκέφτεται κάτι άλλο. Βρίσκεται στην κατάσταση no mind, όπως λέει και η ταινία. Ο Σαμουράι, αλλά δεν αγχώνεται. Είναι γαλήνιος. Ικανοποιημένος. Απλώς με το «να φτιάχνει μια τσαγιέρα».
Όσο, λοιπόν, ο Νέιθαν ψάχνει τη ζωή, αλλά θέλει ν’ αποφύγει την προσπάθεια, οι Σαμουράι ούτε καν διαχωρίζουν αυτές τις δύο έννοιες: η Ζωή είναι Προσπάθεια. Κ’ η Προσπάθεια είναι κούραση. Η κούραση, δηλαδή, είναι αναπόφεκτη, αφού είναι ζωή. Να θες να μην κουραστείς είναι υπαρξιακή αυτοκτονία.
Ο Νέιθαν, λοιπόν, μαθαίνει απ’ τους Σαμουράι πως όσους πόνους κι αν φέρνει η ζωή, αν δεν κάνουμε τίποτα, απλώς θα πνιγόμαστε σ’ αυτούς. Η μόνη λύση είναι να πάμε παρακάτω. Να ζούμε στην κάθε στιγμή, στο Αιώνιο Παρόν. Ωστόσο, οι πόνοι κάθε ανθρώπου είναι τόσο δυνατοί, που δεν μπορεί να απορροφηθεί στο Αιώνιο Παρόν χωρίς να κάνει κάτι. Δεν έχει τόση σημασία τι ακριβώς θα ‘ναι αυτό το κάτι. Απλώς κάθε φορά πρέπει να το κάνουμε. Να απορροφηθούμε τελείως σ’ αυτό. Κι αυτό σημαίνει να προσπαθήσουμε, να έχουμε κάποια δυσκολία, που πρέπει ν’ αντιμετωπίσουμε, για να μας ζητά πραγματικά συνεχή συγκέντρωση. Όλα αυτά, όμως, αναπόφευκτα φέρνουν κούραση.
Όμως, στη Δύση, και ιδίως στη σύγχρονη εποχή, δεν μαθαίνουμε πως η κούραση είναι κάτι καλό (ως αποτέλεσμα της προσπάθειας κ’ η προσπάθεια ως συνώνυμο της ζωής, ως ο μόνος δρόμος απορρόφησης στο Αιώνιο Παρόν). Αντιθέτως, μαθαίνουμε πως είναι κάτι περιττό, που αφού μπορούμε, πρέπει να το αποφύγουμε. Εφόσον μπορούμε να κάνουμε τα πάντα με το πάτημα ενός κουμπιού, γιατί να προσπαθήσουμε;
Και πράγματι μπορούμε με το πάτημα ενός κουμπιού να δούμε απίστευτες σειρές, ταινίες και να κάνουμε άλλα πολλά εντυπωσιακά πράγματα. Αλλά, ούτε το σώμα μας, ούτε η καρδιά μας ούτε το μυαλό μας αντέχουν να καθόμαστε όλη μέρα μόνοι, να προσλαμβάνουμε παθητικά χρώματα πάνω σε μια οθόνη. Χρειαζόμαστε και κάτι άλλο. Κάτι να μας απορροφήσει τελείως, ώστε να μη μα κυριεύουν συνεχώς οι πόνοι μας και τα άγχη μας. Κι αυτό απαιτεί προσπάθεια. Η ζωή έξω απ’ την εικονική ψευδαίσθηση είναι είτε προσπάθεια είτε δυστυχία. Ξαναλέω: ζωή είναι προσπάθεια και κούραση. Και η κούραση είναι σημάδι μιας καλής, γεμάτης ζωής.
