***

Του Παναγιώτη Μήλα

Στο Θέατρο της, το «Αργώ», η Αιμιλία Υψηλάντη ανασύρει εικόνες, μνήμες και θραύσματα ζωής. Θυμάται τα παιδικά της χρόνια, την οικογένεια, τους έρωτες, τις κοινωνικές επιταγές, την ελευθερία.

Όμως τίποτα δεν επιστρέφει όπως ήταν. Κάθε ανάμνηση μετασχηματίζεται τη στιγμή που την αφηγείται. Κάθε ιστορία γίνεται μια νέα εκδοχή της.

Η παραστασιακή αφήγηση της Υψηλάντη ξεκινά από μια απλή, σχεδόν καθημερινή συνθήκη: μια ηθοποιός που δεν φεύγει από τη σκηνή μετά το τέλος της παράστασης. Μένει. Και αρχίζει να μιλά.

Αυτό ακριβώς συνέβη το μεσημέρι μιας ανοιξιάτικης Τρίτης όταν συνάντησα την κυρία Υψηλάντη στο φιλόξενο σπίτι της, μια ημέρα πριν από τα γενέθλιά της.

Αμέσως μετά τις πρώτες κουβέντες τσαλάκωσα με μιας το χαρτί με τις δεκάδες ερωτήσεις που είχα ετοιμάσει και σκέφτηκα πως θα ήταν καλύτερα να την προτρέψω να κάνει άλλον ένα μονόλογο. Αυτή τη φορά όμως χωρίς τη συνθήκη και τους κανόνες της θεατρικής παράστασης.

Η ανάμνηση μιας παλιάς συνάντησής μας στο Πνευματικό Κέντρο της Αθήνας, κατά τη διάρκεια της μεγάλης απεργίας των ηθοποιών της τηλεόρασης, δημιούργησε την κατάλληλη ατμόσφαιρα για να αρχίσει αυτός ο ξεχωριστός μονόλογος ο οποίος αποδείχθηκε αριστουργηματικός.

Την Αιμιλία Υψηλάντη την είχα πρωτοδεί στο θέατρο, την είχα αγαπήσει στον κινηματογράφο, την είχα θαυμάσει στην τηλεόραση.

Τώρα την είχα απέναντί μου όπου θυμήθηκε… μίλησε… πρότεινε…

Η συζήτηση που ακολουθεί δεν είναι απολογισμός ζωής. Είναι μάθημα ζωής. Ένα μάθημα χωρίς καμιά διάθεση διδακτισμού. Ένα μάθημα που προέρχεται από κάτι πολύ ακριβό. Από τις εμπειρίες της. Και αυτό μπορώ να πω ότι είναι ένα σπάνιο και ανεκτίμητο δώρο…

Καλύτερα όμως να ακούσουμε την ίδια.

***

Οι άνθρωποι στη ζωή μου

Νομίζω ότι ήμουν από τους τυχερούς ανθρώπους, γιατί έζησα μέσα σε αυτό που σήμερα δεν υπάρχει τόσο πολύ. Σήμερα δεν είναι όλοι μαζεμένοι σε αυτό που λέμε, το σόι. Η οικογένεια, στην δική μου την εποχή, δεν ήταν απλώς ο πατέρας και η μητέρα, άντε και κάποιοι συγγενείς…

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Είμαστε ένα ολόκληρο σόι. Βασικά επικεφαλής ήταν η γιαγιά. Την έλεγαν Δέσπω. Ήταν ο αρχηγός της οικογένειας και γύρω ήταν τα παιδιά, οι νύφες, τα εγγόνια. Εμένα η μητέρα μου, όταν αναλογίζομαι τα παιδικά μου χρόνια, μου έλειψε πάρα πολύ. Έλειψε πάρα πολύ γιατί σπούδαζε. Είχε έρθει στην Αθήνα για μετεκπαίδευση. Ήταν Δασκάλα.

Ο πατέρας μου την βοήθησε πάρα πολύ. Την παρότρυνε να πάει στην Ελβετία για σπουδές. Την θυμάμαι, όταν γύριζε από την Ελβετία, να είναι και κάπως αλλιώς… Βέβαια δεν βίωσα ποτέ την έλλειψή της γιατί ήταν πάντα παρούσα η γιαγιά.

Εμείς μέναμε στην Αμαλιάδα και η γιαγιά μου ήταν στο Πύργο. Ξεκινούσε να έρθει σε εμάς με τα πόδια ή εκείνη την εποχή με φορτηγά.
Τώρα μιλάμε για τέλη του ’40, αρχές του ‘50 έτσι;

Η μητέρα μου έρχεται Αθήνα με τον πατέρα μου. Όμως τότε ξέρετε τι έπαιζε ρόλο; Δεν ήταν η οικογένεια μόνο, αλλά ήταν ακόμα και όλος ο κοινωνικός περίγυρος. Ήταν η γειτονιά. Δηλαδή εγώ πέταγα την τσάντα μου ως παιδί και έτρεχα στον δρόμο. Η γειτονιά μου ήταν και αυτή μία οικογένεια.

Ήμουν λοιπόν γέννημα μιας εποχής που ευτυχήσαμε από αυτή την άποψη, αν και με προβλήματα, αλίμονο. Φτώχια, υλικές εξυπηρετήσεις σε ένα επίπεδο που μας δημιουργούσαν δυστυχίες. Αν σκεφθεί κανείς, που δεν καταλαβαίνει ο νέος ότι, τότε δεν υπήρχαν τα βασικά που σήμερα είναι άκρως απαραίτητα.

Πλέναμε τα ρούχα στην σκάφη, κάναμε μπάνιο σε μία σκάφη στην κουζίνα όπου ρίχναμε ζεστό νερό. Το κρύο ήταν αφόρητα. Τότε είχαμε χιονίστρες. Είχαμε και μαγκάλια επειδή κρυώναμε πολύ.

