Ἰθάκη
Σὰ βγεῖς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη,
νὰ εὔχεσαι νἆναι μακρὺς ὁ δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν θυμωμένο Ποσειδῶνα μὴ φοβᾶσαι,
τέτοια στὸν δρόμο σου ποτέ σου δὲν θὰ βρεῖς,
ἂν μέν᾿ ἡ σκέψις σου ὑψηλή, ἂν ἐκλεκτὴ
συγκίνησις τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα σου ἀγγίζει.
Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν ἄγριο Ποσειδώνα δὲν θὰ συναντήσεις,
ἂν δὲν τοὺς κουβανεῖς μὲς στὴν ψυχή σου,
ἂν ἡ ψυχή σου δὲν τοὺς στήνει ἐμπρός σου.
Νὰ εὔχεσαι νά ῾ναι μακρὺς ὁ δρόμος.
Πολλὰ τὰ καλοκαιρινὰ πρωϊὰ νὰ εἶναι
ποὺ μὲ τί εὐχαρίστηση, μὲ τί χαρὰ
θὰ μπαίνεις σὲ λιμένας πρωτοειδωμένους·
νὰ σταματήσεις σ᾿ ἐμπορεῖα Φοινικικά,
καὶ τὲς καλὲς πραγμάτειες ν᾿ ἀποκτήσεις,
σεντέφια καὶ κοράλλια, κεχριμπάρια κ᾿ ἔβενους,
καὶ ἡδονικὰ μυρωδικὰ κάθε λογῆς,
ὅσο μπορεῖς πιὸ ἄφθονα ἡδονικὰ μυρωδικά.
Σὲ πόλεις Αἰγυπτιακὲς πολλὲς νὰ πᾷς,
νὰ μάθεις καὶ νὰ μάθεις ἀπ᾿ τοὺς σπουδασμένους.
Πάντα στὸ νοῦ σου νἄχῃς τὴν Ἰθάκη.
Τὸ φθάσιμον ἐκεῖ εἶν᾿ ὁ προορισμός σου.
Ἀλλὰ μὴ βιάζῃς τὸ ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλὰ νὰ διαρκέσει.
Καὶ γέρος πιὰ ν᾿ ἀράξῃς στὸ νησί,
πλούσιος μὲ ὅσα κέρδισες στὸν δρόμο,
μὴ προσδοκώντας πλούτη νὰ σὲ δώσῃ ἡ Ἰθάκη.
Ἡ Ἰθάκη σ᾿ ἔδωσε τ᾿ ὡραῖο ταξίδι.
Χωρὶς αὐτὴν δὲν θἄβγαινες στὸν δρόμο.
Ἄλλα δὲν ἔχει νὰ σὲ δώσει πιά.
Κι ἂν πτωχικὴ τὴν βρῇς, ἡ Ἰθάκη δὲν σὲ γέλασε.
Ἔτσι σοφὸς ποὺ ἔγινες, μὲ τόση πείρα,
ἤδη θὰ τὸ κατάλαβες ᾑ Ἰθάκες τί σημαίνουν.
Το ομηρικό ταξίδι του Οδυσσέα
Ενώ άλλα μυθολογικά ποιήματα του Καβάφη περιγράφουν στιγμές από το ιστορικό παρελθόν, η Ιθάκη αποδίδεται όχι ως το ομηρικό ταξίδι του Οδυσσέα, αλλά ως μια μεταφυσική και ψυχολογική αναζήτηση του κάθε αναγνώστη, στον οποίο απευθύνεται άμεσα ο ποιητής, με σκοπό τις εμπειρίες της ζωής και την σοφία. Μάλιστα, σε αντίθεση με την Οδύσσεια όπου ο ήρωας θέλει να επιστρέψει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα στην πατρίδα του την Ιθάκη, ο Καβάφης προσφέρει μια άλλη οπτική: Εύχεται στον αναγνώστη να «είναι μακρύς ο δρόμος» και τον προτρέπει: «μη βιάζεις το ταξίδι διόλου».
