Ακούω το λόγο, ακούω τη φωνή, ακούω το λυγμό, ακούω το γέλιο, τον αναστεναγμό. Ακούει την ερωτική εξομολόγηση. Άκουσα ένα μυστικό. Κάποιος θεατής μπορεί να ακούσει αρχαίο δράμα, να ακούσει την τέχνη και την αγάπη γι’ αυτήν. Ακούς Σοφοκλή, Σαίξπηρ, Τσέχοφ, Μπέκετ, Ίψεν, Καμπανέλλη. Μας αρέσει να ακούμε το πιάνο, ένα άσμα, τη χαρά, τον προβληματισμό. Ακούτε τον κρότο, τη λύπη, τον πυροβολισμό, τη συμβουλή, την ανησυχία, το θόρυβο. Μερικοί ακούνε μια ωραία φωνή αβίαστα μέσα σ’ ένα αχανές θέατρο να διηγείται μια ιστορία, ένα παραμύθι. Ο διάλογος εντείνεται, οι φωνές δυναμώνουν, μετά χαμηλώνουν ξανά, γίνονται ψίθυρος. Ένας ψίθυρος γλυκός, ζεστός, που δημιουργεί συγκίνηση. Ύστερα αγωνία, περίσκεψη, ακούγεται ένας καλπασμός, ένα κουδούνισμα, μια κραυγή στο σκοτάδι, ο χτύπος μιας καρδιάς, το θρόισμα από ένα μεταξωτό ποδόγυρο, ο μεταλλικός ήχος του νομίσματος, το σκίσιμο ενός γράμματος. Κι όμως για να αντιληφθεί η ακοή μας σωστά όλα αυτά τα θαυμάσια ηχητικά μηνύματα στα μεγάλα αλλά και στα μικρότερα θέατρα μεσολαβεί ένας ειδικευμένος επιστήμων, ο μηχανικός ακουστικής. Ανακάλυψα τον άνθρωπο που κάνει την ανάσα του ηθοποιού να φτάνει μέχρι την τελευταία σειρά του εξώστη, τον καταξιωμένο στον τομέα αυτόν Σωτήρη Ψαρρά. Μπορώ κάλλιστα να τον ονομάσω και μάγο του ακούειν. Δεν θα ήταν υπερβολή. Διότι όταν παρακολουθώ θεατρικό έργο, όπερα ή συναυλία συμμετέχω με όλες μου τις αισθήσεις. Η βροχή, η καταιγίδα, ο παφλασμός του κύματος, ο άνεμος, το νιαούρισμα της γάτας, το αρμόνιο, το τραγούδι, το βογκητό πόνου, το βιολί θέλω να με αγγίξουν. Να τα νιώσω. Φωνές, απειλές, αντίλαλοι, αλήθειες, αποκαλύψεις, ψέματα, ψευδαισθήσεις, αναπνοές, παύσεις, μελωδίες είναι όλα πλευρές της τέχνης. Εντυπώσεις, φθόγγοι, ταλαντώσεις, νότες, κεραυνοί, χορδές. Σοπέν, Χατζιδάκις, Pink Floyd. Ο διαπρεπής μηχανικός ακουστικής Σωτήρης Ψαρράς είναι ο πλέον αρμόδιος να μας μιλήσει γι’ αυτή την υπέροχη τέχνη, την ακουστική. Οι μεγαλύτερες και αρτιότερες ακουστικά αίθουσες της Αθήνας και της περιφέρειας είναι έργα δικά του. Σταχυολογώ: Εθνικό Θέατρο, Παλλάς, Αλίκη, Ιλίσια Ντενίση, Κάππα, Πορεία και άλλα ων ουκ έστιν αριθμός. Δανείστηκα λίγη από τη σοφία του και τη γνώση του για να σας τη μεταφέρω.