Όμως περνάγαμε υπέροχα, γιατί είχαμε χαρά. Ήμασταν παιδιά και τα παιδιά ξέρετε καταρχήν θέλουν να παίζουν. Εγώ έπαιξα σαν παιδί. Ήμουν στο δρόμο, κυλιόμουν με τα άλλα αγόρια στο δρόμο. Γινόμουν αρχηγός, έφτιαχνα την δική μου ομάδα. Πήγαινα στα γύρω περιβόλια.

Η μεγαλύτερη μου χαρά ήταν όταν ΚΑΙ πήγαινα να μαζέψω μούρα, αλλά ΚΑΙ μου πετούσαν μούρα πάνω από το δένδρο τα αγόρια. Αξέχαστες σκηνές…

Βέβαια ισχύει αυτό που έλεγε η μητέρα μου, ότι δεν αρκεί μόνο η αγκαλιά της οικογένειας. Χρειάζεται και η αγκαλιά του σχολείου…

ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Ασφαλώς το σχολείο δεν παίζει τόσο ρόλο διαμόρφωσης χαρακτήρα. Η δουλειά του σχολείου είναι κυρίως εκπαιδευτική. Να σου μάθει μερικά πράγματα. Βεβαίως έχει σημασία να έχει ήθος η τάξη σου. Όμως στην εποχή μου ελάχιστοι δάσκαλοι ήταν αυτοί οι οποίοι θα μπορούσαν να παίξουν και ένα ρόλο παραπάνω. Τουλάχιστον εγώ δεν είχα ευτυχήσει. Δεν θυμάμαι κάποιον τέτοιο δάσκαλο. Θυμάμαι καλούς δασκάλους, αλλά δεν θυμάμαι κάποιον που να μου άνοιξε κάποιο δρόμο. Να με ενέπνευσε για κάτι άλλο. Βλέπω ότι κάποιοι άλλοι άνθρωποι είχαν αυτή την τύχη. Αλλά εγώ είχα την τύχη της οικογένειας όπως την περιέγραψα πριν.

Έτσι είχα δύο δασκάλους στο σπίτι μου. Την μάνα μου και τον πατέρα μου.

Η μάνα ήταν εξαιρετική παιδαγωγός. Σπούδασε – εκείνα τα δύσκολα χρόνια – στην Ελβετία και ολοκλήρωσε την καριέρα της ως καθηγήτρια στην Μαράσλειο και στην Ράλλειο. Δηλαδή πλέον έφτιαχνε δασκάλους. Από τους μαθητές της που συναντάω μαθαίνω ότι ήταν πραγματικά σπουδαία παιδαγωγός. Βέβαια την παιδαγωγική δεν την εφαρμόζουν πάντα οι γονείς στα παιδιά τους. Μπαίνουν εδώ και άλλα στοιχεία. Ας πούμε, στην εγγόνα της η μητέρα μου ξέχναγε την παιδαγωγική. Και της έλεγα: «Μαμά, δεν μπορείς να το κάνεις αυτό». Και μου έλεγε: «Στα παιδιά είναι αλλιώς. Κυρίως στα εγγόνια».

Επίσης ο πατέρας μου ήταν καθηγητής θεολόγος. Άρα αυτά που μπορούσαν να μου μεταδώσουν, θα έλεγα ότι ήταν κυρίως κάποια στάση ζωής. Πέρα από το να μου ανοίγουν δρόμους κέντριζαν το ενδιαφέρον και την περιέργεια. Κάτι που είναι πολύ σημαντικό.
Εγώ λοιπόν είχα αυτή τη βοήθεια μέσα στο σπίτι μου. Δεν σημαίνει όμως ότι δεν θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να έχω αυτή την παρότρυνση και απέξω. Γιατί – κακά τα ψέματα – πιο πολύ μπορεί να παίξει ρόλο ένας απέξω από την οικογένεια στην βοήθεια να δει κάποια πράγματα ένα παιδί.

Δεν είναι τυχαίο που η Εκκλησία έχει βάλει τον νονό. Δεν είναι τυχαίο πράγμα που τον λέει μάλιστα πνευματικό πατέρα, ο οποίος όμως σήμερα δεν λειτουργεί.

Δηλαδή λέει η Εκκλησία, εντάξει οι γονείς, αλλά πρέπει το παιδί να έχει και έναν άλλο οδηγό. Αυτά σήμερα δεν υπάρχουν. Όμως ούτε και στη δική μου εποχή λειτουργούσε τόσο ο νονός, παρά μόνο σε μερικά παιδιά, που πραγματικά τα θεωρούσαμε πολύ τυχερά.

ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ

Έβγαλα τη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης και είχα την τύχη να προφτάσω και τον Κάρολο Κουν όταν δίδασκε. Πρέπει να παραδεχθώ ότι η Σχολή του Θεάτρου Τέχνης άνοιγε δρόμους, όχι μόνο στο ίδιο το επάγγελμα για το οποίο σε προετοίμαζε, αλλά επέμενε στην μόρφωση των σπουδαστών. Δηλαδή, για παράδειγμα, μας έβαζε να διαβάζουμε πάρα πολύ μυθιστορήματα.

Επειδή πάρα πολλά παιδιά – μιλάμε τώρα για αρχές του ’60 – ερχόντουσαν σε κάποιες Σχολές Δραματικές όχι με το ανάλογο πολιτιστικό background. Εμένα δεν μου προσέφεραν κάτι, γιατί αυτά τα είχα ήδη. Όμως έβλεπα ότι σχεδόν επέβαλε σε όλους να διαβάζουν. Γιατί;

Γιατί είναι αναγκαίο ο ηθοποιός να έχει ένα πλούτο ρόλων και πραγμάτων. Να καλλιεργήσει την φαντασία του, γιατί αυτό είναι ένα όπλο. Και ο Κουν από αυτή την άποψη δεν ήταν απλός ένας δάσκαλος υποκριτικής. Όχι. Ήταν κυρίως ένας καθοδηγητής σε αυτό τον τομέα.

