Οι «Εξομολογήσεις», έργο κλασικό που γνώρισε τεράστια απήχηση στο δυτικό πολιτισμό, είναι η ιστορία της νεότητας του Αυγουστίνου και η μαρτυρία της πνευματικής του περιπλάνησης και της μεταμόρφωσής του. Με το έργο αυτό, ο Αυγουστίνος θεωρείται ότι εγκαινιάζει την παράδοση του εξομολογητικού λόγου, που επιχειρεί να διερευνήσει αυτό που ο ίδιος ονόμασε «άβυσσο της ανθρώπινης συνείδησης». Ο Αυγουστίνος των «Εξομολογήσεων» δεν είναι ο ίδιος για όλους τους μελετητές του. Από τις παλιότερες βιογραφίες του μέχρι τις νεότερες μελέτες υπάρχει τεράστια απόσταση. Καθένας προτείνει τη δική του εκδοχή. Το μόνο βέβαιο είναι το ίδιο το έργο, το οποίο μόνο πρόσφατα αντιμετωπίστηκε ως λογοτέχνημα στο σύνολό του. Παλαιότερα, το ενδιαφέρον συγκέντρωναν μόνο τα πρώτα εννέα βιβλία, αλλά όχι και τα τελευταία τέσσερα, μια φιλοσοφική και θρησκευτική πραγματεία που αποτελεί αδιάσπαστο μέρος της δομής του έργου.
Οι «Εξομολογήσεις» ανήκουν σε εκείνα τα έργα που συνενώνουν διαφορετικά είδη και παραδόσεις για να δημιουργήσουν τη δική τους παράδοση. Μεταξύ άλλων, αναγνωρίζουμε το αγαπημένο θέμα των φιλοσόφων, την αναζήτηση της αλήθειας με τη μορφή της φιλοσοφικής περιπλάνησης και της φιλοσοφικής προσευχής, καθώς και τις ιστορίες της μεταστροφής. Από τα διαφορετικά αυτά είδη γεννήθηκε ένας εκπληκτικός συνδυασμός αυτοβιογραφικής αφήγησης, λυρικού πεζοτράγουδου, μυθιστορήματος ενηλικίωσης και φιλοσοφικής πραγματείας, σε μια γλώσσα στην οποία η φωνή των νεοπλατωνικών φιλοσόφων ενώνεται με αυτή των ψαλμών.
∼
Κύριε, μακριά από μένα, μακριά από την καρδιά του δούλου σου που σου εξομολογείται, η σκέψη ότι οποιαδήποτε χαρά θα μπορούσε να μου δώσει ευτυχία. Γιατί «υπάρχει μια χαρά που δεν δίνεται σε ασεβείς», αλλά μονάχα σε όσους σε υπηρετούν με ανιδιοτέλεια. Γι’ αυτούς η χαρά είσαι εσύ. Και μόνο μια πραγματικά ευτυχισμένη ζωή υπάρχει: η ζωή που μοναδική χαρά της είσαι εσύ. Μακάριος είναι μόνο ο άνθρωπος που ευφραίνεται για σένα, από σένα και χάρη σε σένα. Δεν υπάρχει άλλη ευτυχία. Και όσοι φαντάζονται μιαν άλλη, άλλα κυνηγούν. Κυνηγούν κάποια εικόνα χαράς και όχι την αληθινή χαρά.
Ίσως όμως τελικά να μην είναι τόσο βέβαιο ότι όλοι θέλουν ευτυχία. Γιατί όσοι δεν γυρεύουν τη χαρά τους σε σένα, τη μοναδική πηγή χαράς, δεν θέλουν αληθινά να είναι ευτυχισμένοι στη ζωή. ‘Η μπορεί να το θέλουν όλοι, αλλά επειδή «η σαρξ επιθυμεί κατά του πνεύματος, το δε πνεύμα κατά της σάρκος», δεν κάνουν αυτό που θέλουν, ξεπέφτουν και βολεύονται με ό,τι μπορούν, αφού δεν μπορούν να φτάσουν στο αγαθό και δεν το θέλουν όσο χρειάζεται για να το φτάσουν.
