«Τέχνη, μακάρι να μπορούσες να απεικονίσεις τον χαρακτήρα και το μυαλό! Δεν θα υπήρχε πιο όμορφος πίνακας στη γη.» (Πορτρέτο της Giovanna Tornabuoni, 1488, Domenico Ghirlandaio)
***
Η Τζιοβάνα ήταν η σύζυγος του Λορέντζο Τορναμπουόνι, ο οποίος καταγόταν από μια πλούσια φλωρεντινή οικογένεια τραπεζιτών και του οποίου ο πατέρας, Τζιοβάνι, ήταν προστάτης του Ντομένικο Γκιρλαντάιο. Γνωρίζουμε ότι αυτή είναι η εικόνα της Τζιοβάνα, καθώς κατά τη στιγμή του γάμου της με τον Λορέντζο κατασκευάστηκε μια σειρά από χάλκινα μετάλλια πορτρέτου με την εικόνα της για να τιμήσουν το γεγονός και η ομοιότητα της μορφής στο μετάλλιο και στον πίνακα είναι αναμφισβήτητη.
Ο Λορέντζο και η Τζιοβάνα παντρεύτηκαν τον Ιούνιο του 1486, αλλά δυστυχώς εκείνη πέθανε γεννώντας τον δεύτερο γιο της το 1488, σε ηλικία μόλις είκοσι ετών. Καθώς το πορτρέτο ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατό της, πιστεύεται ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα είδος αναμνηστικού πίνακα. Ο πίνακας κρεμόταν στα ιδιωτικά δωμάτια του συζύγου της στο Παλάτι Τορναμπουόνι.
Βλέπουμε την Τζιοβάνα μπροστά μας, στραμμένη κατά το ήμισυ, σε ένα κάπως άκαμπτο προφίλ. Στα χέρια της σφίγγει ένα μαντίλι. Η Τζιοβάνα είναι ντυμένη με τον πιο πολυτελή τρόπο. Φοράει ένα giornea, ένα ανοιχτό φόρεμα με μπροκέ. Το σχέδιο στο μπροκάρ απεικονίζει το γράμμα «L» και ένα διαμάντι.
Το «L» είναι το αρχικό του συζύγου της, το Lorenzo, και το διαμάντι ήταν το έμβλημα της οικογένειας Tornabuoni. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ανήκει στην ελίτ της Φλωρεντίας, χάρη στον τρόπο που χτενίζει τα μαλλιά της με την τελευταία λέξη της φλωρεντινής μόδας.
Τα κοσμήματα που φοράει στο λαιμό της αποτελούνται από δύο δαχτυλίδια και ένα μενταγιόν, τα οποία της δόθηκαν από την οικογένεια του Lorenzo ως γαμήλιο δώρο. Αν κοιτάξετε προσεκτικά το μενταγιόν που φοράει, θα παρατηρήσετε επίσης μια ασορτί καρφίτσα σε σχήμα δράκου, η οποία βρίσκεται σε ένα ράφι πίσω της. Το κόσμημα με τον δράκο του, δύο μαργαριτάρια και ένα ρουμπίνι σχημάτιζαν ένα σύνολο με το μενταγιόν να κρέμεται από ένα μεταξωτό κορδόνι γύρω από το λαιμό της.
Πίσω της, στο ράφι, βρίσκεται ένα βιβλίο προσευχής που πιστεύεται ότι είναι το libriccino da donna (μικρό γυναικείο βιβλίο). Πάνω από το βιβλίο κρέμεται μια σειρά από κοραλλιογενείς χάντρες που έχουν ταυτοποιηθεί ως κομπολόι. Η συμπερίληψη αυτού του βιβλίου προσευχής και του κομπολογιού στον πίνακα από τον Ghirlandaio ήταν απόδειξη των θρησκευτικών πεποιθήσεων της Giovanna και της ευσέβειάς της.
Τι σκεφτόταν ο Γκιρλαντάιο για το δημιούργημά του; Θα το μάθουμε ποτέ; Στην πραγματικότητα, η απάντηση βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον πίνακα, επειδή ακριβώς πίσω από τον λαιμό της Τζιοβάνα μπορούμε να δούμε ένα cartellino προσαρτημένο στο ράφι. Ένα cartellino (ιταλικά για μικρό κομμάτι χαρτί) ήταν ένα κομμάτι περγαμηνής ή χαρτιού ζωγραφισμένο με ψευδαισθητικό τρόπο, συχνά σαν να ήταν προσαρτημένο σε έναν τοίχο ή στηθαίο σε έναν πίνακα.