Εγώ τότε πήγαινα παράλληλα στην Ανωτάτη Εμπορική, το σημερινό Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είχα ένα status μόρφωσης. Τότε μάλιστα είχα διαβάσει ακόμα και τον Ιταλό ποιητή και μυθιστοριογράφο Τζοβάνι Παπίνι. Ποιος διάβαζε Τζοβάνι Παπίνι όταν ήμουν 10 χρονών; Είχα διαβάσει όλους τους Ρώσους κλασικούς… Κάποια στιγμή η μάνα μου, μού είπε: «Πότε τελείωσες τον Μέγα Πέτρο»; Και η μικρή μου αδελφή που με κάρφωσε είπε: «Πήδαγε τις μάχες»… Άμα πήδαγα τις μάχες δεν έμενε και πολύ, όπως καταλάβατε, από τον Μεγάλο Πέτρο, διότι έπρεπε να διαβάσω και τον Μεγάλο Πέτρο αλλά αυτές οι μάχες τώρα τι πληκτικό που ήταν!

Θέλω να πω ότι είχα πάει στη Σχολή ως μία οργανωμένη προσωπικότητα, που σημαίνει ότι δεν μπήκα στο στενό πυρήνα του Θεάτρου Τέχνης. Επίσης στο Θέατρο Τέχνης, ο Κουν είχε μία δική του άποψη. Σεβαστή την εποχή εκείνη, αλλά εγώ …δεν συμφωνούσα. Και δεν συμφωνούσα και από την οικογένειά μου, αλλά και από προσωπική μου αντίληψη. Έλεγε ο Κουν: «Ή παπάς – παπάς, ή ζευγάς – ζευγάς».

Έλεγε δηλαδή ότι, έρχεσαι στην Σχολή του Θεάτρου Τέχνης; Πανεπιστήμιο δεν έχει.
Όμως και εγώ το καταλάβαινα, και η οικογένειά μου έβαζε τον όρο ότι πρέπει πρώτα να βγάλω το Πανεπιστήμιο.

Τι είναι αυτό το επάγγελμα που δεν θα σου εξασφαλίσει κάτι; Και είχαν δίκιο οι άνθρωποι. Έπρεπε να έχω ένα πτυχίο. Στην δική μου την γενιά το όπλο για την ανεξαρτησία ήταν το πτυχίο, το χαρτί. Και μάλιστα όταν έβγαλα την Ανωτάτη Εμπορική θυμάμαι τον μπαμπά μου όταν του είπα ότι πήρα το πτυχίο. Κι εκείνος μου είπε: «Τι πτυχίο πήρες; Από την Ανωτάτη Εμπορική; Όμως δεν γράφει επάνω, Καποδιστριακόν». Καταλαβαίνεις λοιπόν ότι βγήκα από σπίτι που ήθελε να πάρω πανεπιστημιακό χαρτί στο οποίο να γράφει επάνω «Καποδιστριακόν».

Ο Κουν λοιπόν έχει αυτή την αντίληψη που σήμαινε ότι, εσύ δεν μπορείς να ξεφύγεις από τους νόμους της Σχολής. Εγώ όμως όχι μόνο τόλμησα να πάω και να βγάλω το Πανεπιστήμιο, αλλά επιπλέον …αρραβωνιάστηκα!

Στη διάρκεια λοιπόν των σπουδών που ήθελε να ελέγχει τα πάντα, εγώ έκανα τα αντίθετα. Έτσι δεν δούλεψα ποτέ στο Θέατρο Τέχνης. Αλλά δεν μπορώ να πω ότι και ο Κουν και ο Γιλωργος Λαζάνης – με αυτούς τους περιορισμούς και τα προβλήματα που αναφέρω – δεν μου άνοιξαν ένα δρόμο με πολύ καλές βάσεις και μεγάλη αυτοπεποίθηση. Γιατί πάντα ήταν και είναι σημαντικό ότι είμαστε του Θεάτρου Τέχνης.

Όπως οι γονείς μου πρόσφεραν ασφάλεια, το ίδιο έκαναν και οι δάσκαλοί μου στη Σχολή. Βγήκα έξω με τα κατάλληλα όπλα και την ταμπέλα ώστε να μπορώ να σταθώ σε αυτό το δύσκολο επάγγελμα.

ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ

Είχα πάρα πολλούς και καλούς συνεργάτες. Ανθρώπους που συμβαδίσαμε μαζί σε κάποια πράγματα. Όταν γυρίζω πίσω σκέπτομαι κάποια πράγματα που κατάφερα να κάνω. Ξέρω ότι δεν τα έκανα μόνη μου.

Οι συνεργάτες μπορεί να είναι από πολύ σημαντικά πρόσωπα καλλιτεχνικά, αλλά μπορεί να είναι πολύ απλά οι δύο Γραμματείς που είχα στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών. Διότι εάν δεν ήταν αυτά τα δύο κορίτσια, η Ελένη Θανοπούλου και η Ντίνα Δημητροπούλου, δεν θα μπορούσα να κάνω τίποτα. Άρα λοιπόν, όλη μας η ζωή εξαρτάται από τους ανθρώπους που είναι δίπλα μας. Και ποιος πετυχαίνει; Όποιος είτε είναι τυχερός, είτε ξέρει να επιλέξει τους κατάλληλους συνεργάτες.

Τους ανθρώπους δηλαδή που είναι ό,τι πιο σημαντικό στη ζωή μας. Προσπαθώ αυτό να πω και στα νέα παιδιά, στην εγγονή μου δηλαδή.

«Ξέρεις, δεν σου πάει πολύ αυτός ο άνθρωπος, αλλά κοίταξε εκείνα τα πράγματα για τα οποία είναι χρήσιμος, τα οποία εσύ δεν ξέρεις και για τα οποία εσύ πρέπει να συνεργαστείς μαζί του, όχι μόνο για να μάθεις, αλλά γιατί σου είναι απαραίτητος».

