Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Ο ποιητικός κόσμος του Σταμάτη Πολενάκη είναι ένας κόσμος γεμάτος στοχαστικά ερωτήματα. Διαβάζοντας ποιήματά του ένιωσα ότι συμμετείχα σε ένα μοίρασμα που ελάφρυνε έστω για λίγο το βάρος της ύπαρξης, με τον τρόπο που η καλή ποίηση ξέρει να κάνει, αθόρυβα.
Ένιωσα πως η μαγεία της πένας του μπορεί να περάσει μέσα από οποιονδήποτε τοίχο και με άμεσο τρόπο να σκάψει μακριά ως τα απώτατα βάθη της συνείδησης δίνοντας συγκίνηση, με το νήμα καθαρό και χωρίς άλλα ίχνη πάνω του.
Θέλησα να του μιλήσω και γνώρισα έναν άνθρωπο ζεστό, ευγενή και εξωστρεφή. Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο catisart.gr μιλήσαμε για πολλά και ενδιαφέροντα θέματα.
Αρχικώς για την καταγωγή του και την οικογένειά του.
Κατάγεται από τη Σίφνο και είναι εγγονός του γνωστού στην εποχή του, σπουδαίου γελοιογράφου, Σταμάτη Πολενάκη.
Πατέρας του είναι ο κριτικός θεάτρου Λέανδρος Πολενάκης.
Συγγενείς του επίσης υπήρξαν άνθρωποι που ήρθαν από την Ιωνία τον καιρό της μεγάλης καταστροφής κι ακόμα έχει και μια καταγωγή αρμένικη από την πλευρά της γιαγιάς του.
«Όλα αυτά αποτελούν μια πλούσια κληρονομιά η οποία με συνδέει με ανθρώπους που γεννήθηκαν στη «λάθος πλευρά της Ιστορίας» (Μικρά Ασία, Αρμενία) πράγμα το οποίο με κάνει ιδιαίτερα περήφανο και με τοποθέτησε εξαρχής (και ακόμα εκεί βρίσκομαι) ακριβώς στην πλευρά αυτή. Των ταπεινών και καταφρονεμένων» μου εκμυστηρεύεται.
Ο λόγος του είναι διαυγής, σαφής, ατόφιος και απαλλαγμένος από περιττά στολίδια, ασάφειες ή επιτηδεύσεις.
«Είναι αλήθεια ότι η ποίηση στην Ελλάδα έχει μια συνεχή παράδοση και δεν έπαψε ποτέ να δίνει θαυμαστούς καρπούς», λέει πριν αναφερθεί στους ποιητές που τον σημάδεψαν.
Μιλάμε για τα τραύματα που όλοι μας συσσωρεύουμε καθώς περνούν τα χρόνια. «Τραύματα πάντοτε ανεπούλωτα», επισημαίνει.
Για να προσθέσει: «Ζούμε μ’ αυτά και αυτά φτιάχνουν σιγά σιγά αυτό που είμαστε. Είμαι ακόμα στην πορεία, στο δρόμο για να γίνω αυτό που είμαι».
Σε όσους αγαπούν την ποίηση ωστόσο, θα μπορούσε να πει μόνο το εξής: «Αφεθείτε στο μυστήριο. Η ποίηση, όπως και η ζωή η ίδια, είναι έτσι κι αλλιώς ένα παιχνίδι χαμένο. Υπερασπιστείτε τον άνθρωπο, υπερασπιστείτε την υπόθεση του ανθρώπου, υπερασπιστείτε με οποιοδήποτε κόστος, τη ζωή και την ποίηση».
Κύριε Πολενάκη, πού γεννηθήκατε και από πού κατάγεστε;
*Γεννήθηκα στην Αθήνα. Κατάγομαι από τη Σίφνο των Κυκλάδων από τη μεριά του παππού μου, του γνωστού στην εποχή του, σπουδαίου γελοιογράφου, Σταμάτη Πολενάκη. Συγγενείς μου επίσης υπήρξαν άνθρωποι που ήρθαν από την Ιωνία τον καιρό της μεγάλης καταστροφής κι επίσης έχω και μια καταγωγή αρμένικη από την πλευρά της γιαγιάς μου. Όλα αυτά αποτελούν μια πλούσια κληρονομιά η οποία με συνδέει με ανθρώπους που γεννήθηκαν στη «λάθος πλευρά της Ιστορίας» (Μικρά Ασία, Αρμενία) πράγμα το οποίο με κάνει ιδιαίτερα περήφανο και με τοποθέτησε εξαρχής (και ακόμα εκεί βρίσκομαι) ακριβώς στην πλευρά αυτή. Των ταπεινών και καταφρονεμένων.
Θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί μας πότε και πώς βρήκατε τον δρόμο σας προς την ποίηση και τη συγγραφή;
*Το πώς ένας άνθρωπος κυριεύεται από το δαιμόνιο της τέχνης (βλέπω πάντα την τέχνη σαν μια ενότητα) αποτελεί μάλλον ένα μυστήριο που δεν θα απαντηθεί ποτέ. Στη δική μου περίπτωση έπαιξαν βέβαια ρόλο οι οικογενειακές επιδράσεις, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, τα τραύματα που όλοι μας συσσωρεύουμε καθώς περνούν τα χρόνια. Τραύματα πάντοτε ανεπούλωτα. Ζούμε μ’ αυτά και αυτά φτιάχνουν σιγά σιγά αυτό που είμαστε. Είμαι ακόμα στην πορεία, στο δρόμο για να γίνω αυτό που είμαι.
Ποια ήταν τα ερεθίσματα που σας οδήγησαν να εκφραστείτε με τον γραπτό λόγο;
*Όλα τα παραπάνω που είπα για τις επιδράσεις και τα ερεθίσματα, ισχύουν και μου δείχνουν το δρόμο. Είναι ένας δρόμος που έτσι κι αλλιώς πηγαίνει προς το άγνωστο.
Ποιες από τις παρακαταθήκες των προηγούμενων γενεών στάθηκαν ορόσημα στο έργο σας;
*Είναι αλήθεια ότι η ποίηση στην Ελλάδα έχει μια συνεχή παράδοση και δεν έπαψε ποτέ να δίνει θαυμαστούς καρπούς. Υπάρχει μια παρακαταθήκη ανεξάντλητη από την οποία μπορούν ν’ αντλήσουν οι νεότεροι προσθέτοντας το δικό τους κομμάτι, μικρό ή μεγαλύτερο, όσο μπορεί ο καθένας. Τα δικά μου σημεία αναφοράς είναι πολλά. Μπορώ ν’ αναφέρω κάποιους ποιητές πιο συγκεκριμένα, παραλείποντας αναγκαστικά άλλους επίσης σπουδαίους. Έχω μεγάλη αγάπη σε ποιητές όπως ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Νίκος Εγγονόπουλος, ο Μιχάλης Κατσαρός. Ποιητές σπουδαίοι και, να μην το ξεχνάμε κι αυτό, ιδιαιτέρως βασανισμένοι άνθρωποι. Πηγαίνοντας πιο πίσω υπάρχει πάντοτε η μεγάλη σκιά του Καβάφη και ακόμα ο ανεξάντλητος Ρίτσος, ο Σικελιανός, ο Σολωμός των Ελεύθερων Πολιορκημένων κυρίως, και ακόμα περισσότερο, ο Κάλβος που με συντροφεύει πάντοτε. Επίσης πολυαγαπημένες μου γυναίκες δημιουργοί. Η Μαρία Λαϊνά, η Τζένη Μαστοράκη, η μυστηριώδης Ελένη Βακαλό, η Αλόη Σιδέρη και επίσης η υπέροχη ποιήτρια Αλεξάνδρα Πλαστήρα η οποία έχουμε την τύχη να βρίσκεται ακόμα ανάμεσά μας. Τα ονόματα είναι πάρα πολλά.