Δε λέω ότι δεν πρέπει να ξεκουραζόμαστε. Σώμα, μυαλό και καρδιά μας το ζητάνε μόνα τους, φυσικά, σαν συσσωρευτεί πολλή κούραση. Ωστόσο, το θέμα με μας τους σύγχρονους δυτικούς είναι πως αν και χρειαζόμαστε το Αιώνιο Παρόν της προσπάθειας όσο κανένας άλλος, αφού συνεχώς είμαστε διαλυμένοι απ’ τον πόνο και χαομένοι απ’ τα άγχη και την υπερανάλυση, συνεχίζουμε να έχουμε το φάρμακο- την κούραση- αρνητικά φορτισμένο. Σκέψου το: στο μυαλό σου η ξεκούραση δεν είναι το «καλό» και η κούραση το «κακό»;
Για άλλη μια φορά η Δεύτερη Οπτική, ο τρόπος σκέψης βασισμένος σε δίπολα, φέρνει πλάνη. Ξυπνάμε κι αμέσως ανοίγουμε μια οθόνη (όλοι μας το κάνουμε, κ’ εγώ συνεχώς). Σκεφτόμαστε: σήμερα έχω προγραμματίσει να κάνω το ένα ή το άλλο, πω πολλή κούραση, βαριέμαι! Και είτε δεν κάνουμε τίποτα, είτε κάνουμε λίγα, αποσυγκεντρωμένοι και συνεχώς ανοίγουμε το κινητό μας. Δεν απορροφόμαστε στο Αιώνιο Παρόν. Δε ζούμε στο έπακρο τη ζωή. Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί νιώθουμε συνεχώς πόνο και άγχος. Αυτά τα συναισθήματα ούτε είναι κακά ούτε θα φύγουν ποτέ. Έχουμε «φτιαχτεί» απ’ την εξέλιξη να τα νιώθουμε, ώστε να μας ωθούν στην επιβίωση και στην προσπάθεια. Τώρα, όμως, που η επιβίωση δεν είναι θέμα ζωής και θανάτου για τους τυχερούς, είναι πολύ ευκολότερο ν’ αποφύγουμε την προσπάθεια. Όμως, η εξέλιξη μας «έδωσε» τόσο πόνο και τόσο άγχος, «σκεφτόμενη» πως πάντα θα έχουμε την προσπάθεια να μας σπρώχνει παρακάτω, βοηθώντας μας ν’ ασχολούμαστε και με κάτι άλλο και να μην κυριευόμαστε απ’ τον πόνο και το άγχος. Πού να «φανταζόταν η δόλια» ότι εμείς θα φτιάχναμε ψεύτικους κόσμους μέσα σε μέταλλα;
Φαίνεται ο πραγματικός γνώστης της τεχνολογίας…
Με άλλα λόγια, είμαστε πλάσματα της εποχής μας. Μεγαλώσαμε, όπως μεγαλώσαμε. Έχουμε μάθει την κούραση ως κάτι κακό. Έχουμε συνηθίσει να ξεπερνάμε τον πόνο και το άγχος με τον εύκολο τρόπο, τα ναρκωτικά της οθόνης, κ’ έτσι είναι τόσο φυσικό, τόσο ανθρώπινο, να θέλουμε ν’ αποφύγουμε τον «δύσκολο τρόπο», την προσπάθεια. Ωστόσο, όχι μόνο στο τέλος της ζωής μας δε θα νιώθουμε πλήρεις, αν την περάσαμε ολόκληρη μόνοι στην απάθεια της οθόνης. Αλλά και, αυτός ο τάχα «εύκολος τρόπος» δεν αρκεί από μόνος του. Η ζωή είναι προσπάθεια και κούραση. Αποφεύγοντας τον μόχθο, χάνεις και τη ζωή. Δυστυχείς. Κυριεύεσαι απ’ τον πόνο και το άγχος χωρίς κανένα τρόπο να ησυχάσεις.
Σκέψου ότι πάντα σαν σκέφτεσαι ότι θα το κάνεις το φαντάζεσαι πολύ δυσκολότερο απ’ όσο είναι. Σκέψου ότι όσο το κάνεις, όσα κανονικά σε βαραίνουν, δε σε βαραίνουν τόσο. Σκέψου ότι αφού το κάνεις, νιώθεις πάντα πιο γεμάτος, πιο ολόκληρος. Σκέψου σαν Σαμουράι.
Η τεχνολογία μας έχει κάνει υπέροχα δώρα. Αλλά, πρέπει κάπως να μάθουμε πώς ν’ αντιμετωπίζουμε τα μειονεκτήματά της. Η δυτική νοοτροπία, που αντιμετωπίζει αρνητικά την κούραση είναι τόσο παράλογη, τόσο ηλίθια, τόσο παιδιάστική. Έχουμε να μάθουμε τόσα απ’ τους Ανατολίτες. Φυσικά και είναι πιο ήρεμοι από μας. Αφού ζουν. Η λύση είναι απλή και δεν είναι ούτε καν τόσο δύσκολη. Η ζωή είναι προσπάθεια και κούραση, η προσπάθεια δεν είναι τόσο κουραστική, όσο νομίζουμε κ’ η κούραση δεν είναι τόσο βαριά, όσο πιστεύουμε.