Όλοι οι άνθρωποι μάς είναι απαραίτητοι. Σημασία έχει να βγαίνουμε λίγο από τον εγωισμό μας. Ξέρετε ποιο είναι το πρόβλημα στις συνεργασίες; Ότι οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν λίγο προχωρήσει κάπως θα έλεγα σε επίπεδο πνευματικό, ηθικό και έχουν ταλαιπωρηθεί κάποια στιγμή πολύ στην ζωή τους επειδή βρίσκονται κάτω από τις διαταγές κάποιου άλλου, δεν μεταχειρίζονται καλά αυτούς που είναι κάτω μετά από αυτούς.

Και αυτό όταν προσπαθώ να δώσω στα παιδιά να καταλάβουν.

«Γιατί αυτός φέρεται έτσι»; τους λέω.

«Δεν είναι κακός άνθρωπος, απλώς δεν είναι έξυπνος. Γιατί ένας έξυπνος άνθρωπος το πρώτο πράγμα που κάνει, είναι ανεβάζει ψηλά τους από κάτω από αυτόν, γιατί έτσι θα τρέξουν να τον βοηθήσουν και όχι μόνο αυτό. Έτσι θα δώσουν όλες τους τις δυνάμεις. Και αυτό είναι ο ηγέτης».

Δεν είναι τυχαίο που σήμερα βλέπω στα μεγάλα σχολεία, τι μαθαίνουν στα παιδιά. Όλα τα μαθήματα είναι περί ηγεσίας. Πώς θα γίνει ηγέτης. Διότι ακόμα και μέσα στο σπίτι σου, ακόμα και με δύο ανθρώπους, πρέπει να μάθεις πώς ηγείσαι κάποια στιγμή ένα μικρό project. Δεν έχει σημασία το μέγεθος. Δεν είναι ανάγκη να είσαι ένας CEO, αλλά και στα μικρά. Ένα μαγαζάκι να έχεις, πρέπει να έχεις αναπτύξει αυτές τις ικανότητες που θα σε κάνουν καλό πωλητή, καλό συνεργάτη, καλό αφεντικό.

ΜΑΘΗΤΕΣ

Δεν είχα, ούτε έχω μαθητές. Δεν διδάσκω. Ήμουν παιδί εκπαιδευτικών και είπα: «Όχι. Το τελευταίο πράγμα που θέλω να κάνω είναι να διδάξω». Γιατί αν δίδασκα θα ήμουν, ή πολύ επιεικής, ή υπερβολικά αυστηρή…

Οι αισθήσεις

ΑΚΟΗ

Εμένα με αναγνωρίζουν από την φωνή. Ενώ η εικόνα μου είναι γνωστή από τις ταινίες, που θα μπορούσα να μην είναι, αν είχα κάνει μόνο θέατρο και η εικόνα μου να μην είναι γνωστή. Εμείς οι ηθοποιοί είμαστε αιχμάλωτοι της εικόνας μας και μάλιστα μιας εικόνας η οποία είναι όταν είσαι νέος. Όμως με αναγνωρίζουν από την φωνή. Και αυτό είναι καταπληκτικό. Όταν μπαίνω σε ένα ταξί μου λένε: «Αχ! μαζί σας μεγαλώσαμε».

Και γιατί; Με γνωρίζουν από την φωνή από τις μεταγλωττίσεις και το λέω πάρα πολύ στον μονόλογο αυτό και είναι αστείο. Ενώ έκανα τόσα πράγματα, ταινίες, θέατρο, Βουλή, με θυμούνται από λίγες μεταγλωττίσεις που έχω κάνει. Η φωνή εντυπώνεται τόσο πολύ και ξυπνάει μνήμες. Με θυμούνται από την φωνή. Τους ξυπνάει μνήμες η φωνή μου. Και αυτομάτως με αναγνωρίζουν.

Όπως λέω στον μονόλογο: «Η φωνή δεν έχει ρυτίδες». Μπορεί κάποια στιγμή να αποκτά μια βραχνάδα, αλλά το ηχόχρωμα παραμένει πάντα το ίδιο.

ΟΡΑΣΗ

Η όραση, για το επάγγελμά μας είναι πολύ σημαντικό στοιχείο. Εμείς μια εικόνα πουλάμε. Και αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ένας ηθοποιός. Σήμερα το κοινό έχει για σένα μία εικόνα, είτε τηλεοπτική, είτε κυρίως κινηματογραφική, μιας και ο κινηματογράφος είναι αυτός που επηρεάζει ακόμα πιο πολύ.

Εδώ λοιπόν υπάρχει ακόμα το μεγάλο πρόβλημα που είναι πάρα πολύ αρνητικό για τον Πολιτισμό μας σήμερα. Ότι ενώ γίνεται αποδεκτή και σωστά στην τηλεόραση, μία εικόνα ενός γνωστού ηθοποιού ο οποίος είναι πάρα πολύ μεγάλος και αποδέχεται το πρόσωπό του το κοινό, δεν συμβαίνει το ίδιο με εμάς τις γυναίκες.

Ούτε σε μία φωτογραφία, ούτε στο πανί ή στην τηλεόραση. Γιατί είναι τα πρότυπα που άλλα επιβάλλουν. Και αυτό δεν ισχύει μόνο στην Ελλάδα. Αυτό συμβαίνει και στο Χόλυγουντ, όπως ξέρετε. Και δεν είναι τυχαίο που τρέχουν να φτιάξουν το πρόσωπό τους. Όμως γιατί να φτιάξουμε το πρόσωπό μας; Αν το θέλω για προσωπικούς μου λόγους, κανένα πρόβλημα.

Αν όμως αυτό το νιώθω ως επιβολή από το επάγγελμα για να διατηρήσω ακόμα μερικά χρόνια ύπαρξης στο επάγγελμα, είναι μία τραγωδία του επαγγέλματος. Είναι ένα πράγμα πραγματικά αρνητικό για μας.