Ως διανοούμενος και ως ποιητής έχετε βιώσει δύσκολες εποχές της νεότερης ιστορίας. Υπάρχουν σημεία στο έργο σας που αισθάνεστε ότι η ποίησή σας συνιστά κοινωνικό πεδίο αναφοράς;
*«Διανοούμενος» δεν υπήρξα ποτέ και, καλώς ή κακώς, πια δεν προλαβαίνω να γίνω αλλά αυτό δεν είναι κάτι που μ’ απασχολεί. Πολλές φορές τυχαίνει να μην καταλαβαίνω πράγματα αλλά λειτουργώ ποιητικά με το ένστικτο. Για το «ποιητής» πάλι, τίτλο βαρύ που μου αποδίδετε, σας ευχαριστώ και δεν ξέρω τι να πω. Έχω την αίσθηση πάντως ότι ποιητής είναι αυτό που θα ήθελα κάποτε να γίνω όταν μεγαλώσω. Όσο για το τελευταίο σκέλος αυτής της ερώτησης μπορώ να πω ότι η πραγματικότητα, ο μύθος και η Ιστορία είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα με αυτό που προσπαθώ να πω και να γράψω.
Θα θέλατε να μοιραστείτε με το αναγνωστικό κοινό ένα ποίημά σας των πρώτων χρόνων της ποιητικής σας παραγωγής και ένα της πιο πρόσφατης συλλογής σας;
*Ορισμένα από τα ποιήματά μου είναι ίσως κάπως εκτενή και δεν θα χωρούσαν στο περιορισμένο πλαίσιο αυτής εδώ της κουβέντας. Μπορώ να μοιραστώ μαζί σας, ωστόσο, δυο μικρά ποιήματα. Το πρώτο ανήκει στην πολύ παλιά ήδη, πρώτη μου ποιητική συλλογή που εκδόθηκε το 2002. Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Το χέρι του χρόνου» και το ποίημα λέει αυτά τα ελάχιστα:
ΡΗΤΟΡΕΥΟΝΤΑΣ
Ανεξήγητο πώς πήρε τέτοιον δρόμο η
ανθρωπότητα έχοντας δίπλα της έναν Βερμέερ.
*Το δεύτερο ανήκει στην τελευταία μου ποιητική συλλογή «Προς Δαμασκόν» (2024, εκδόσεις Ενύπνιο).
ΜΙΚΡΟ ΠΟΙΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΗΤΤΑΣ
Περιμένουμε ακόμα την Αντιγόνη.
Μια μέρα θα επιστρέψει για να θάψει κρυφά
τα κεφάλια που κρέμονται
στην πλατεία των Τρικάλων.
Ποιο το μήνυμά σας προς όλους όσοι αγαπούν την ποίηση;
*Ειλικρινά δεν πιστεύω ότι είμαι σε καμιά περίπτωση κομιστής μηνυμάτων ούτε αισθάνομαι ότι γνωρίζω περισσότερα απ’ τους άλλους. Άρα δεν θα ήξερα στην πραγματικότητα τι να πω. Σε όσους αγαπούν την ποίηση ωστόσο, θα μπορούσα να πω μόνο το εξής: Αφεθείτε στο μυστήριο. Η ποίηση, όπως και η ζωή η ίδια, είναι έτσι κι αλλιώς ένα παιχνίδι χαμένο. Υπερασπιστείτε τον άνθρωπο, υπερασπιστείτε την υπόθεση του ανθρώπου, υπερασπιστείτε με οποιοδήποτε κόστος, τη ζωή και την ποίηση.
Πόσο βαθιά έχει επηρεάσει η Ιστορία το έργο σας;
*Η Ιστορία είναι επίσης ένα άλλο χαμένο στοίχημα. Μια ρουλέτα στην οποία παίζουμε τα ρέστα μας, ποντάροντας πάντοτε στο κόκκινο χρώμα της επανάστασης. Η ποίηση για μένα δε μπορεί να μείνει έξω απ’ αυτό το παιχνίδι. Παίζουμε, χάνουμε, ξαναπαίζουμε, κάτι φαίνεται να κερδίζουμε, τελικά τα χάνουμε όλα και πάλι από την αρχή.
Πόσο μεγάλο είναι το άλμα από την ποίηση στο θέατρο;
*Η ποίηση και το θέατρο κάπως μοιάζουν. Στη δική μου περίπτωση, το ένα μπολιάζει το άλλο. Παίζουμε σε μια έρημη σκηνή για έναν και μοναδικό, αόρατο θεατή, γράφουμε για έναν και μοναδικό αναγνώστη ή για να το πω αλλιώς, με τον τρόπο του παλιού τραγικού φιλοσόφου, για όλους και για κανέναν.