Οποιονδήποτε ρωτήσω να μου πει τι του δίνει μεγάλη χαρά, η αλήθεια η το ψέμα, όλοι θα μου απαντήσουν ανενδοίαστα «η αλήθεια», με την ίδια βεβαιότητα με την οποία μου λένε ότι επιδιώκουν την ευτυχία. Και αυτό γιατί η ευτυχία είναι η χαρά που βλασταίνει από την αλήθεια. Είναι η χαρά που γέννησες εσύ, ο Θεός της αλήθειας, «ο φωτισμός μου και η σωτηρία του προσώπου μου». Ναι, όλοι θέλουν την ευτυχία, όλοι θέλουν αυτή τη μόνη ευτυχία, και όλοι θέλουν τη χαρά της αλήθειας.
Πολλούς ανθρώπους γνώρισα που ήθελαν να εξαπατήσουν άλλους, όμως κανέναν που να του αρέσει να τον εξαπατούν. Από πού αλλού τότε απόκτησαν αυτή τη γνώση της ευτυχίας, αν όχι από την ίδια πηγή, από την οποία απόκτησαν και τη γνώση της αλήθειας; Δεν θέλουν να εξαπατώνται, γιατί αγαπούν την αλήθεια. Και η ευτυχία στη ζωή, που δεν είναι άλλο από τη χαρά της αλήθειας, φανερώνει την αγάπη τους για την αλήθεια. Δεν θα την αγαπούσαν, αν δεν είχαν κάποια γνώση της στη μνήμη τους. Γιατί λοιπόν στερούνται αυτή τη χαρά; Γιατί λοιπόν δεν είναι ευτυχισμένοι; Είναι γιατί καταπονούνται σε άλλα πράγματα που τους εξαθλιώνουν, και η αμυδρή αυτή ανάμνηση δεν αρκεί για να τους εξυψώσει. Όμως «υπάρχει ακόμα λίγο φως» για τους ανθρώπους. Ας βαδίσουν λοιπόν, «ας βαδίσουν πριν νυχτωθούν».
Γιατί όμως «η αλήθεια γεννά το μίσος»; Αν όλοι θέλουν την ευτυχία, που δεν είναι άλλη από τη χαρά της αλήθειας, τότε γιατί ο «κήρυκας της αλήθειας σου έγινε εχθρός τους»; Γιατί λοιπόν; Μήπως επειδή ο κόσμος αγαπά τόσο την αλήθεια, που εννοεί να βλέπει ως αλήθεια ακόμη και την πλάνη τους; Η μήπως επειδή δεν θέλει να παραδεχτεί ότι εξαπατήθηκε, δεν θέλει να τον πείσουν ότι σφάλλει; Αγαπούν το φως της, αλλά μισούν τον έλεγχό της. Δεν θέλουν να εξαπατώνται, αλλά θέλουν μόνο να εξαπατούν. Την αγαπούν όταν τους αποκαλύπτεται, αλλά τη μισούν όταν τους αποκαλύπτει. Αλλά να ποια θα είναι η αμοιβή τους: η αλήθεια θα ξεσκεπάσει αυτούς που την αρνούνται, αλλά γι’ αυτούς θα μένει πάντα σκεπασμένη.
Ναι, έτσι είναι ο νους του ανθρώπου! Δες τον, πόσο είναι τυφλός και αδύναμος, ντροπιασμένος και ατιμασμένος. Θέλει να κρύβεται, αλλά να μην του μένει τίποτε κρυφό! Και ιδού η τιμωρία του: δεν μπορεί να κρυφτεί από την αλήθεια, αλλά η αλήθεια του μένει κρυμμένη. Όμως και μέσα σε όλη αυτή την αθλιότητα, περισσότερο χαίρεται με την αλήθεια παρά με το ψέμα. Ευτυχία θα νιώσει μόνο όταν αποτινάξει κάθε μέριμνα και ευφρανθεί με τη μοναδική αλήθεια, την αρχή παντός του αληθινού.
