Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Μέσα Οκτωβρίου, φθινόπωρο για τα καλά. Μια κοινωνία διχασμένη από τα κρίσιμα γεγονότα ενός καλοκαιριού, που συμβαίνουν μια φορά σε κάθε γενιά. Αγάπη κερδίζεται, αγάπη χάνεται.
Η ελπίδα πηγαίνει χέρι χέρι με την απελπισία. Και οι εποχές εναλλάσσονται, όπως πάντα.
Η σταθερά ανήσυχη Άννα Αδριανού βρίσκεται σε πρόβες για το έργο «Η Λένι Ρίφενσταλ κοιμάται τα βράδια;» του Άγγελου Ανδρεόπουλου, το οποίο ανεβαίνει για δεύτερη χρονιά, φέτος στο θέατρο Μικρός Κεραμεικός.
Εξετάζει έναν κόσμο που περιχαρακώνεται όλο και περισσότερο και στοχάζεται τι σημαίνει δημιουργία, αξίες, ελευθερία.
Ποιοι είμαστε; Από τι είμαστε φτιαγμένοι;
Με τη φωτεινή ενέργειά της, ακτινογραφεί τους δικούς μας δυσοίωνους καιρούς. Αυτός είναι ο τόπος που ζούμε. Αυτός είναι ο χρόνος στην πλέον κυκλική και πολύμορφη διάστασή του.
Με την απαράμιλλη φαντασία της, η δημοφιλής ηθοποιός μεταμορφώνεται σε μια τρομερή γυναίκα ανατρέποντας καθετί που νομίζαμε γνωστό, μας αφηγείται πώς ζούμε, πώς μεγαλώνουμε και πώς λέμε τις ιστορίες μας. Σε τούτο το ιδιότυπο ημερολόγιο αφανισμού χωρούν τα πάντα: αναμνήσεις της ηρωίδας και άλλων από τη ζοφερή πορεία τους προς τον ναζισμό, βιώματα πλάι στους τελευταίους συντρόφους με τους οποίους εγκαθιδρύθηκε μια έστω πρόσκαιρη κι επαίσχυντη κοινότητα, σκέψεις για τον άνθρωπο ως φυσικό και πολιτισμικό ον, αναφορές από διηγήσεις παλαιότερων ανθρώπων από εποχές που άφησαν αναθέματα για την ανθρώπινη απληστία και μωρία, ευχές για την ανατολή ενός καλύτερου κόσμου.
Η Άννα Αδριανού, αυτή η ζεστή μεσογειακή γυναίκα, η επί 30 χρόνια εθελόντρια, η προστάτιδα των αδέσποτων ζώων, ενσαρκώνει τη γυναίκα πίσω από την κάμερα του ναζιστικού καθεστώτος, τη σκηνοθέτιδα που ύμνησε την εξουσία του Χίτλερ όσο κανείς.
Η τέχνη γίνεται ένα μέσο αναγνώρισης και βαθύτερης ενόρασης. Και αυτή είναι η δική της πεποίθηση για την τέχνη. Να αλλάξει κάτι, να δώσει λίγο παραπάνω οξυγόνο στον κόσμο.
Μετά την ήττα της Γερμανίας το 1945, η Γερμανίδα σκηνοθέτης χαρακτηρίστηκε από τους Συμμάχους φίλα προσκείμενη των Ναζί και δεν βρήκε ποτέ ξανά δουλειά ως σκηνοθέτιδα.
Ωστόσο, οι επαναστατικές κινηματογραφικές τεχνικές της επηρέασαν βαθιά τις μεταγενέστερες γενιές των δημιουργών ντοκιμαντέρ και των τηλεοπτικών διαφημιστικών σποτ, διατηρώντας ζωντανή τη συζήτηση για το αν το ταλέντο της θα μπορούσε να διαχωριστεί από τις πολιτικές της απόψεις.
Διαβάστε τη συνέντευξη που η κα Άννα Αδριανού παραχωρεί στο catisart.gr και ακούστε την αλήθεια της πρωταγωνίστριας: τούτο το θεατρικό έργο αφουγκράζεται κυρίως έναν άνθρωπο.
Εν προκειμένω την αμφιλεγόμενη Λένι Ρίφενσταλ, σε μια διττή ερμηνεία στη σκηνή να «κλέβει» από την πραγματική αλήθεια του κειμένου και τη δημιουργική φαντασία του συγγραφέα. Αυτό μας διαβεβαιώνουν οι κριτικοί, οι θεατές που πέρσι μοιράστηκαν αυτή την εμπειρία και οι συντελεστές της παράστασης.
