Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
KONTAKTHOF της Pina Bausch
Μία σύμπραξη του Εθνικού Θεάτρου με το Pina Bausch Foundation
Κεντρική Σκηνή | Κτήριο Τσίλλερ
Παρακολουθώντας το KONTAKTHOF της Pina Bausch στην Κεντρική Σκηνή | Κτήριο Τσίλλερ του Εθνικού Θεάτρου, κατάλαβα τι σημαίνει αυτό που έχει γράψει ο Γκαίτε: «Μαγεία είναι να πιστεύεις στον εαυτό σου. Αν μπορείς να το κάνεις αυτό, μπορείς να κάνεις τα πάντα».
Οι χορευτές της Πίνα Μπάους είναι μηχανές χορού. Αυστηρή, απαιτητική, με βαθιά πίστη στην εκπαίδευση και στην καλλιτεχνική ετοιμότητα, γνώριζε καλά πως την ώρα της μάχης δεν υπάρχει περιθώριο για προχειρότητες. Εκεί δοκιμάζονται όσα χτίστηκαν με ιδρώτα στα πεδία των ασκήσεων. Ήταν αυτή που συνέβαλε στη διαμόρφωση της εκπαίδευσης και στην καλλιέργεια μιας νοοτροπίας που απαιτούσε από κάθε χορευτή να ξεπερνά πρώτα τα δικά του όρια. Η μουσικότητα, η ακρίβεια, οι χρωματισμοί, η εκλεπτυσμένη απεικόνιση των χαρακτήρων ήταν τα κυρίαρχα προσόντα που απαιτούσε από τους χορευτές της.
Η χορογραφία της είναι συνεχώς απροσδόκητη, αλλά ταυτόχρονα αναπόφευκτη. Αυτό το καστ που είδαμε στο Εθνικό Θέατρο, ήταν μια δεμένη κοινότητα που συγκροτείται από την αρχή, που είναι βυθισμένη σε μια οδυνηρά αφηρημένη και ρεαλιστική κίνηση.
37 χρόνια μετά την πρώτη παρουσίασή της στην Ελλάδα, στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού, τον Σεπτέμβριο του 1988, από το Tanztheater Wuppertal, η παράσταση παρουσιάστηκε στο Εθνικό Θέατρο με 22 ξεχωριστούς ερμηνευτές και ερμηνεύτριες από την Ελλάδα, 21 έως 55 χρόνων, που επιλέχθηκαν ειδικά για αυτή την παραγωγή.
Παράσταση – ορόσημο
Η σκηνική αυτή αναβίωση τελεί υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση των Josephine Ann Endicott, μέλους της αρχικής διανομής του 1978 και επί χρόνια βοηθού της Pina, και του Δάφνι Κόκκινου, μέλους του Tanztheater Wuppertal και βοηθού της Pina από το 1993, σε συνεργασία με την Anne Martin — επίσης μέλος της αρχικής διανομής — και τον Scott Jennings, διευθυντές προβών του Foundation.
Το «Kontakthof» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1978 στην Όπερα του Wuppertal και αποτελεί ορόσημο της πρώιμης περιόδου της Bausch και κομβικό παράδειγμα της συνεργασίας της με τον σκηνογράφο και ενδυματολόγο Rolf Borzik, ο οποίος διαμόρφωσε την εικαστική γλώσσα του θιάσου εκείνα τα καθοριστικά χρόνια. Το έργο συνεχίζει να περιοδεύει μέχρι σήμερα, συχνά και με διαφορετικές γενιές: το 2000 με το «Κυρίες και Κυρίους άνω των 65 ετών» και το 2008 με εφήβους ηλικίας από 14 έως 18 ετών – κάθε φορά θέτοντας εκ νέου το ερώτημα τι σημαίνει «επαφή» σε διαφορετικές ηλικίες.
Τι είναι αυτό που κινεί τους ανθρώπους
«Το Kontakthof, είχε πει η Pina Bausch, είναι ένας τόπος όπου συναντιούνται άνθρωποι που αποζητούν επαφή. Να φανερώσεις τον εαυτό σου, να τον αρνηθείς. Με φόβους. Επιθυμία. Απογοητεύσεις. Απελπισία. Πρώτες εμπειρίες. Πρώτες απόπειρες. Τρυφερότητα και ό,τι προκύπτει απ’ αυτή — αυτό ήταν σημαντικό θέμα στο έργο. […] Να αποκαλύπτεις πτυχές του εαυτού σου, να ξεπερνάς τον εαυτό σου.» Η ίδια, άλλωστε, δεν ενδιαφερόταν «για το πώς κινούνται οι άνθρωποι αλλά για το τι είναι αυτό που τους κινεί» — τα συναισθήματα, η επιθυμία, η ανασφάλεια, η ανάγκη για επικοινωνία, η μοναξιά.