Και ψυχολογικά και βιολογικά, η ευχαρίστηση χωρίς προσπάθεια κρατά ελάχιστα και ζητά αμέσως μια νέα. Μπορεί όταν καις στο Youtube ή στο Instagram, να χρειάζεται απλώς ένα κλικ. Μπορεί όταν είναι να αθληθείς, να βαριέσαι να σηκωθείς. Αλλά, στην πρώτη περίπτωση νιώθεις σύντομα βαρεμένος, κενός, ψάχνεις μανιακά κάτι άλλο και δεν ξέρεις τι. Αντιθέτως, μετά το τρέξιμο απολαμβάνεις τόσο πολύ το μπάνιο, κρύο το καλοκαίρι, ζεστό τον χειμώνα. Απολαμβάνεις τόσο το φαγητό με την άδεια κοιλιά σου. Απολαμβάνεις τόσο, που κάθεσαι, με τα κουρασμένα πόδια σου. Νιώθεις ήρεμος. Γεμάτος. Δε χρειάζεσαι κάτι. Τώρα, όντως σώμα, μυαλό και ψυχή μπορούν ν’ απολαύσουν πραγματικά την ξεκούραση. Νιώθεις ικανοποιημένος, που πέτυχες όποιο μικρό στόχο έβαλες σήμερα. Ούτε όσο το έκανες σε κυρίευαν συνεχώς πόνοι και άγχη, ούτε τώρα. Τώρα, είσαι ξεθεωμένος. Θέλεις απλώς να ηρεμήσεις. Και επιτέλους το μπορείς.
Τόσες και τόσες φορές έχω νιώσει ανίκανος να ζήσω και να ευτυχήσω, χαμένος για το τι πρέπει να κάνω, ψάχνοντας πώς μπορώ να μη χάνομαι συνεχώς στους πόνους και τα άγχη μου. Και ξανά και ξανά η απάντηση ήταν τόσο απλή. Απλώς έκανα κάτι. Πήγα για πεζοπορία, προσπάθησα να μάθω λίγο πιάνο, έπλυνα τα πιάτα. Κάτι. Κάτι τ’ οτιδήποτε. Δεν είχε σημασία τι ακριβώς. Απλώς το έκανα, έδωσα την ελάχιστη προσπάθεια και χωρίς να προσπαθήσω να λύσω το πρόβλημα της μελαγχολίας, που ένιωθα εκείνη τη στιγμή, χωρίς καν να το καταλάβω, οι πόνοι και τα άγχη σταμάτησαν να με πυρπολούν. Δεν έφυγαν. Τα περισσότερα πάντα εκεί είναι. Απλώς σταμάτησα να είμαι συνεχώς χαμένος στην τρικυμία τους και η ροή των ρευμάτων με πήγε από μόνη της αλλού, χωρίς προσπάθεια. Απλώς έπρεπε να δώσω την ελάχιστη προσπάθεια: να πάω απ’ το σπίτι μου, τη γη, στο παιδικό μου σπίτι δίπλα- στη θάλασσα…
Η ζωή είναι συχνά τόσο απλή. Η δυτική νοοτροπία ότι πρέπει να πετύχεις κάτι μεγάλο, κάτι ανώτερο, είναι τόσο ηλίθια. Η ζωή είναι κάτι μεγάλο από μόνη της. Το χαμόγελο είναι κάτι μεγάλο από μόνο του. Είναι πολύ ωραίο να έχεις μεγάλα όνειρα, που είναι αυθεντικά, δικά σου. Αλλά, δεν μπορείς να τα πετύχεις σε μια μέρα. Και η ζωή θα έχει πάντα τις δυσκολίες της. Ευτυχία δε σημαίνει απλώς να πετύχεις τα όνειρά σου με την πρώτη. Ευτυχία δε σημαίνει να μην πονάς. Ευτυχία σημαίνει παρά τον πόνο κάθε μέρα να σηκώνεσαι απ’ το κρεβάτι, να κινείσαι, να πράττεις- να ζεις.