Πώς νιώθει ένας δημιουργός όταν βλέπει τους ήρωές του να ζωντανεύουν στο θεατρικό σανίδι;
*Είναι παράξενο. Είναι αυτή η μυστηριώδης μαγεία του θεάτρου όπου τα φαντάσματα εμφανίζονται μπροστά μας με σάρκα και οστά. Τα φαντάσματα είναι συνήθως άυλα αλλά ξέρουν τον τρόπο να μας ξεγελούν. Ο αιματοβαμμένος Μακμπέθ βλέπει το φάντασμα του δολοφονημένου βασιλιά που δεν βλέπει άλλος κανείς. Ας υποκλιθούμε στη σοφία του Σαίξπηρ. Enter ghost, exit ghost.
Τι σας κρατά σε δημιουργική εγρήγορση;
*Προσπαθώ όσο μπορώ να βρίσκομαι σε εγρήγορση. Πρέπει όλοι μας να είμαστε σε εγρήγορση. Είτε δημιουργοί είτε όχι, ας είμαστε σε εγρήγορση. Το κακό κυριαρχεί και εξαπλώνεται στον κόσμο σαν την πανούκλα. Στην εποχή μας γρηγορότερα από κάθε άλλη φορά.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχετε αντιμετωπίσει γράφοντας ένα ποίημα;
*Η πρόκληση μοιάζει να είναι πάντα η ίδια: Να περάσω μέσα απ’ τον καθρέφτη και να φτάσω απέναντι. Να γυρίσω ανάποδα τον κόσμο. Να φτιάξω έναν άλλο κόσμο από το τίποτα.
Τι πιστεύετε ότι μπορεί να μας προσφέρει η ποίηση σήμερα;
*Τα πάντα και τίποτα. Θέλω ακόμα να πιστεύω ότι ο κόσμος εξαρτάται από εμάς. Ότι είναι στο δικό μας χέρι να τον αλλάξουμε ή να τον καταστρέψουμε. Η ποίηση μπορεί να μας δώσει μόνο αυτό που μας έδινε πάντα. Την προοπτική της αιωνιότητας.
Πώς βλέπετε το μέλλον της ελληνικής ποίησης;
*Υπάρχει άφθονο και ανεξάντλητο παρελθόν. Νερό πεντακάθαρο μέσα σ’ ένα πηγάδι που ποτέ δε στερεύει. Αυτό είναι η ελληνική ποίηση. Υπάρχει ιδιαίτερα ενδιαφέρον παρόν και θέλω να πιστεύω ότι θα υπάρξει και μέλλον. Ποιητές που είναι αυτή τη στιγμή ενεργοί και ποιητές που έρχονται και ποιητές που θα έρθουν για να συνεχίσουν να κυλούν αυτή τη μεγάλη πέτρα του Σίσυφου όταν εμείς θα έχουμε από καιρό εξαφανιστεί, δεν θα υπάρχουμε πια και κανείς δεν θα μας θυμάται.
Αυτό το τελευταίο, το ζήτημα της εξαφάνισης και της λήθης είναι κάτι που με λυπεί ιδιαίτερα αλλά το έχω απολύτως αποδεχτεί και δεν έχω αυταπάτες. Όλα αργά ή γρήγορα τα καταπίνει η λήθη, το μεγάλο τίποτα του κόσμου που συνεχίζει να περιστρέφεται αδιάφορα. Από την άλλη, κατά τη γνώμη μου χρειάζεται μια ψευδαίσθηση έστω, αιωνιότητας δίχως την οποία η ζωή θα ήταν εντελώς ανυπόφορη. Ας είναι… Πρόσφατα έμαθα ότι στην Ιαπωνία, χώρα που αγαπώ πάρα πολύ αν και δεν έχω μπορέσει να τη δω ποτέ από κοντά, υπάρχουν διαφορετικά ονόματα για τη βροχή ανάλογα με τον τρόπο που πέφτει ή τις εποχές. Υπάρχει για παράδειγμα, με το δικό της όνομα, η περαστική βροχή, αυτή που εμφανίζεται για λίγο και μετά χάνεται αφήνοντας πίσω της ξανά τον καθαρό ουρανό. Αυτή θα μπορούσε να είναι μια πολύ όμορφη ποιητική μεταφορά και για τη δική μας μοίρα μέσα στον κύκλο της ζωής και του απέραντου χρόνου. Και κάτι ακόμα σχετικό μ’ αυτό: Και μετά από μας καλά να ξέρεις, το φεγγάρι τον ανοιχτό του τον κύκλο θα γράφει σταθερά… Έτσι έγραφε τα παλιά τα χρόνια ο μεγάλος Πέρσης Ομάρ Καγιάμ τον οποίο θαυμάσια μελοποίησαν πριν από κάμποσα χρόνια οι δικοί μας μουσικοί, οι «Χάνομαι γιατί ρεμβάζω».