Διαβάστε τη συνομιλία μας, κάτι θα ακούσετε…
* Στη φωτογραφία ο Σωτήρης Ψαρράς σε ένα από τα αρτιότερα ακουστικά ελληνικά θέατρα, το “Παλλάς”. Την ακουστική του οποίου βέβαια έχει ο ίδιος επιμεληθεί. Στο χέρι του κρατά ντεσιμπελόμετρο.
Γιατί δεν έχουμε ακουστά την ειδικότητα του μηχανικού ακουστικής; Είναι κάποια σπάνια ειδικότητα;
* Η ειδικότητα αυτή δεν είναι γνωστή διότι οι Πολυτεχνικές Σχολές της Ελληνικής Ανώτατης Εκπαίδευσης δεν έχουν φροντίσει γι’ αυτό. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι πράγματι είναι σχετικά σπάνια καθότι δημιουργεί έκπληξη στην πλειονότητα των Ελλήνων. Είναι δε σε εξέλιξη την τελευταία μόλις δεκαετία. Πρέπει να αναφέρουμε την ίδρυση του Ελληνικού Ινστιτούτου Ακουστικής μόλις οχτώ χρόνια πριν με λιγότερο από εκατό ενεργά μέλη να δραστηριοποιούνται ως ακουστικοί σύμβουλοι στο χώρο της ακουστικής. Η πλειονότητά τους είναι ακαδημαϊκά μέλη με τη συμμετοχή επαγγελματιών του χώρου. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συνεισφορά του Πανεπιστημίου της Πάτρας και του καθηγητή Ι. Μουρτζόπουλου. Το παράδοξο είναι και θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο γεγονός ότι ο Αναβαθμισμένος Ελληνικός Κτιριοδομικός Κανονισμός (Φ.Ε.Κ. 3 Φεβρουαρίου 1989, Τεύχος 4ο Α.Φ. 59) όπου αναφέρει τον τρόπο κατασκευής όλων των κτιρίων (οικίες, επαγγελματικά κτίρια, βιομηχανικά κτίρια, σχολεία, νοσοκομεία κ.λπ.) εμπεριέχει και το άρθρο 12 Ηχομόνωση – Ηχοπροστασία το οποίο ορίζει τις ελάχιστες ακουστικές παραμέτρους για κάθε κτίριο. Ως γνωρίζετε για την ανέγερση ενός κτιρίου και την έκδοση της οικοδομικής του άδειας απαιτείται η προσκόμιση στην πολεοδομία της αρχιτεκτονικής, στατικής και ηλεκτρομηχανολογικής μελέτης. Αυτό που δεν γνωρίζει το ευρύ κοινό είναι ότι κατά τον νόμο απαιτείται και η προσκόμιση στην πολεοδομία της ακουστικής μελέτης. Οι πολεοδομικές υπηρεσίες παραδόξως δεν θεωρούν απαραίτητη προϋπόθεση την προσκόμιση της ακουστικής μελέτης με δραματικά συνεπακόλουθα αποτελέσματα για τους χρήστες των χώρων κυρίως σε διαμερίσματα πολυκατοικιών και φυσικά με τεράστια οικονομικά οφέλη των κατασκευαστών – εργολάβων που διαφημίζουν πολυτελή διαμερίσματα. Επιστρέφοντας στην ερώτηση, τελικά την ειδικότητα του Ακουστικού Μηχανικού θεωρήστε την ως μία ειδικότητα πολυτελείας, η οποία απευθύνεται σε πολύ ειδικούς πελάτες ενώ στην πραγματικότητα αφορά στον καθένα.
