Γράφει η θεατρολόγος Κατερίνα Δημητρακοπούλου
Υπ. Διδάκτωρ Τμ. Θεατρικών Σπουδών
Το μακρινό 1982 ήταν η πρώτη φορά που γνώρισα έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Η τηλεόραση παρουσίαζε σε εβδομαδιαία επεισόδια το μυθιστόρημα «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», σε σκηνοθεσία Βασίλη Γεωργιάδη, τηλεσκηνοθεσία Κώστα Λυχναρά και σενάριο Νότη Περγιάλη – Γεράσιμου Σταύρου (πρώτη τηλεμετάδοση 29 Μαΐου 1975).
Εκείνα τα ανήσυχα χρόνια της εφηβείας δεν άργησα να αναζητήσω και να διαβάσω το μυθιστόρημα. Μαγεύτηκα από τη γραφή του Καζαντζάκη, από τη μουσικότητα του αφηγηματικού λόγου, από την «αλήθεια» του.
Το πρώτο θεατρικό ανέβασμα έγινε στο εξωτερικό και συγκεκριμένα στο Norske Theatret, Όσλο σε διασκευή Rangvald Skrede το 1954.
Στην Ελλάδα, θα παρουσιαστεί δύο χρόνια αργότερα, το 1956, από το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο Μάνου Κατράκη, σε διασκευή των Περγιάλη και Σταύρου και σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη.
«Celui qui doit mourir» (Αυτός που πρέπει να πεθάνει) είναι ο τίτλος της ταινίας που προβλήθηκε στο Φεστιβάλ των Κανών το 1957 σε σενάριο Ben Barzman – Jules Dassin – André Obey, σκηνοθεσία Jules Dassin με τους Pierre Vaneck, Μελίνα Μερκούρη, Maurice Ronet, Jean Servais, Fernand Ledoux, κ.λπ.
Φέτος, ο Μάνος Καρατζογιάννης, θερμός υποστηρικτής της ελληνικής δραματουργίας, λάτρης, ίσως ταιριάζει καλύτερα, αναμετριέται με το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη, το οποίο, αν και γράφτηκε το 1948 στην Αντίμπ, έχει μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες, έχει διασκευαστεί για το θέατρο, την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, έχει εμπνεύσει και λιμπρέτο όπερας (Ένα Ελληνικό Πάθος/Griechische Passion Μποχουσλάβ Μαρτινού, 1961) συνεχίζει και σήμερα, να προσκαλεί και να προκαλεί τον αναγνώστη/θεατή σε ένα ταξίδι αυτογνωσίας, σε μία πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό.
Η θεατρική διασκευή του Καρατζογιάννη φυλάσσει προσεχτικά το καζαντζακικό πνεύμα και ύφος, διανθίζει με στίχους του Γιάννη Ρίτσου το θεατρικό κείμενο, στοχεύει στα φανερά και κρυμμένα μηνύματα του έργου, τα οποία καταφέρνει να φέρει στο φως δίχως διδακτισμό.
Οι βασικοί χαρακτήρες του μυθιστορήματος γίνονται ρόλοι με ολοκληρωμένη προσωπικότητα, η πλοκή ρέουσα, και το κείμενο «ακούγεται» σαν παραμυθένια αφήγηση κάποιας γιαγιάς.
Η σκηνοθεσία του Μάνου Καρατζογιάννη κρατά σταθερό το τέμπο της παράστασης, «περνά» την ατμόσφαιρα της εποχής εντός και εκτός σκηνικού χώρου.
Οι φωτισμοί του Λάμπρου Παπούλια βοηθούν στο έπακρο στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
Ο ίδιος ο Καρατζογιάννης θα αναλάβει τον ρόλο του βοσκού Μανώλη / Χριστού, τον οποίο θα υποδυθεί με ειλικρίνεια ψυχής, χωρίς υπερβολές στις κινήσεις ή στις εκφράσεις του.