«Έγινα ηθοποιός για να ανιχνεύσω μέσα από διαφορετικούς από εμένα ρόλους, τον ψυχισμό και τις εμπειρίες ανθρώπων άλλων, ζώντας κομμάτια από τη ζωή τους και μέσα από αυτή τη διαδρομή μου πάνω στη σκηνή, να ανιχνεύσω την ανθρώπινη ύπαρξη», τονίζει εμφατικά η Άννα Αδριανού.
«Η Τέχνη είναι κι αυτή σαν την Ελευθερία. Θέλει Αρετή και Τόλμη», καταλήγει.
Πώς νιώσατε, κυρία Αδριανού, όταν πρωτοδιαβάσατε το έργο του Άγγελου Ανδρεόπουλου «Η Λένι Ρίφενσταλ κοιμάται τα βράδια;»
*Ήταν ένα κείμενο που ξύπνησε αμέσως μέσα μου την επιθυμία μου να το παίξω, να αναμετρηθώ με μια ηρωίδα εντελώς διαφορετική από εμένα, ψυχικά, χαρακτηρολογικά, ηθικά.
Μια ηρωίδα που δεν με βοηθούσε τίποτα πάνω της ή μέσα της να την υποδυθώ. Εγώ τυπικά μεσογειακή γυναίκα, εκείνη Γερμανίδα ψυχρή την εποχή του Ναζισμού (κρύο αίμα, όπως την αποκαλούσε η σκηνοθέτης μου) εγώ 30 χρόνια εθελόντρια, με φιλανθρωπική και φιλοζωική δράση, εκείνη ορκισμένη με συνεργαστεί με τον διάβολο, όπως έλεγε, προκειμένου να ικανοποιήσει τις φιλοδοξίες της και τον εγωισμό της.
Ακριβώς αυτές οι τόσο έντονες διαφορές μας με έσπρωξαν να επιχειρήσω να την υποδυθώ, μπαίνοντας όσο μπορούσα μέσα στην ψυχή και στη λογική της, ζώντας κι εγώ με τη σειρά μου τη σκοτεινή εποχή της, ψάχνοντας τα τραύματά της και τα αδιανόητα για εμένα επιχειρήματά της για τη ζωή και τις θέσεις της.
Τι σας προσέλκυσε στο να μελετήσετε και να υποδυθείτε τη Λένι Ρίφενσταλ;
*Έγινα ηθοποιός για να ανιχνεύσω μέσα από διαφορετικούς από εμένα ρόλους, τον ψυχισμό και τις εμπειρίες ανθρώπων άλλων, ζώντας κομμάτια από τη ζωή τους και μέσα από αυτή τη διαδρομή μου πάνω στη σκηνή, να ανιχνεύσω την ανθρώπινη ύπαρξη.
Ήταν κι αυτός ένας τρόπος μελέτης της ψυχολογίας και της ανθρώπινης ιστορίας. Η Ρίφενσταλ ήταν ό,τι πιο διαφορετικό από εμένα, άρα ένα μεγάλο και δύσκολο στοίχημα. Ο άλλος πιο σημαντικός λόγος που την επέλεξα είναι ότι ήθελα ένα έργο που να αποτελεί έναν καθρέφτη στους σύγχρονους ανθρώπους, που παλεύουν σήμερα ανάμεσα στην προσωπική ηθική και στα κελεύσματα μιας νοοτροπίας που εξαπολύει η εποχή μας και μας σπρώχνει μακριά από την ενσυνείδηση και την έννοια του ΜΑΖΙ. Που μας μαθαίνει να μην αντιδρούμε σε όσα άδικα συμβαίνουν γύρω μας, να κλεινόμαστε σχεδόν αυτιστικά στον εαυτό μας και στα προσωπικά μας συμφέροντα.
Το ΜΑΖΙ όμως είναι ο μόνος δρόμος για κοινωνικά επιτεύγματα αλλά και για την ατομική μας συνειδητότητα που είναι η βάση της αληθινής ευτυχίας.
Σε μια στιγμή που ο Φασισμός ξαναγεννιέται, άλλοτε φανερός κι άλλοτε μεταμφιεσμένος, θεωρώ ότι είναι σημαντική προσφορά στο κοινό τα ερωτήματα που θέτει το έργο και η παράσταση.