∼
Ο Αυγουστίνος Ιππώνος (Aurelius Augustinus Hipponensis, 13 Νοεμβρίου 354 – 28 Αυγούστου 430), γνωστός και ως Άγιος Αυγουστίνος, ήταν Χριστιανός θεολόγος και φιλόσοφος, του οποίου τα συγγράμματα επηρέασαν την ανάπτυξη του Δυτικού Χριστιανισμού και της Δυτικής Φιλοσοφίας. Επίσης ήταν ένας από τους πολυγραφότερους συγγραφείς της λατινικής πατρολογίας.
Ο ιερός Αυγουστίνος έζησε ζωή πολυκύμαντη και με το βαρυσήμαντο έργο του δίδαξε τους πιστούς, ιδιαίτερα αυτούς που ανήκαν στη δυτική Χριστιανοσύνη.
Γεννήθηκε το 354 στη Νουμιδία της Β. Αφρικής (σημερινή Αλγερία). Από μικρός διακρίθηκε για την οξύνοια και τη φιλομάθειά του. Σπούδασε ρητορική και φιλοσοφία στην Καρχηδόνα. Όντας δυναμική και αδέσμευτη προσωπικότητα, έζησε κατά τα φοιτητικά του χρόνια έκλυτο βίο και μάλιστα απέκτησε σε μικρή ηλικία (18 ετών) ένα γιο (τον Αδεοδάτο) από μία παλλακίδα του. Την ίδια περίοδο ακολούθησε το αιρετικό ρεύμα του Μανιχαϊσμού.
Αργότερα (383) μετέβη στη Ρώμη και τα Μεδιόλανα (σημερινό Μιλάνο) για να εργαστεί διδάσκοντας. Εκεί τον έθελξε μία άλλη μεγάλη και επίσης χαρισματική προσωπικότητα, ο αρχιεπίσκοπος της πόλης Άγιος Αμβρόσιος. Βαπτίστηκε μαζί με το γιο του και εντρύφησε στο πνεύμα της χριστιανικής διδασκαλίας.
Το 387 επέστρεψε στην Αφρική και το 391 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος στην Ιππώνα, της οποίας έγινε επίσκοπος το 396. Έκτοτε αφιέρωσε όλη τη ζωή του στην καλύτερη οργάνωση της επισκοπής του και στον αντιαιρετικό αγώνα, ιδιαίτερα κατά των Μανιχαίων. Μαρτυρείται ότι πούλησε ακόμη και εκκλησιαστικά σκεύη, για να ενισχύσει τα ενδεή μέλη του ποιμνίου του. Διακρίθηκε επίσης για τον ασκητικό βίο του.
Υπήρξε πολυγραφότατος. Η αλήθεια είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε στη χώρα μας μία τάση γενικευμένης αμφισβήτησης της ορθότητας των θέσεών του και επιφύλαξης έναντι του προσώπου του. Αυτό συνέβη επειδή θεωρήθηκε ως υπαίτιος για τις παρεκκλίσεις από την ορθόδοξη διδασκαλία, που ανέπτυξαν αργότερα ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι, στηριζόμενοι στο έργο του. Η στάση αυτή όμως προκάλεσε μια αντίρροπη κίνηση, η οποία τρόπον τινα επανανακάλυψε τη σπουδαιότητα του έργου του και τόνισε την αναγνώρισή του από μεγάλους αγίους και Πατέρες της παράδοσής μας (Μέγας Φώτιος, Νείλος Καβάσιλας, Γρηγόριος Παλαμάς, Ιωσήφ Βρυέννιος, Μάρκος ο Ευγενικός, Νικόδημος Αγιορείτης). Πρόσφατα μάλιστα διαπιστώθηκε ότι ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς γνώριζε καλά τα έργα του Αγίου Αυγουστίνου (από τη μετάφραση του Μάξιμου Πλανούδη) και τα χρησιμοποίησε στην επιχειρηματολογία του κατά του Καλαβρού Βαρλαάμ.
Κοιμήθηκε εν ειρήνη το 430.
*Πίνακας: Fra Angelico – Conversion de Saint Augustin