Πού μπορεί να σπουδάσει κανείς ακουστική;
* Η Ακουστική σαν επιστήμη συνεργάζεται με τη Φυσική, την Αρχιτεκτονική, την Πολιτική Μηχανική – Δονήσεις Κτιρίων, τη Μηχανολογία, την Ιατρική – Υπέρηχοι, την Ωκεανογραφία και άλλες επιστήμες και φυσικά με τη Μουσική. Στα τμήματα των Μουσικών Σπουδών των πανεπιστημιακών σχολών και των Τ.Ε.Ι. οι φοιτητές διδάσκονται την ακουστική της φυσιολογίας των μουσικών οργάνων, τις μαθηματικές σχέσεις της Πυθαγόρειας Κλίμακας και μόλις την τελευταία πενταετία κάποια εξειδικευμένα λογισμικά εξομοίωσης ακουστικής συμπεριφοράς τρισδιάστατων χώρων. Την περασμένη εικοσαετία (σε Ευρώπη – Ελλάδα) λαμβάνοντας το πτυχίο του κάποιος σε κλασική ειδικότητα, π.χ. Φυσικός, έπρεπε να συνεχίσει με μεταπτυχιακό σε συγκεκριμένο τομέα της Ακουστικής. Σήμερα (στην Ευρώπη – δυστυχώς όχι ακόμη στην Ελλάδα) μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει ένα πενταετές πρόγραμμα ακουστικών σπουδών το οποίο εμπεριέχει την πλήρη σπουδή της ακουστικής επιστήμης. Κλασικές χώρες θεωρούνται η Αγγλία και η Γερμανία χωρίς να υποβαθμίσω γαλλικά ή ελβετικά πανεπιστήμια.
Ποιο ήταν το έρεισμα που σε οδήγησε να ασχοληθείς με αυτό το αντικείμενο;
* Κάποια στιγμή στην πρώιμη εφηβεία μου απέκτησα την πρώτη μου drums. Την εγκατέστησα σε δώμα το οποίο και μετέτρεψα σε στούντιο δοκιμών πάνω από το πατρικό ρετιρέ με δραματικές συνέπειες για την πολυκατοικία και τη γειτονιά γενικότερα. Έτσι ξεκίνησα να πειραματίζομαι με ηχομονωτικά και ηχοαπορροφητικά υλικά. Το κύριο όμως έρεισμα προέκυψε από την ανάγκη να μάθω τις τεχνικές που έκαναν το άκουσμα της μουσικής εκστατικό (δισκογραφία των Pink Floyd, Pat Metheny Art of Noise κ.α.). Αφού πειραματίστηκα αρκετά κατασκευαστικά και μουσικοτεχνικά, αποφάσισα να σπουδάσω στο Λονδίνο Μηχανολογία Ήχου και Ακουστική.
Τα ελληνικά θέατρα έχουν καλή ακουστική;
* Ο ηθοποιός είτε σε πρόζα είτε σε όπερα για να λειτουργήσει καταρχήν χρειάζεται ένα σωστό ακουστικό περιβάλλον. Θα πρέπει, πλην άλλων, να ακούει τον εαυτό του και να εκφέρει τον λόγο του χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια φωνητικής έντασης, ώστε να επικεντρώνεται στη συναισθηματική επεξεργασία της χροιάς της φωνής του ρόλου του. Δυστυχώς στα περισσότερα ελληνικά θέατρα οι ηθοποιοί αναγκάζονται να φορούν μικρόφωνα λόγω της πολύ κακής ακουστικής των αιθουσών. Αυτό διαστρεβλώνει την αμεσότητα και th φυσικότητα της ερμηνείας. Την ευθύνη φέρουν κυρίως οι επιχειρηματίες οι οποίοι δαπανούν κάθε χρόνο πολύ μεγάλα ποσά στη σκηνογραφία και μόνο. Αρκετά παλαιά θέατρα τα οποία έχουν ανακατασκευαστεί, όπως το Δ. Χορν, το Ιλίσια, το Άνεσις, το Εμπορικόν, το Κιβωτός κ.α., έδωσαν πολύ μεγάλη έμφαση στη φυσική ακουστική της αίθουσας. Σε κάποια από αυτά κυριολεκτικά μπορεί να ακουστεί η ανάσα του ηθοποιού στην τελευταία σειρά του εξώστη. Χώροι που χτίστηκαν ή ανακαινίστηκαν πρόσφατα, όπως το Μέγαρο Μουσικής και το Παλλάς, έδωσαν αποκλειστικά σημασία στην ακουστική των αιθουσών τους και συγκεκριμένα στη δυνατότητα στη χρήση της αίθουσας για διαφορετικό δρώμενο χωρίς την υποβάθμιση της ακουστικής ευκρίνειας. Γενικότερα η αντίληψη της φυσικής ακουστικής σε έναν χώρο και για τραγούδι και για πρόζα δεν μπορεί να συγκριθεί με την ηλεκτροακουστική ενίσχυση του χώρου. Στο Παλλάς συγκεκριμένα αρκετοί καλλιτέχνες έχουν βγάλει τα μικρόφωνά τους στα τελευταία τραγούδια, ακριβώς για να υπάρξει η αναντικατάστατη αμεσότητα της φυσικής ερμηνείας του καλλιτέχνη με το κοινό.