ΓΕΥΣΗ

Όχι, δεν έχω σπουδαίες γεύσεις, διότι η μάνα μου έφτιαχνε τα πιο άνοστα φαγητά που μπορείτε να φανταστείτε. Η γιαγιά, μια αγρότισσα ήταν, παρ’ όλο που είχε και μαγειρείο όταν ήταν νεότερη. Η γιαγιά έφτιαχνε τα κλασικά φαγητά. Αρνάκι στο φούρνο, κοτόπουλο στο φούρνο. Φτωχοί άνθρωποι. Τι φτιάχνανε; Μανέστρα…

Εμείς μάλιστα τρώγαμε το κοτόπουλο μόνο τις Κυριακές. Τις άλλες ημέρες; Φασολάδες, φακές. Οι γεύσεις μας όμως αποκτούσαν ενδιαφέρον όταν ήταν να κατεβάσουμε μύγδαλα, να φάμε τα φρούτα και τα μούρα. Και ασφαλώς κάποιο γλυκό στο ζαχαροπλαστείο την Κυριακή το μεσημέρι, μετά την εκκλησία.

Αλλά τα φαγητά στο σπίτι δεν ήταν τίποτα σπουδαίο. Εγώ δεν είχα γονείς από την Μικρά Ασία ή από την Κωνσταντινούπολη, από εκεί δηλαδή που δίνανε σημασία στις γεύσεις.

Γονείς από την Ηλεία και μάλιστα γονείς που δουλεύανε από το πρωί μέχρι το βράδυ. Εγώ θυμάμαι τα βράδια – και εδώ στην Αθήνα που ήμασταν – δεν μαγειρεύαμε. Η μαμά έκανε ένα τσάι με αυγά βραστά, ή τηγανιτά, ή τυράκια, αν είχε περισσέψει κάτι από το μεσημέρι και ήταν τόσο πολύ άνοστα τα φαγητά της… Έκανε ένα – δύο φαγητά καλά. Αλλά δεν μας ενδιέφερε.

ΟΣΦΡΗΣΗ

Η μυρωδιά του κόρφου της μάνας μου. Αυτή τη μυρωδιά την κρατούσα για πολλά χρόνια και την ένιωθα. Αξέχαστη…

Πνεύμα και δημιουργία

ΣΥΜΒΟΛΟ

Θα σας πω για την Αργώ. Αυτό το σύμβολο δεν το επέλεξα τυχαία. Τι είναι η Αργώ; Είναι το πιο σύγχρονο καράβι στην ανθρωπότητα. Είναι το επίτευγμα της ναυπηγικής με τα 50 κουπιά.

Στην πλώρη της, στο ακρόπρωρο, είχε τη θεά Ήρα η οποία ήταν ομιλούσα. Η θεά μπήκε μέσα στο καράβι αυτό που ήταν ό,τι καλύτερο είχε η Ελλάδα. Μαζί ήταν και ο Ηρακλής. Η Αργώ αρχίζει το ταξίδι της και πάει να βρει το πιο ουτοπικό πράγμα. Κάνει το πιο μακρινό ταξίδι της ανθρωπότητας για να βρει το Χρυσόμαλλο Δέρας. Πάει να βρει κάτι πάρα πολύ σπάνιο.

Δεν πάει να βρει να σκάψει να βρει χρυσάφι, ούτε να φέρει σιτηρά. Ψάχνει το Χρυσόμαλλο Δέρας. Αυτό δηλαδή στο φαντασιωτικό της ανθρωπότητας.
Ψάχνει ακριβώς αυτό που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο. Αυτό που είναι το στοιχείο του ανθρώπου. Του ανθρώπου που πάει να εξερευνήσει, να φύγει, να πάει σε άγνωστα μέρη τόσο πολύ μακριά. Να πιάσει το άγνωστο μέσα σε άπειρους κινδύνους. Και τι γίνεται εκεί;

Βρίσκει, παίρνει το Χρυσόμαλλο Δέρας και το φέρνει πίσω στην Ελλάδα. Φέρνει πίσω όλη την Ανατολή. Την Μήδεια που είναι όχι μόνο μάγισσα αλλά είναι η σοφία της Ανατολής.

Φέρνει λοιπόν πίσω μια γυναίκα η οποία έχει μέσα της την ένωση του ανήσυχου ελληνικού πνεύματος που είναι ο Ιάσωνας. Όλοι που πάνε να κάνουν αυτό το τόλμημα, ενώνονται με όλη την σοφία.

Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο όπου χρησιμοποιείται. Όπως για παράδειγμα σε ένα Πρακτορείο Ταξιδίων με το όνομα «Αργώ». Μπορεί αυτός που το έβαλε να μην έχει καταλάβει τι είναι αυτό. Όμως αυτό κάτι σπουδαίο σηματοδοτεί.

Τα σύμβολα – που κάποιοι δεν δίνουν πολύ μεγάλη σημασία – είναι για μας τους καλλιτέχνες όχι απλώς απαραίτητα, αλλά κάτι παραπάνω από απαραίτητα.
Μάλιστα πολλές φορές βλέπω μία θεατρική παράσταση που είναι καλή, είναι όλα πολύ ωραία, παίζουν πολλοί και πολύ καλοί ηθοποιοί, με πολύ όμορφα σκηνικά και κοστούμια.

Και τότε διερωτώμαι: Ποια είναι η σημειολογία; Γιατί αυτή η τόσο ωραία παράσταση όταν φεύγω δεν έχει αφήσει κάτι μέσα μου, ούτε στον εγκέφαλο, ούτε στο συναίσθημα. Φεύγω και δεν μου έχει αφήσει κάτι να με απασχολεί. Ούτε μου έχει γράψει κάτι να το κουβαλήσω μαζί μου.