Ποια τα επόμενα λογοτεχνικά σας σχέδια;
*Έχω τα σχέδιά μου κι ο Θεός έχει τα δικά του. Τα σχέδιά μας συγκρούονται ανελέητα… Παρά ταύτα, προσπαθώ να γράψω ορισμένα καινούργια πράγματα, ν’ ανοιχτώ όσο μπορώ προς διαφορετικές κατευθύνσεις έχοντας σαν άξονά μου την ποίηση πάντα.
Ποια είναι τα αισθήματά σας για τα ζώα; Μοιράζεστε τη ζωή με κάποιο κατοικίδιο;
*Αυτή είναι η ωραιότερη απ’ όλες τις ερωτήσεις σας! Κρατήσατε το καλύτερο για το τέλος. Σας ευχαριστώ πολύ! Αγαπώ τα ζώα πάρα πολύ και δεν αντέχω στη σκέψη ότι υποφέρουν. Νομίζω ότι βλέπω στα μάτια τους την εικόνα του Θεού πιο καθαρή απ’ ό,τι τη βλέπω στους ανθρώπους. Ποτέ δεν θα ξεχάσω μια σκηνή από ένα μεγάλο βιβλίο που από τότε που το διάβασα για πρώτη φορά, στην τρυφερή ηλικία της εφηβείας, με σημάδεψε βαθιά και για πάντα. Αναφέρομαι στο «Έγκλημα και Τιμωρία». Εκεί ο Ρασκόλνικωφ, λίγο πριν ή λίγο μετά, δεν θυμάμαι ακριβώς, από το διπλό έγκλημα που διαπράττει, βλέπει ένα όνειρο. Έναν αμαξά να χτυπάει μέχρι θανάτου το άλογό του. Ο Ρασκόλνικωφ του ονείρου προσπαθεί μάταια να το σώσει και ξυπνά με δάκρυα στα μάτια. Τελειώνω με τη σκέψη ότι τα ζώα έχουν τη δική τους νόηση και είναι όλα αθώα. Ακόμα και τα άγρια. Ο άνθρωπος είναι το μεγάλο πρόβλημα, είναι το λάθος και το αγκάθι της δημιουργίας.
Κύριε Πολενάκη, σας ευχαριστώ πολύ που απλώσατε «Το χέρι του χρόνου» και μάς οδηγήσατε στις σκέψεις σας.
*Κι’ εγώ σας ευχαριστώ για τη φιλοξενία.
***
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Ο Σταμάτης Πολενάκης γεννήθηκε το 1970 στην Αθήνα. Σπούδασε σκηνοθεσία κινηματογράφου στην Αθήνα και παρακολούθησε μαθήματα Ισπανικής λογοτεχνίας και πολιτισμού στη Μαδρίτη. Έχει δημοσιεύσει 8 ποιητικά βιβλία κι ένα μυθιστόρημα. Ασχολείται επίσης με τη θεατρική γραφή. Θεατρικά έργα του έχουν παρουσιαστεί σε σκηνές της Αθήνας. Το 2016, για το ποιητικό του βιβλίο «Τα τριαντάφυλλα της Μερσέδες», τιμήθηκε με το βραβείο του λογοτεχνικού περιοδικού «Αναγνώστης» και με το κρατικό βραβείο ποίησης.