Αποδειξη ότι στο τέλος οι θεατές, που παρακολουθούν με κομμένη ανάσα, παραμένουν στο φουαγιέ και συζητούν προβληματισμένοι.
Πώς θα χαρακτηρίζατε τη συνεργασία σας με τη σκηνοθέτιδα Βάνα Πεφάνη;
*Προφανώς είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα στην καλλιτεχνική μου πορεία γιατί με έκανε να ανακαλύψω υποκριτικές μου πτυχές που ως τώρα δεν γνώριζα ούτε η ίδια.
Από την πρώτη στιγμή έσκυψε πάνω μου και με παρέσυρε να περπατήσω με πάθος κι ενθουσιασμό σε δρόμους που δεν φανταζόμουν, εμπνέοντάς με να τολμήσω αυτή την απόπειρα και κάνοντάς με ταυτόχρονα να νιώθω ασφαλής κάτω από το βλέμμα της.
Τι ήταν τελικά η θρυλική Λένι Ρίφενσταλ; Καλλιτέχνης ή συνεργός; Παραπλανημένο θύμα ή θύτης; Ευαίσθητη δημιουργός ή παγερή καριερίστα;
*Ήταν δύο άτομα όπως δυστυχώς πολλοί άνθρωποι. Από τη μία, καλλιτέχνης με ευαισθησία στις εικόνες της και στο όραμά της χάρη του οποίου όμως θυσίασε την ηθική και τον ανθρωπισμό της. Άρα ήταν ταυτόχρονα και παγερή καριερίστα και ως εκ τούτου ήταν και συνεργός.
Η σιωπή και η εθελοτυφλία στο Άδικο και στο Έγκλημα είναι συνεργία. Και φυσικά η Λένι δεν ήταν καθόλου παραπλανημένη. Ήξερε ανά πάσα στιγμή τι έκανε. Στο έργο έχει ένα σημείο που λέει: «Θα συμμαχήσω με τον διάβολο. Θα κοιμηθώ με τον διάβολο, θα πουλήσω το ταλέντο μου και την ψυχή μου στο διάβολο, αν χρειαστεί θα το κάνω!».
Πόσοι άνθρωποι δεν το λένε αυτό και σήμερα. Πόσοι δεν κλείνουν τα μάτια και δεν σωπαίνουν μπροστά στην αδικία, και στο Κακό, μπροστά στη δυστυχία άλλων μπροστά στους πολέμους που γίνονται γύρω μας, και μένουν παθητικοί θεατές ή συμμαχούν με τους θύτες, για να ικανοποιήσουν τα συμφέροντα και τις φιλοδοξίες τους; Γι’ αυτό μιλάμε για ένα πολύ σύγχρονο αιχμηρό έργο.
Ποια θεωρείτε πως είναι η ευθύνη του καλλιτέχνη απέναντι στην Ιστορία;
*Είναι μεγάλη. Η αληθινή Τέχνη οφείλει να υπερασπίζεται τη βαθύτερη Ηθική και τις βαθύτερες αλήθειες της Ύπαρξης. Οφείλει να βοηθάει τους θεατές να κάνουν μια ειλικρινή ενδοσκόπηση και να μιλάει στην ψυχή τους. Να είναι ψυχαγωγική κι όχι απλά διασκεδαστική.
Η αλήθεια και η ηθική στάση του καθενός διαμορφώνει την ηθική του συνόλου και ως εκ τούτου, την Ιστορία. Όλα τα μεγάλα έργα τέχνης, αυτά που ξεπέρασαν τη μόδα και τη φθορά, υπερασπίζονται την Ηθική και την Αλήθεια με θάρρος.
Η Ρίφενσταλ έφτιαξε έργα με υπέροχες εικόνες, ανέπτυξε νέες τεχνικές στο σινεμά, αλλά κανένα από αυτά δεν θα ζήσει αιώνια όπως τα μεγάλα έργα άλλων δημιουργών.
Αντίθετα η ίδια έμεινε στην Ιστορία σαν η καλλιτέχνης που πούλησε το ταλέντο της στον Χίτλερ και αποθέωσε τον Φασισμό.
Μπορεί η τέχνη να διαχωριστεί από την πολιτική;
*Νομίζω πως όχι μόνο μπορεί, αλλά οφείλει να το κάνει. Η πολιτική είναι κάτι προσωρινό, χρηστικό και η ηθική της τις περισσότερες φορές, αμφίβολη. Ιδιαίτερα σήμερα. Η Τέχνη οφείλει να μην την προωθεί αλλά να την κρίνει σε βαθύτερο επίπεδο, όπως στην αρχαία τραγωδία, στον Σαίξπηρ, στον Μπρεχτ. Η Τέχνη είναι κι αυτή σαν την Ελευθερία. Θέλει Αρετή και Τόλμη.