Γιατί όμως; Την έχουν αποκηρύξει; Δεν την θέλουν; Δεν την καταλαβαίνουν; Τι θα πει, σύμβολο;

Και εμείς αν θέλετε και από την ίδια μας την Παιδεία, αυτό που κουβαλάμε, σε αυτά που λέγαμε τώρα για την Αργοναυτική Εκστρατεία, ακόμα και από την Ορθοδοξία, όλα σύμβολα είναι.

Μας έχουν δοθεί δηλαδή. Υπάρχει ένας πλούτος εδώ. Το θέατρο τι είναι; Από εδώ ο αριστερός ψάλτης, από εκεί ο δεξιός ψάλτης και στο κέντρο ο πρωταγωνιστής. Ιστορίες αφηγείται. Τι λέει; Τι είναι τα Ευαγγέλια; Ιστορίες. Τι είναι η Παλαιά Διαθήκη; Ιστορίες.
Άρα εκεί μέσα υπάρχουν κάποια σύμβολα. Εγώ που αν με ρωτούσατε αν πιστεύω, θα έλεγα τώρα τι με βάζετε να απαντήσω; Ξέρω ‘γω;

Θα ήθελα να πιστεύω, αλλά δεν είμαι από τους ανθρώπους που πιστεύον, παρ’ όλο που είμαι παιδί θεολόγου. Να φανταστείτε ότι είναι εδώ δίπλα στην πλατεία ο Άη Γιώργης, η εκκλησία, και είμαι εδώ 8 χρόνια και έλεγα κάθε φορά, πρέπει να πάω στον Άη Γιώργη τουλάχιστον να δω τις αγιογραφίες του Φώτη Κόντογλου. Έστω για τις αγιογραφίες. Γειτονιά μου είναι στο κάτω-κάτω…

Πήγα λοιπόν πριν από 2 χρόνια, τότε που είχα σπάσει το χέρι μου και μόλις μπήκα μέσα και κάθισα, λιποθύμησα. Και είπα: Με τιμωρεί ο Άη Γιώργης…

Αλλά ήξερα όμως, από τον πατέρα μου, και αυτό είναι πολύ σημαντικό να ερμηνεύω αυτά τα κείμενα, τι κοινωνικά μαθήματα δίνουν. Να κατανοώ τι θα πει, σύμβολο. Να σέβομαι τα σύμβολα, τα οποία δεν τα σέβονται οι άλλοι.

Ξέρετε πολύ καλά ότι εξακολουθώ να είμαι αυτό που είμαι. Εγώ όμως όταν παίζεται ο Εθνικός Ύμνος θα σταθώ «κόκκαλο», γιατί με αυτό τιμώ όλους αυτούς οι οποίοι έδωσαν το αίμα τους γι’ αυτό.

Δεν μου επιτρέπεται, δεν διανοούμαι, δεν είναι δικαίωμά μου, δεν είμαι ελεύθερη εδώ να κάνω αυτό που θέλω.

Κοιτάξτε, αν θέλεις να κάνεις επανάσταση, να κάνεις πραγματική επανάσταση. Και εγώ είμαι υπέρ του να κάνεις μια πραγματική επανάσταση.

Αλλά πραγματική επανάσταση ξέρετε τι θα πει; Να διακινδυνεύσεις την ζωή σου. Και κάτι άλλο. Τότε θα φέρεις άλλα σύμβολα για να μπορέσει ο κόσμος να ενωθεί, γιατί το σύμβολο ενώνει.

Σημειώνω εδώ αυτό που εμένα με θύμωνε όταν ήμουν παιδί. Με ενοχλούσε δηλαδή το να λέμε πολλά.

Όταν για παράδειγμα στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο, λέει ο Ιησούς: «γκρεμίστε αυτόν τον Ναό και σε τρεις μέρες εγώ θα τον ξαναχτίσω», πειράζαμε τότε τον μπαμπά μου και τον ρωτούσαμε: «Τι υπεροψία είναι αυτή; Θα τον χτίσει σε τρεις ημέρες»;

Το λέω αυτό στον μονόλογο μου. Γιατί; Γιατί πρέπει να καταλάβουμε μερικά πράγματα. Εάν θέλεις να καταργήσεις τα σύμβολα είμαι μαζί σου. Πρέπει να βάλεις όμως να βάλεις νέα σύμβολα γιατί αυτά ενώνουν.

Το οικογενειακό τραπέζι ένωνε τις οικογένειες, το μεσημεριάτικο γεύμα της Κυριακής που καταργήθηκε. Αυτό το τραπέζι έπαιζε σπουδαίο ρόλο στην έννοια, οικογένεια. Νομίζετε ότι πηγαίναμε με χαρά; Βαριόμασταν.

«Αμάν, πρέπει να πάμε», λέγαμε.

Αλλά αυτό ένωνε την οικογένεια.

Όταν λοιπόν αυτά διαλύονται, πρέπει να τα αντικαταστήσεις με κάτι άλλο. Ποιο είναι το άλλο; Δεν το ξέρω εγώ. Οι εποχές αλλάζουν. Τα σύμβολα πρέπει να αλλάξουν. Μαζί κι εγώ σε αυτή την αλλαγή. Κανένα πρόβλημα. Αλλά, δεν τα βλέπω εγώ αυτά τα καινούργια σύμβολα.

Αυτός ο δεσμός του κυριακάτικου οικογενειακού τραπεζιού ήταν και κατά κάποιο τρόπο μία επανεκκίνηση για την εβδομάδα που έρχεται.

Θυμάμαι πως ως παιδί …ξενυχτούσα, οπότε σιγά μην πάω την Κυριακή στην εκκλησία. Η μάνα μου έτσι κι αλλιώς δεν πήγαινε στην εκκλησία, ήταν αντίθετη. Οπότε ο πατέρας μου έλεγε: «Θέλω να έρχεσαι έστω δέκα λεπτά πριν από το σχόλασμα. Για την ενορία, για την γειτονιά».