Δίπλα του η υπέροχη Έλενα Μαυρίδου θα αλλάζει ρόλους με άνεση δίνοντας στον καθένα τους μία ξεχωριστή προσωπικότητα.
Η αισθαντική Ηλέκτρα Γεννατά θα μεταμορφωθεί σε φωνή λαού που ζητά δικαιοσύνη και δικαίωση.
Ο Θανάσης Χαλκιάς (παπα-Γρηγόρης) ντύνεται τα άμφια της υποκρισίας και του πλουτισμού με απίστευτη άνεση. Η ευλογία του γίνεται κατάρα για τους φτωχούς πιστούς όταν σηκώσουν το ανάστημά τους για να αποκτήσουν δικαίωμα στη ζωή.
Ο Κώστας Φαλελάκης σε υποκριτικό οίστρο, υποδύεται τον Αγά του χωριού με σκληρότητα που «ραγίζει» από ανθρώπινη συμπόνια, όχι όμως αρκετή για να είναι και δίκαιος, καθώς και τον άκαρδο Πατριαρχέα που ενδιαφέρεται μόνο για το χρήμα και τη βολή του.
Ο Βαγγέλης Ζάπας θα καταφέρει να βρει την εσωτερική ισορροπία που απαιτείται ανάμεσα στον αδύναμο δάσκαλο, να παλέψει για το δίκαιο και τον Κωνσταντή, που ατενίζει την ελευθερία ανέλπιδα.
Οι Πάνος Κούλης, Σπύρος Μαραγκουδάκης και Πολύκαρπος Φιλιππίδης, Μιχελής, «Ιούδας» και Γιαννακός, δυναμικές παρουσίες επί σκηνής, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες, άρτιες ερμηνείες.
Ο γερό-Λαδάς του Στράτου Χρήστου είναι η προσωποποίηση της τσιγκουνιάς και της κουτοπονηριάς.
Το τρυφερό Γιουσουφάκι του Μιχαήλ-Εφραίμ Τσουμπού είναι μία σταγόνα ευαισθησίας και ανθρωπιάς μέσα στην τόση ασχήμια.
Η σκηνογραφία των Ναταλίας Αστυπαλίτη και Δήμητρας Σαρρή είναι λιτή αλλά λειτουργική και εξυπηρετική για την εύκολη αλλαγή των τόπων δράσης.
Τα κοστούμια των Δήμητρας Σαρρή και Βασιλικής Σύρμα είναι εμπνευσμένα και απόλυτα ταιριαστά στις ενδυματολογικές επιταγές της εποχής.
Η διδασκαλία της κίνησης από τη Ζωή Χατζηαντωνίου βοήθησε τους έντεκα ηθοποιούς να «γεμίζουν» τον περιορισμένο σκηνικό χώρο χωρίς να γίνεται συνωστισμός, να «αισθάνονται» άνετα και να εκφράζονται ελεύθερα.
Η μουσική του Γιώργου Μαυρίδη θα αναδείξει το μυστηριακό στοιχείο του έργου και παράλληλα, θα τονίσει την έντονη συναισθηματική φόρτιση των χαρακτήρων.
Η μάσκα της Μάρθας Φωκά με το πρόσωπο του Ιησού, εμπνευσμένη από βυζαντινή αγιογραφία, θα μας τονίσει πόσο προσεγμένη είναι η παράσταση στην κάθε λεπτομέρειά της.
Μία παράσταση που σέβεται τη θεατρική τέχνη, που υποστηρίζει το ομαδικό πνεύμα και τη συλλογικότητα, μία παράσταση που αφηγείται την αλήθεια του χριστιανισμού, που μιλά για την αδυναμία του ανθρώπου να απαλλαγεί από τα πάθη του και να βιώσει την πραγματική ελευθερία.
***
«Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» σε διασκευή και σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη – Και μετά το Πάσχα