Όταν αναλαμβάνεις ένα έργο με ποιους άλλους ειδικούς συνεργάζεσαι;
* Κυρίως με τον Αρχιτέκτονα, τον Στατικό, τον Μηχανολόγο, τον Ηλεκτροακουστικό και τον Διακοσμητή.
Ποια είναι τα δυσεπίλυτα προβλήματα ακουστικής σ’ ένα χώρο;
* Πρώτα αντιμετωπίζουμε την ηχομόνωση του χώρου, ώστε να μην παρενοχλεί και να μην παρενοχλείται. Για να επιτευχθεί αυτό απαιτούνται βαριές κατασκευές (τα υλικά των οποίων δεν είναι ορατά) οι οποίες περιορίζονται από τη στατική επάρκεια του κτιρίου. Δεν μπορούμε δηλαδή να φτιάξουμε ένα στούντιο ηχογραφήσεων στον πέμπτο όροφο μιας πολυκατοικίας του 1975. Κατά δεύτερον προσπαθούμε να επιτύχουμε καλή ακουστική ευκρίνεια με την κατάλληλη γεωμετρία των χώρων και με την επένδυση τοίχων, οροφών και δαπέδων με ακουστικά υλικά εμφανή προσπαθώντας να διατηρηθεί η άποψη του Αρχιτέκτονα – Διακοσμητή. (Στη φωτογραφία το Εθνικό Θέατρο).
Υπάρχει παραδοσιακή γνώση;
* Ελάχιστη. Παραδειγματικά σαν άριστα παραδοσιακά ηχομονωτικά υλικά θεωρούνται η άμμος θαλάσσης, το φύλλο μολύβδου και το μάρμαρο. Γενικότερα όμως όχι. Από την κατασκευή των αρχαίων ελληνικών θεάτρων, δηλαδή τη γεωμετρία των χώρων, τη διαβάθμιση των κλιμάκων, την κατασκευή του κοίλου και τη χρήση ηχοαπορροφητικών αμφορέων έχουμε αρκετά στοιχεία τα οποία έχουν σχεδιαστεί τρισδιάστατα και έχουν αναπαραχθεί ψηφιακά από ειδική ομάδα του Πανεπιστήμιου της Πάτρας (Σ.σ. Περισσότερα στην τελευταία ερώτηση). Στη σύγχρονη νεοελληνική ιστορία, η ακουστική δεν είχε καμία τύχη ακόμα και με τους μεγάλους εκείνους αρχιτέκτονες που άφησαν πίσω τους ιστορικά κτίρια, όπως την ελληνική Βουλή και το Εθνικό Θέατρο απουσία ακουστικής. Τις δεκαετίες του ΄70 και του ΄80 στην Ελλάδα μια ακουστική μελέτη είχε τους κινδύνους που εγκυμονεί και το ψήσιμο ενός κέικ. Άλλοτε έπιανε, άλλοτε όχι. Ήταν πραγματική ζαριά. Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Όμως ακόμα και σήμερα υπάρχουν απόφοιτοι πολυτεχνικών σχολών που δεν μπορούν να ξεχωρίσουν -όχι να εξηγήσουν- τη διαφορά του φαινομένου της αντήχησης και του αντίλαλου.