Όπως αναφέρουν οι Καλλιτεχνικοί Διευθυντές της παραγωγής, Josephine Ann Endicott και Δάφνις Κόκκινος, «εκείνο που αντέχει στον χρόνο στο Kontakthof της Pina Bausch είναι η παρουσία των ανθρώπων και της καθημερινότητάς τους πάνω στη σκηνή, που αποκαλύπτει τις προσδοκίες τους, τις ανασφάλειές τους, τον πόθο τους για οικειότητα και αγάπη».
«Πώς θα χόρευες αν ήξερες ότι θα πέθαινες;» ήταν το ερώτημα που πυροδότησε τη φαντασία της Πίνα Μπάους όταν δημιούργησε τη συγκλονιστική της παράσταση το 1978. Μια παράσταση που σε αρπάζει από τον λαιμό από την πρώτη στιγμή και δεν σε αφήνει να χαλαρώσεις για τις επόμενες τρεις ώρες.
Η Pina Bausch (Πίνα Μπάους) υπήρξε πρωτοπόρος του γερμανικού χοροθεάτρου (Tanztheater) και άλλαξε ριζικά τον σύγχρονο χορό συνδυάζοντας την κίνηση με τον θεατρικό λόγο, τα συναισθήματα και τα καθημερινά βιώματα.
Όπως και οι Γερμανοί εξπρεσιονιστές πρόγονοί της, απέρριψε τις εξιδανικευμένες, καθαρές φόρμες του κλασικού μπαλέτου, προτιμώντας μια ωμή, σωματική και αληθινή κινησιολογία. Εξερεύνησε τη μνήμη, τη μοναξιά, τη σκληρότητα, τον έρωτα και την αιώνια πάλη των φύλων.
Αναβιώσεις
Σύγχρονες αναβιώσεις των έργων της από την Tanztheater Wuppertal ή συνεργασίες φέρνουν στο προσκήνιο το ερώτημα κατά πόσον το σκοτεινό, ειρωνικό και βαθιά βιωματικό της πνεύμα μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο σε νεότερες γενιές ερμηνευτών, με ορισμένους κριτικούς να σημειώνουν ότι κάποιες φορές η μαγεία κινδυνεύει να γίνει πιο επιφανειακή ή φολκλορική.
Η προσέγγιση της Bausch όμως χαρακτηρίζεται από την αμφισβήτηση των χορευτών σχετικά με τις προσωπικές τους εμπειρίες. Οι κινήσεις συχνά φαίνονται εύθραυστες, ευάλωτες, ερευνητικές, κοντά στην καθημερινή ζωή και έρχονται σε ριζική ρήξη με τις εξιδανικευμένες μορφές της κλασικής τέχνης.
Ο χορός είναι ακόμη πιο εφήμερος από το θέατρο. Ζει αποκλειστικά στα σώματα των χορευτών. Επομένως, η επαναφορά του «Kontakthof» της Πίνα Μπάους, αυτής της σειράς σκηνών που περιστρέφονται γύρω από μια αίθουσα χορού ως τόπο συνάντησης χαμένων ψυχών, την οποία οι συνεργάτες του θρυλικού συγκροτήματος έχουν επανασκηνοθετήσει με τους ερμηνευτές της παρούσης παραγωγής, είναι μια καθαρή τύχη.
Κομψό, όπως ήταν και πριν από 47 χρόνια, το σύνολο βαδίζει κατά μήκος των διαγωνίων γραμμών, με τα χέρια τους να ασχολούνται με τις ρέουσες χειρονομίες που αποτελούν σήμα κατατεθέν της Πίνα Μπάους, σαν να βρίσκονται σε έκσταση, με τους κορμούς τους να λυγίζουν στην κίνηση. Τοποθετημένοι ανά δύο, όπως υπαγορεύει η εθιμοτυπία, χορεύουν κοντά, χαστουκίζονται και γαργαλιούνται. Στριγκλίζοντας, τρέχουν στον χώρο, τον οποίο ο συνεργάτης και σκηνογράφος της Μπάους, Ρολφ Μπόρζικ, δημιούργησε το 1978 προς τιμήν του Λίχτμπουργκ (Lichtburg) που υπήρξε ο μυθικός χώρος δοκιμών στο Βούπερταλ της Γερμανίας, ο οποίος αποτέλεσε την καρδιά της καλλιτεχνικής δημιουργίας της κορυφαίας χορογράφου Pina Bausch για περισσότερα από 30 χρόνια.