Γιατί όπως μου εξηγούσε ο εκκλησιασμός είναι κοινωνικό γεγονός. Και είχε δίκιο.
Όταν ένας κόσμος μαζεύεται κάπου να φτιάξει μια πόλη, φτιάχνει την εκκλησία του, φτιάχνει το γήπεδό του, φτιάχνει το σχολείο του, φτιάχνει την πολιτιστική του λέσχη.

Αυτά είναι που ενώνουν τους ανθρώπους. Και τα λέω τώρα εγώ αυτά που τα διέλυσα. Σας διαβεβαιώνω ότι τα διέλυσα. Δεν πίστευα στον γάμο και παντρεύτηκα. Έκανα παιδί. Χώρισα αμέσως. Έμεινα μόνη. Όμως σέβομαι όλα τα παραπάνω αν και είναι …άλλο πράγμα.

ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ

Τέσσερις φορές έπαιξα στην Επίδαυρο. Έχω κάνει με το Εθνικό Θέατρο τρεις παραστάσεις. Ήμουν κορυφαία στον χορό. Έπαιξα επίσης την παραμάνα στην «Μήδεια» με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Εντάξει, είναι μία ιδιαίτερη εμπειρία. Γιατί είναι ιδιαίτερη εμπειρία;

Γιατί είναι πάρα πολύ καλή η σχέση ηθοποιού με κοινό.

Από την κατασκευή του θεάτρου η σχέση αυτή είναι βοηθητική για τον ηθοποιό.

Λένε όλοι: «Άχ! τι ωραία που ήταν η Επίδαυρος». Γιατί το λένε; Επειδή δεν σε τρομοκρατεί.

Ενώ το Ηρώδειο δεν είναι. Εγώ, παίζοντας στο Ηρώδειο, ένιωσα ότι ήμουν στο πάτο ενός πηγαδιού. Η Επίδαυρος έχει μια ανοιχτωσιά. Σου δίνει. Δεν σου παίρνει…

ΚΥΠΡΟΣ

Το Κυπριακό το έζησα ακόμα από μαθήτρια Γυμνασίου. Εμείς κλαίγαμε για τον Μιχαλάκη Καραολή και τον Ανδρέα Δημητρίου. Κλαίγαμε για τον Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Πηγαίναμε σε διαδηλώσεις.

Δηλαδή όλο το Κυπριακό έχει συμβαδίσει με όλη μου την ζωή. Μάλιστα στην επιστράτευση ήμουν στην Κύπρο. Μπήκαμε γρήγορα-γρήγορα σε ένα αεροπλάνο να φύγουμε. Είχα πάει στην Κυρήνεια και στην Σαλαμίνα είχα απαγγείλει ένα ποίημα.

Είχα φίλους Κυπρίους. Βασικά οι συμμαθητές μου στη Σχολή ήταν Κύπριοι. Η Δέσποινα Μπεμπεδέλη, ο Στέλιος Καυκαρίδης, ο Νεόφυτος Νεοφύτου.

Η Κύπρος είναι για εμένα σαν να μου λέτε να πάω στην Μάνη, από εκεί που ήταν και ο παππούς μου, από το Οίτυλο.

Η Κύπρος είναι για μένα πολύ οικείο μέρος. Μετά με την εισβολή πήγαινα συχνά κάτω. Είχα συναντήσει τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Είχα καθίσει μαζί του σε μία συνέντευξη που είχε δώσει στον δημοσιογράφο Γιώργο Λιάνη. Όμως τον συναντούσα και σε άλλες εποχές που πήγαινα, γιατί ήταν ανοιχτό πάντα το Προεδρικό.

Είχα φίλους. Μάλιστα στην Ανωτάτη Εμπορική είχα πολλούς συμφοιτητές από την Κύπρο.

Στο νησί κατέβαινα σχεδόν σε όλες τις πορείες των γυναικών. Πήγαινα όμως και με άλλες αφορμές. Δεν πολυπήγαινα από το 2005 και μετά. Πήγαινα μόνο για κάποια δουλειά. Όπως πριν τρία χρόνια με την τηλεοπτική σειρά «Famagusta». Πάντα όμως ήμουν πάρα πολύ δεμένη με το νησί.

Του χρόνου τα γυρίσματα

ΧΘΕΣ

Αν γυρίσω πίσω μπορώ να πω ότι «Αυτό θα μπορούσε να μην είχε συμβεί, ή να μην το είχα κάνει έτσι».

Όμως εν τέλει δεν μπορώ να το πω. Για ποιο λόγο; Γιατί αν δε είχε συμβεί αυτό τότε δεν θα συνέβαιναν και τα επόμενα που ακολούθησαν…

Τα πράγματα έχουν μια αλληλουχία. Δεν μπορώ να βγάλω κάτι, να το αφαιρέσω, γιατί όλο το οικοδόμημα μπορεί να καταρρεύσει. Δεν βγάζω κάτι επειδή δεν έχω ιδιαίτερα πράγματα τα οποία με βαραίνουν από το παρελθόν.

Δεν μιλάω γι’ αυτά που σου τυχαίνουν. Μιλάω για πράγματα στα οποία μπορούσα να παρέμβω. Γιατί σε ένα θάνατο, δεν παρεμβαίνεις. Τι να πω; Δεν θα ήθελα να πεθάνουν ο μπαμπάς μου και η μαμά μου; Φυσικά, αλίμονο, ποιος θέλει κάτι τέτοιο. Μιλάμε δηλαδή, αν δεν έκανα αυτό, αν δεν ήμουν με τον τάδε φίλος, αν δεν πήγαινα στον τάδε θίασο, αν δεν παντρευόμουν αυτό τον άντρα και παντρευόμουν κάποιον άλλον. Ναι, αλλά μετά; Αν δεν παντρευόμουν αυτόν, δεν θα είχα αυτό το παιδί και αυτό το εγγόνι. Όχι, δεν είναι έτσι λοιπόν.