Η αποθησαυρισμένη πείρα αιώνων για την ακουστική των θεάτρων μπορεί να μεταφερθεί από τα αρχαία στα σύγχρονα θέατρα;
* Ναι θα μπορούσε, αν και πρακτικά αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. Είναι γνωστές σε όλους μας οι μαρμάρινες κερκίδες της Επιδαύρου και του Ηρώδειου Αττικού Ωδείου. Δεν υπάρχει σύγχρονο θέατρο με μαρμάρινες κερκίδες – κλίμακες. Επίσης οι μάσκες – προσωπεία που επιτύγχαναν φυσική ενίσχυση της ανθρώπινης φωνής και θεωρήθηκαν τα πρώτα μικρόφωνα στον κόσμο δεν εφαρμόζονται πια, μόνον η αναγωγή των αρχαίων ηχοαπορροφητικών πιθαριών που εφαρμόστηκαν σε ανοικτά θέατρα και η γνώση κατασκευής τους μεταφέρθηκε στην κατασκευή των βυζαντινών ναών (σε γωνίες) σε σύγχρονες διάτρητες ηχοαπορροφητικές επιφάνειες αφορά στη μετάβαση από το παρελθόν στο σήμερα. Υπάρχουν κάποιες ελάχιστες αναφορές ακουστικής από αρχιτέκτονες της Δυτικής Ευρώπης των μεσαιωνικών χρόνων και συγκεκριμένα σε εκκλησιαστικούς ναούς της Αναγέννησης της Βενετίας για χρήση ή μη συγκεκριμένων γεωμετρικών σχημάτων (θόλοι) και στα ύψη αιθουσών όσον αφορά στην αντιμετώπιση της φυσικής αντήχησης. (Πάνω το θέατρο “Παλλάς”).
Υπάρχουν αρχαία θέατρα που διατηρούν έως σήμερα ατόφια την ακουστική τους ή λόγω φθορών έχει μειωθεί;
* Ναι. Μοναδικό παγκόσμιο μνημείο ακουστικής είναι το θέατρο της Επιδαύρου το οποίο διατηρεί σχεδόν ατόφια τα ακουστικά χαρακτηριστικά του. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα διοργανώνει το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Ακουστικής με το Ελληνικό Ινστιτούτο Ακουστικής συνέδριο με θέμα την ακουστική των αρχαίων θεάτρων και ωδείων τον Σεπτέμβριο (18-21) του 2011 στην πολιτιστική αίθουσα του Πανεπιστημίου Πατρών (www.ancientacoustics2011.upatras.gr). Πέραν της άριστης γεωμετρίας, τη χρήση του μαρμάρου στις κλίμακες, του πατημένου χώματος του κοίλου πλανάται διεθνώς το αίνιγμα της ακουστικής του τελειότητας. Δεν θα έπρεπε να διερωτώνται για το προφανές. Έχουν εκφραστεί διάφορες θεωρίες από ξένα Πανεπιστήμια. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι το θέατρο της Επιδαύρου δεν κρύβει μυστικά. Η ακουστική του ευκρίνεια οφείλεται στη γεωμετρία του και στα υλικά κατασκευής του. Η τοπογραφική του θέση καθώς και περιβαλλοντικά φαινόμενα (κυρίως θερμοκρασία αέρα, υγρασία αέρα, διεύθυνση και ταχύτητα ανέμου) που επηρεάζουν θετικά την ακουστική του απομένει να διερευνηθούν επιστημονικά περαιτέρω. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι η λέξη Επίδαυρος σημαίνει δρα επί της αύρας. Η λέξη αύρα έχει δύο έννοιες, την έννοια της ψυχής και την έννοια του άνεμου. (Στη φωτογραφία κάτω το θέατρο “Κάππα”).
* Το cat is art ευχαριστεί τον Αντώνη Ψαρρά για τη φωτογράφιση του Σωτήρη Ψαρρά.