Η κληρονομιά
Το «Kontakthof» είναι μια ηχώ, ένας χορός με τα φαντάσματα του παρελθόντος: Πώς διατηρούμε την κληρονομιά του χορού όταν οι ερμηνευτές έχουν πεθάνει; Στο Tanztheater Wuppertal, τα έργα της Bausch έχουν περάσει από γενιά σε γενιά. Ωστόσο, είναι τόσο βαθιά ριζωμένα στις βιογραφίες των ερμηνευτών που, όταν ερμηνεύονται από κάποιον άλλο, χάνουν ένα σημαντικό μέρος της βάσης τους. Και η γενιά των χορευτών που διαμόρφωσαν τα έργα της είναι πλέον μεταξύ 70 και 80 ετών.
Χρονοκάψουλα
Το «Kontakthof» είναι μια χρονοκάψουλα. Επειδή ο χρόνος έχει περάσει πάνω από το έργο και πολλά έχουν αλλάξει. Ορισμένες πτυχές του έργου της Πίνα Μπάους δεν έχουν παλιώσει καλά. Το #MeToo έχει αλλάξει την οπτική μας – και συνειδητοποιούμε ότι για μια γυναίκα από τη Δυτική Γερμανία στα τέλη της δεκαετίας του 1970, δεν υπήρχε μέρος όπου να θεωρείτο ανεξάρτητο άτομο.
Δυτικογερμανική ψυχική ιστορία
Πώς βλέπει αυτή την παράσταση ένας νέος με ρευστό φύλο; Αναρωτιέμαι. Μεταδίδει το πνεύμα της εποχής του ή μήπως αυτές οι ρουτίνες είναι αφόρητα ξεπερασμένες;
Το «Kontakthof» είναι ένα πρακτικό μάθημα πάνω στην ιστορία της δυτικογερμανικής νοοτροπίας. Και μια υπέροχη συνάντηση με ορισμένους από τους πιο επιδραστικούς χορευτές και ηθοποιούς της χώρας μας.
Η σκηνική αυτή αναβίωση τελεί υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση των Josephine Ann Endicott, μέλους της αρχικής διανομής του 1978 και επί χρόνια βοηθού της Pina, και του Δάφνι Κόκκινου, μέλους του Tanztheater Wuppertal και βοηθού της Pina από το 1993, σε συνεργασία με την Anne Martin — επίσης μέλος της αρχικής διανομής — και τον Scott Jennings, διευθυντές προβών του Foundation.
Να φανερώσεις τον εαυτό σου
«Το Kontakthof, είχε πει η Pina Bausch, είναι ένας τόπος όπου συναντιούνται άνθρωποι που αποζητούν επαφή». […] «Να αποκαλύπτεις πτυχές του εαυτού σου, να ξεπερνάς τον εαυτό σου.». Η ίδια, άλλωστε, δεν ενδιαφερόταν «για το πώς κινούνται οι άνθρωποι αλλά για το τι είναι αυτό που τους κινεί» — τα συναισθήματα, η επιθυμία, η ανασφάλεια, η ανάγκη για επικοινωνία, η μοναξιά.
Όπως αναφέρουν οι Καλλιτεχνικοί Διευθυντές της παραγωγής, Josephine Ann Endicott και Δάφνις Κόκκινος, «εκείνο που αντέχει στον χρόνο στο Kontakthof της Pina Bausch είναι η παρουσία των ανθρώπων και της καθημερινότητάς τους πάνω στη σκηνή, που αποκαλύπτει τις επιθυμίες τους, τις ανασφάλειές τους, τον πόθο τους για οικειότητα και αγάπη».