Συμβολισμοί
- Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες, ο άγριος Ποσειδώνας – που συμβολίζουν στις εσωτερικές μας αναζητήσεις τις φοβίες μας, ότι μας σταματά και μας τρομάζει.
- η Ιθάκη, η ίδια, η μετουσίωση του ομηρικού ταξιδιού της επιστροφής στο καβαφικό ταξίδι αναζήτησης εμπειριών και σοφίας συμβολισμός που ενισχύεται από την αντισυμβατική χρήση του πληθυντικού, «η Ιθάκες» (το άρθρο «η» στην παλαιά ορθογραφία γραφόταν έτσι και στο πληθυντικό) στο τέλος του ποιήματος.
- οι «καλές πραγμάτειες», τα σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενοι και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής, σύμβολα των πόθων μας, σύμβολα της ηδονής που ύμνησε ο Καβάφης στο ποιητικό του έργο.
- τα Φοινικικά εμπορεία και οι Αιγυπτιακές πόλεις, σε μια ακριβή περιγραφή των προορισμών που θα έβρισκε ο Οδυσσέας στο ταξίδι της εποχής του, χρησιμεύουν ως σύμβολα των προορισμών του κάθε ταξιδιού.
Τέλος, σημαντικό συμβολικό ρόλο έχει η παντελής έλλειψη αναφοράς στον Οδυσσέα, κάτι που μετουσιώνει την Ιθάκη από προορισμό του ταξιδιού του ομηρικού Οδυσσέα σε προορισμό του κάθε αναγνώστη ως δικαιολογία για να κάνει κανείς το ταξίδι της ζωής.
Μηχανισμοί τους οποίους χρησιμοποιεί ο ποιητής
Ο Καβάφης χρησιμοποιεί αφενός την επανάληψη, αφετέρου την αντισυμβατική σύνταξη και ορθογραφία:
- την επανάληψη για να δοθεί έμφαση:
- η ευχή να είναι το ταξίδι μακρύ, και στην αρχή του ποιήματος αλλά και στην αρχή της δεύτερης στροφής
- οι δυσκολίες – συμβολισμοί του ταξιδιού, οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες, ο θυμωμένος Ποσειδώνας, επαναλαμβάνονται δυο φορές στην πρώτη στροφή, το ίδιο και
- τα ηδονικά μυρωδικά στη δεύτερη στροφή επαναλαμβάνονται επίσης δυο φορές – σύμβολα του ερωτισμού που διατρέχει αρκετά ποιήματα του Καβάφη
- το ίδιο το όνομα της Ιθάκης, που στις τελευταίες στροφές του ποιήματος επαναλαμβάνεται τρεις φορές αυτούσιο και μια σε (αντισυμβατικό) πληθυντικό
- την μη συμβατική ορθογραφία / σύνταξη:
- «αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου», αντί για «κουβαλείς»
- «η Ιθάκες» με την αντισυμβατική χρήση του πληθυντικού.
Καβαφικά Αυτοσχόλια
Στο βιβλίο του Γ. Λεχωνίτη Kαβαφικά Aυτοσχόλια, ο ίδιος ο Καβάφης αναφέρει για το ποίημα αυτό:
«Το νόημα του ποιήματος τούτου είναι απλούν και σαφές. Ο άνθρωπος εις την ζωήν του επιδιώκει ένα σκοπόν “Ιθάκην”, αποκτά πείραν, γνώσεις και ενίοτε αγαθά ανώτερα του σκοπού του ιδίου. Κάποτε δε την Ιθάκην, όταν φθάνει στο τέρμα των προσπαθειών του, την ευρίσκει πτωχικήν, κατωτέρα των προσδοκιών του. Εντούτοις η Ιθάκη δεν τον γέλασε».