ΑΥΡΙΟ

Για το αύριο ασφαλώς υπάρχουν σχέδια. Όλο σχέδια κάνω γιατί αν πάψουμε να κάνουμε σχέδια, δεν έχουμε λόγο να καθόμαστε εδώ. Να πεθάνουμε. Μπορεί να σταματήσει το μυαλό σου να κάνει σχέδια; Μπορείς να βάλεις κάτι και να πεις, δεν έχω επιθυμίες, δεν έχω πόθους, δεν έχω λαχτάρες, δεν έχω όνειρο; Και μιλάμε τώρα για απλά πράγματα. Όλοι οι άνθρωποι σχεδιάζουν. Νομίζουν πώς δεν σχεδιάζουν, αλλά στην πραγματικότητα σχεδιάζουν.

ΣΗΜΕΡΑ

Για να κλείσουμε πάμε στο σήμερα. Σήμερα παρουσιάζω στο θέατρο «Αργώ» τον μονόλογο «Ai-Milia» όμως δεν είναι πάρα πολύ εύκολο να μιλήσω γι’ αυτό που κάνω, γιατί μπορεί εγώ να φαντάζομαι ότι κάνω αυτό και ο θεατής να εισπράξει κάτι που δεν είναι ακριβώς αυτό.

Άρα το μόνο που μπορώ να πω γι’ αυτό είναι ότι κάποια στιγμή είπα: «Εμείς αφηγούμαστε στο θέατρο ιστορίες που φτιάχνουν κάποιοι άνθρωποι. Ιστορίες που βεβαίως τα πολύ καλά θεατρικά έργα βάζουν προβλήματα. Προβλήματα υπαρξιακά και κοινωνικά που χωρίς αυτά δεν μπορούν να επιζήσουν. Αλλά λένε πάντα και μία ιστορία. Γιατί δεν μπορούν να μας το πουν ξεκάθαρα απλά, πως αυτό είναι ένα πρόβλημα.

Το βάζουν λοιπόν μέσα σε μία ιστορία και αυτό είναι το ενδιαφέρον, γιατί ο θεατής περνάει καλά, ξεχνιέται και υπογείως του έρχεται και μια σκέψη, ένα μήνυμα, μια άποψη και την συζητάει όταν τελειώσει το έργο… ή μπορεί και να μην την συζητήσει. Σίγουρα όμως μένει μέσα του.

Οπότε είπα: «Εγώ τουλάχιστον ιστορίες μπορώ να πω από την ζωή μου. Και κάθε ιστορία, ακόμα και αυτή η απλούστατη, μέσα της κάτι έχει. Κάποιο σήμα στέλνει».
Κάνοντας λοιπόν αυτές τις σκέψεις είπα να γράψω κάτι και να πω μερικά πράγματα, όπως αυτά που λέμε τώρα.

Γιατί να τα λέω στις συνεντεύξεις και να μην τα οργανώσω σε μία, μιάμιση ώρα που μπορεί να είναι και μια χαρτογράφηση μιας πορείας, η οποία έχει επικινδυνότητα;

Εγώ που έχω πάρει στην ζωή μου κατά καιρούς κάποια ρίσκα, γιατί να μην πάρω και αυτό;

Κάποια στιγμή ο άνθρωπος απελευθερώνεται από κάποιους φόβους που είναι φυσικοί, ανθρώπινοι. Πολλές φορές κανείς δεν θέλει να εκτεθεί, κανείς δεν θέλει να μιλήσει για τον εαυτό του.

Όμως εγώ τώρα, στους ανθρώπους που θα δουν αυτή την παράσταση, προσδοκώ να δώσω έστω και μια στιγμή αλήθειας μου. Γιατί η τέχνη είναι αυτό. Μία στιγμούλα αλήθειας. Αν αυτό δημιουργηθεί, τότε ναι, αξίζει τον κόπο. Αν δεν τα καταφέρω, δεν θα έχω επιτύχει. Δεν έγινε και τίποτα. Λέω, πολύ καλά, δεν πέθανε κανείς από μία παράσταση που δεν πέτυχε. Δεν είμαστε χειρουργοί. Έτσι; Άρα λοιπόν είπα, γιατί να μην το κάνω αυτό;

Με την παράσταση αυτή θέλω να μεταφέρω στους θεατές τη δική μου κάρτα μνήμης. Δεν είναι η μνήμη ενός ήρωα ή ενός σημαντικού ανθρώπου. Είναι η δική μου η μνήμη που έχει την ίδια αξία με την μνήμη οποιουδήποτε κορυφαίου.

Εγώ στην «Ai-Milia» έχω να μιλήσω σε ανθρώπους που έχουμε ζήσει στην ίδια χώρα, έχουμε φάει το ίδιο φαΐ, έχουμε ζήσει τα ίδια πράγματα. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί αυτή η αίσθηση της κοινότητας την οποία υπηρετεί το θέατρο. Αυτό υπηρετεί το θέατρο.

Με αυτή την έννοια ανάμεσα στην εκκλησία, την θρησκεία και το θέατρο, υπάρχουν πολλά ταυτόσημα πράγματα. Το Θέατρο είναι μία εκκλησία όπου όλοι είμαστε μαζεμένοι για να κοινωνήσουμε κάτι. Αν καταφέρουμε αυτό να γίνει, έχουμε πετύχει μια στιγμή κάποιας ηδονής, κάποιας ευτυχίας…

Κυρία Υψηλάντη, χίλια ευχαριστώ γι’ αυτή την μοναδική εμπειρία να παρακολουθήσω αυτόν τον σπάνιο μονόλογο.

*Κι εγώ σας ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου δώσατε και για τη φιλοξενία στο Catisart. Τώρα σας περιμένω και στο «Αργώ» για την «Ai-Milia»…

***

«AΙ-MILIA»: Μια παραστασιακή αφήγηση από την Αιμιλία Υψηλάντη Θέατρο Αργώ