Στην είσοδο του φυσικού λιμανιού της Ιθάκης, στο Βαθύ, βρίσκεται το μικροσκοπικό νησάκι Λαζαρέτο, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ορόσημα της Ιθάκης. Περιτριγυρισμένο από ήρεμα γαλάζια νερά και πράσινους λόφους, προσθέτει ένα ακόμα μικρό κομμάτι ιστορίας και χαρακτήρα στο θρυλικό νησί του Οδυσσέα.
Έχοντας μέγιστο μήκος 50 μέτρα, το Λαζαρέτο συγκαταλέγεται στις νησίδες, παραμένει δε εντελώς ακατοίκητο στις δικές μας ημέρες –αν και δεν ήταν πάντα στην ιστορία.
Το ίδιο το όνομά του, άλλωστε, παραπέμπει σε εξελληνισμένη μορφή της ιταλικής λέξης «lazaretto». Δείχνοντας έτσι ότι λειτουργούσε ως λοιμοκαθαρτήριο κατά την περίοδο της κυριαρχίας των Βενετών στην περιοχή, η οποία ξεκίνησε το 1503 στην περίπτωση της Ιθάκης. Σύμφωνα δηλαδή με τις πηγές που έχουμε διαθέσιμες, από το 1560 έδεναν εκεί όσα πλοία έρχονταν στο Βαθύ, περιμένοντας έπειτα 40 μέρες σε καραντίνα πριν τους επιτραπεί να ελλιμενιστούν και να αποβιβάσουν κόσμο. Τα κτίσματα όπου διέμεναν λέγεται ότι ήταν χτισμένα από αρχαία ελληνικά ερείπια (κατά μεγάλο μέρος), με μερικά ανάμεσά τους να διασώζουν εκτενείς επιγραφές. Μέρος επίσης του λαζαρέτου ήταν και μια εκκλησία, αφιερωμένη στον Παντοκράτορα.
Το λαζαρέτο αξιοποιήθηκε στη συνέχεια και από τους Βρετανούς, όταν τα Επτάνησα έπεσαν στα δικά τους χέρια: το 1817 αναπροσάρμοσαν τους χώρους του οικοδομώντας ένα ευμεγέθες, διώροφο κτήριο, το οποίο κάλυψε όλη σχεδόν την επιφάνεια της νησίδας. Χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή κι έτσι συνέχισε να λειτουργεί και μετά την ενσωμάτωση της Ιθάκης στο Βασίλειο της Ελλάδας, μέχρι το 1912. Τελικά καταστράφηκε ολοσχερώς κατά τον φοβερό σεισμό του 1953 στην περιοχή, οπότε κι αποφασίστηκε η κατεδάφισή του. Γκρεμίστηκαν τότε και τα τελευταία κατάλοιπα του λοιμοκαθαρτηρίου, το οποίο είχε επαναχρησιμοποιηθεί κατά τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο ως στρατόπεδο αιχμαλώτων.
Έτσι, ως μοναδικό κτίσμα στο νησάκι στέκει σήμερα ο γραφικός ναΐσκος που είναι αφιερωμένος στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα, ο οποίος εκτιμάται πως χτίστηκε το 1668. Κατά το πρόσφατο πέρασμα του κυκλώνα Ιανού (2020) το εκκλησάκι υπέστη ορισμένες σοβαρές ζημιές, που μπόρεσαν όμως και επισκευάστηκαν σε σύντομο χρονικό διάστημα. Χάρη σε αυτό, όπως είπαμε και πιο πριν, το Λαζαρέτο έχει πλέον μια ολότελα νέα ταυτότητα ως ρομαντικός προορισμός, καθώς αναδείχθηκε σε μία από τις δημοφιλέστερες επιλογές σε όλο το Ιόνιο Πέλαγος για την τέλεση γάμων. Επιπρόσθετα, βέβαια, μαζεύεται κόσμος και κάθε 5 με 6 Αυγούστου, όταν φτάνει δηλαδή η γιορτή του Σωτήρος –οπότε το ιερό τελεί λειτουργία, την οποία παρακολουθεί πλήθος ανθρώπων, προσεγγίζοντας με καΐκια και βάρκες.