Με αυτά τα λόγια δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Γκιρλαντάιο δικαιολογείται απέναντι στην Τζιοβάνα για την πεποίθησή του ότι δεν μπόρεσε να δείξει την πραγματική εσωτερική της ομορφιά. Αυτά είναι ωραία λόγια από τον καλλιτέχνη μας, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν ακριβώς δικά του, καθώς αποτελούν μια μικρή παραλλαγή των λέξεων ενός επιγράμματος (ενός σύντομου και περιεκτικού ποιήματος) του Λατίνου ποιητή Μάρκου Γαλέριου Μαρτιάλη, του οποίου τα έργα ήταν πολύ δημοφιλή στην αριστοκρατία της Φλωρεντίας της εποχής.
Ο καλλιτέχνης γεννήθηκε ως Ντομένικο ντι Τομάσο Κουράντι ντι Ντόφο Μπιγκόρντι. Το όνομα προέρχεται εν μέρει από το επώνυμο του πατέρα του Κουράντι και το επώνυμο του παππού του Μπιγκόρντι. Γεννήθηκε στη Φλωρεντία το 1449, το μεγαλύτερο παιδί του Τομάσο Μπιγκόρντι και της Αντόνια ντι σερ Πάολο Πάολι. Ο πατέρας του ήταν χρυσοχόος και ήταν γνωστός για τη δημιουργία μεταλλικών κολιέ σε σχήμα γιρλάντας που φορούσαν οι κυρίες της Φλωρεντίας, και γι’ αυτόν τον λόγο δόθηκε στον Ντομένικο το παρατσούκλι Il Ghirlandaio (κατασκευαστής γιρλάντας). Ο Ντομένικο εργαζόταν στο κοσμηματοπωλείο του πατέρα του και κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί άρχισε να σχεδιάζει πορτρέτα πελατών και περαστικών. Σύμφωνα με τον διάσημο βιογράφο καλλιτεχνών, Τζόρτζιο Βαζάρι, ο πατέρας του Ντομένικο αποφάσισε να παράσχει στον γιο του κάποια επίσημη καλλιτεχνική εκπαίδευση και τον έβαλε να μαθητεύσει κοντά στους Φλωρεντινούς ζωγράφους, Αλέσο Μπαλντοβινέτι αρχικά και αργότερα στον Αντρέα ντελ Βερόκιο.
Ο Ντομένικο θα μείνει πάντα στη μνήμη μας για τις εξαιρετικές, λεπτομερείς αφηγηματικές τοιχογραφίες του, στις οποίες ενσωμάτωνε πορτρέτα της τοπικής αριστοκρατίας, λαμπερής με τα στολίδια της. Πολλές από τις τοιχογραφίες του εμφανίστηκαν σε τοπικές φλωρεντινές εκκλησίες. Το 1482, ολοκλήρωσε επίσης μια παραγγελία του Βατικανού για τον Πάπα Σίξτο Δ΄ – μια τοιχογραφία στην Καπέλα Σιξτίνα με τίτλο «Η Κλήση των Πρώτων Αποστόλων». Οι τοιχογραφίες για τις οποίες πιθανότατα θα μείνει περισσότερο στη μνήμη μας ήταν δύο σημαντικοί κύκλοι τοιχογραφιών, τους οποίους ολοκλήρωσε με τη βοήθεια των αδελφών του, Ντάβιντε και Μπενεντέτο, μαζί με τον κουνιάδο του, Μπαστιάνο Μαϊνάρντι, ο οποίος ήταν ένας από τους μαθητές του Ντομένικο.
Όλοι γνωρίζουμε το υπέροχο πορτρέτο της Τζιοβάνα Τορναμπουόνι, ζωγραφισμένο από τον Γκιρλαντάιο, το οποίο κατέχει το
Museo Thyssen στη Μαδρίτη. Αυτό που δεν είναι τόσο γνωστό είναι ότι η αναγνώρισή του κατέστη δυνατή χάρη στο χτένισμά της και το ένδυμά της! Ακριβώς όπως αυτό που φοράει στο υπέροχο παρεκκλήσι Tornabuoni.