Η ζωή είναι προσπάθεια κ’ η κούραση της προσπάθειας είναι ωραία. Κάθε μέρα βήμα βήμα, γίνεσαι λίγο καλύτερος σ’ όσα κάνεις. Η βελτίωση είναι κάθε μέρα μικρή, αλλά τείνει προς το τέλειο, δηλαδή, το άπειρο. Έτσι, όλη σου τη ζωή πάντα μπορείς να κάνεις κάτι καλύτερα, πάντα υπάρχει κάτι, όπου μπορείς να προσπαθήσεις κι άρα να πάρεις τη χαρά της κούρασης. Η ευκαιρία για ευτυχία, δηλαδή, δε τελειώνει ποτέ. Κάθε μέρα μπορείς να έχεις ό,τι χρειάζεσαι. Απλώς χρειάζεται ν’ ασχολείσαι με τη τσαγιέρα σου…
Βιογραφικό του αρθρογράφου:
Η Τέχνη η τέχνη είναι το μεγαλύτερο πάθος του Κωστή Μεγάλη. Είναι 22 χρονών, αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών (όπου έμαθε τα γερμανικά σαν δεύτερη γλώσσα του μαζί με τα αγγλικά) και τώρα σπουδάζει ψυχολογία στο ΕΚΠΑ (κ’ η ψυχολογία τέχνη είναι). Τον περισσότερο χρόνο του τον περνάει γράφοντας και διαβάζοντας. Αρθρογραφεί στην ιστοσελίδα FLAG in life, όπου λατρεύει να γράφει για το θέατρο. Επίσης, έγραψε μαζί με τον υπέροχο Μάριο Ιωάννου τη διασκευή στην παράσταση «Η Τελετή του Τσαγιού» και το μουσικό κομμάτι της παράστασης. Του αρέσει να γράφει πολλά πράγματα: από θεατρικά, μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα, ψυχολογικά και φιλοσοφικά δοκίμια έως τη μουσική και τη ραπ. Γενικότερα, έχει στόχο να προσπαθήσει να εκδώσει κάποια έργα του και να ανεβάζει παραπάνω από αυτά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Επιπλέον, ασχολείται και με το θέατρο, το τραγούδι και περιστασιακά χαϊδεύει λίγο και το πιάνο. Μελλοντικά θα ήθελε πολύ να ασχοληθεί πέρα από όλα αυτά και με τον κινηματογράφο, αλλά και με την ψυχοθεραπεία, ατομική ή ομαδική, παραδοσιακή και εναλλακτική (π.χ. συνδυασμένη με βόλτες ή εργασία στη φύση, θέατρο, μουσική), αφού τον έχει βοηθήσει πολύ και πιστεύει πως έτσι μπορεί να βοηθήσει και άλλους. Από μικρός χανόταν συνεχώς στη φαντασία του, συνεχώς σκεφτόταν, αφηνόταν σε ερωτήσεις, μνήμες, εικόνες καθημερινές ή παραμυθένιες, και πηδούσε από φαντασιακό κόσμο σε φανταστικό κόσμο, ζώντας άπειρες ζωές, διανύοντας άπειρη απόσταση, χωρίς καν να το καταλάβει. Ήδη από τότε το σύμπαν και ο εσωτερικός του Κόσμος του φάνταζαν ένα αλλόκοτο αίνιγμα, ένα άπειρο, αχανές και ποικιλόμορφο παζλ, του οποίου τα κομμάτια ήθελε να ενώσει. Συνεχώς, λοιπόν, ρωτούσε και ρωτούσε και ρωτούσε, προσπαθούσε να καταλάβει. Κάπως έτσι, κατέληξε να ζει τις πιο εντυπωσιακές του περιπέτειες στη φαντασία, ξεπερνώντας κάθε πόνο, κάθε μοναξιά λόγω της ντροπαλής του φύσης. Ίσως ακούγεται υπερβολικό. Αλλά, η φαντασία γέννησε τον προβληματισμό ήδη από τότε: με κάποιο παράξενο τρόπο άρχισε από τόσο μικρή ηλικία να τον τρελαίνει η αλήθεια για το τι στο καλό γίνεται μέσα μας, γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε, πώς μπορούμε να αλλάξουμε και να γίνουμε ευτυχισμένοι – κι αυτή η τρέλα δεν έχει ηρεμήσει καθόλου με τα χρόνια. Μάλλον έχει δυναμώσει, επεκταθεί και πολλαπλασιαστεί εκθετικά. Έτσι, λατρεύει κάθε ενασχόληση του ανθρώπου με όλα αυτά, είτε πιο άμεση μέσω της σκέψης και της κυριολεξίας, είτε πιο έμμεση, μέσω της φαντασίας, των ιστοριών και της μεταφοράς. Τι παραπάνω μπορεί κανείς να πει για έναν άνθρωπο; Ούτε μια λέξη ούτε πολλές μπορούν να περιγράψουν οποιονδήποτε άνθρωπο. Είμαστε ταυτόχρονα τόσο απλοί, αλλά και τόσο περίπλοκοι…