Μπορεί η τέχνη να γίνει όπλο και να χειραγωγήσει το κοινό;
*Φυσικά. Όπως έγινε στην περίπτωση της Ρίφενσταλ και άλλων. Μόνο που όταν το κάνει αυτό, κατεβαίνει επίπεδο. Γίνεται μια στιγματισμένη, κάλπικη Τέχνη. Και ξεπερνιέται γρήγορα.
Η υπέρμετρη φιλοδοξία οδήγησε τη Λένι Ρίφενσταλ ακόμη και σε απόκρυψη εγκλημάτων;
*Ναι, σίγουρα, άσχετα αν εκείνη το αρνήθηκε στη δίκη και στις συνεντεύξεις της με πάθος. Όμως υπάρχουν στοιχεία που το αποδεικνύουν. Η δίκη της για την τύχη των Ρομά που χρησιμοποίησε σαν κομπάρσους από στρατόπεδο συγκέντρωσης, και άλλα.
Αλλά ακόμα κι αν το δούμε με την κοινή λογική: Είναι δυνατόν να είσαι το δεξί χέρι του Χίτλερ και να μην έχεις αντιληφθεί τι συνέβαινε; Να μη γνωρίζεις αυτό που γνώριζε όλος ο κόσμος;
Πώς σας φαίνεται η αισθητική της Λένι Ρίφενσταλ σήμερα;
*Η αισθητική της ήταν άψογη και εμπνευσμένη. Αλλά αυτό κάνει ακόμα πιο αξιόποινο το ότι τη χρησιμοποίησε για να δοξάσει και να εδραιώσει το Ναζιστικό Καθεστώς και να παρακινήσει τον κόσμο να προσκυνήσει τον Χίτλερ. «Όποιος δει τον ΘΡΙΑΜΒΟ ΤΗΣ ΘΕΛΗΣΗΣ ερωτεύεται τον Χίτλερ, θέλει δεν θέλει» λέει μέσα στο έργο, το οποίο βασίζεται σε βιογραφίες αλλά και στην αυτοβιογραφία της.
Τι συναίσθημα εκτιμάτε ότι θα μεταδοθεί στο κοινό με την παράστασή σας;
*Θα αναρωτηθεί για πολλά και κυρίως για την ευθύνη καθενός μας απέναντι στην Ιστορία και στη μάχη ανάμεσα στο Καλό και το Κακό. Την ευθύνη μας μπροστά στην άνοδο ενός φασιστικού καθεστώτος, ενός πολέμου, μιας γενοκτονίας σαν αυτή που γίνεται σήμερα.
Γιατί θα συνιστούσατε σε κάποιον χωρίς ειδικό ενδιαφέρον να δει την παράσταση;
*Γιατί μια παράσταση πάνω σε τόσα επίμαχα θέματα έχει να πει κάτι σε κάθε θεατή και να τον αγγίξει. Γιατί είναι ένα βαθιά ανθρώπινο έργο που μας αφορά όλους.
Πόσο δημοκρατική κοινωνία είμαστε σήμερα, κατά τη γνώμη σας;
*Το ερώτημα είναι πόσο… δημοκρατική είναι η δημοκρατία σήμερα. Ένα ύψιστο πολίτευμα που όμως συχνά χρησιμοποιείται για τους σκοπούς σκοτεινών εξουσιών και ανυπόληπτων ατόμων.
Ποια είναι τα σχέδιά σας για το άμεσο μέλλον;
*Ένα δικό μου θεατρικό έργο που γράφω φέτος για επόμενη χρονιά. Είναι το πρώτο μου. Επίσης ένα μυθιστόρημα προς συγγραφή και μια πιθανή μελλοντική σημαντική συνεργασία, για την οποία όμως δεν είμαι ακόμα έτοιμη να μιλήσω.
Κυρία Αδριανού, σας ευχαριστώ πολύ για τη συζήτηση.
*Ευχαριστώ κι εγώ το catisart.gr!
***
•Διαβάστε επίσης:
«Η Λένι Ρίφενσταλ κοιμάται τα βράδια;». Η Άννα Αδριανού στη διαδρομή μιας αμφιλεγόμενης γυναίκας