Υπάρχουν καλλιτέχνες που, όσο περνούν τα χρόνια, μοιάζουν να απομακρύνονται από την εποχή τους. Και υπάρχουν εκείνοι που εξακολουθούν να συνομιλούν μαζί της, να αναζητούν, να αμφισβητούν, να ανακαλύπτουν καινούργιες διαδρομές μέσα στον ίδιο τους τον εαυτό. To Pina Bausch Foundation ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Με οξυμένες τις αισθήσεις του και αδιάκοπη δημιουργική ανησυχία, δεν έχασε ποτέ την επαφή με το εκάστοτε παρόν, γιατί δεν έπαψε ποτέ να βρίσκεται σε επαφή με τον εαυτό του.
Οι ερμηνευτές
Η ελληνική ομάδα των ερμηνευτών χαρακτηριζόταν από την επιθυμία να μεταδώσει με σαφήνεια ιδέες και συναισθήματα. Ο έλεγχος του σώματος, η εκφραστικότητα, η ακρίβεια και η αντοχή των χορευτών ήταν εξαιρετικά. Συναρπαστικός δε υπήρξε ο διάλογος της κίνησης με τη μουσική, τον ήχο, τον φωτισμό και τα σκηνικά. Μια άμεση και πολυσήμαντη παράσταση με χιούμορ και μια μικρή δόση μελαγχολίας να συνδυάζονται δεξιοτεχνικά δίνοντας ένα αψεγάδιαστο αποτέλεσμα.
Συντελεστές πρωτότυπης παραγωγής
Σκηνοθεσία – Χορογραφία: Pina Bausch
Συνεργασία: Rolf Borzik, Marion Cito, Hans Pop
Σκηνικά – Κοστούμια: Rolf Borzik
Μουσική: Charlie Chaplin, Anton Karas, Juan Llossas, Nino Rota, Jean Sibelius κ.ά.
Παγκόσμια πρεμιέρα: 9 Δεκεμβρίου 1978, Opernhaus Wuppertal
Αρχική διανομή: Arnaldo Alvarez, Elisabeth Clarke, Fernando Cortizo, Gary Austin Crocker, Mari Di Lena, Josephine Ann Endicott, Lutz Förster, John Giffin, Silvia Kesselheim, Ed Kortlandt, Luis P. Layag, Beatrice Libonati, Anne Martin, Jan Minarik, Vivienne Newport, Arthur Rosenfeld, Monika Sagon, Heinz Samm, Meryl Tankard, Christian Trouillas
Συντελεστές για το Εθνικό Θέατρο
Καλλιτεχνική διεύθυνση: Josephine Ann Endicott, Δάφνις Κόκκινος
Διεύθυνση δοκιμών: Scott Jennings, Anne Martin, Μαριλένα Δάρα
Προσαρμογή σκηνικού: Gerburg Stoffel
Προσαρμογή κοστουμιών: Petra Leidner
Προσαρμογή φωτισμών: Roger Irman, Jo Verlei στη μνήμη του Jo Verlei
Σύμβουλος ήχου: Karsten Fischer
Συνεργάτης στην προσαρμογή κοστουμιών: Παύλος Θανόπουλος
Δραματολόγος παράστασης: Έρι Κύργια
Οι μεταφράσεις των κειμένων της παράστασης στα ελληνικά είναι του Γιώργου Δεπάστα.
Οργάνωση παραγωγής για το Pina Bausch Foundation: Gesa Linnéa Hocke
Συντονισμός παραγωγής για το Pina Bausch Foundation: Αριστέα Χαραλαμπίδου
Πνευματικά δικαιώματα παράστασης: Verlag der Autoren, Frankfurt am Main εκπροσωπώντας το Pina Bausch Foundation, Wuppertal.
Παίζουν (αλφαβητικά): Θανάσης Ακοκκαλίδης, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Βίκυ Βολιώτη, Κατερίνα Γεβετζή, Δημήτρης Γεωργιάδης, Μαριλένα Δάρα, Δάφνη Δρακοπούλου, Νίκος Ζιάζιαρης, Πύρρος Θεοφανόπουλος, Ναταλία Καλογεροπούλου, Δημήτρης Κολλιός, Μελίνα Κόντη, Νίκος Κουσούλης, Νίκος Λεκάκης, Δημήτρης Μανδρινός, Ιωάννης Μπάστας, Αλεξάνδρα Όσπιτσι, Εβίνη Παντελάκη, Έλσα Σίσκου, Βασιάνα Σκοπετέα, Σάνια Στριμπάκου, Μαρία Χανδρινού
Φωτογραφίες: Karol Jarek
Βίντεο: Νίκος Πάστρας




