Στις εργασίες του αυτές ο Σίγκμουντ Φρόιντ δίνει μια ψυχολογική ανάγνωση ιστορικών προσώπων όπως του Γερμανού ποιητή Γκαίτε και χαρακτήρων της παγκόσμιας λογοτεχνίας όπως είναι οι σαιξπηρικοί Μάκβεθ, Ριχάρδος ο Γ΄, Άμλετ καθώς και Αίας και Φιλοκτήτης της ελληνικής μυθολογίας.
Ο αθεϊστής, αλλά πιστός της εβραϊκής παράδοσης λόγω καταγωγής, ο καινοτόμος θεμελιωτής της ψυχανάλυσης και εξερευνητής του ασυνείδητου, εξετάζει τον ανατόμο της ρώσικης ψυχής ως συγγραφέα, ως νευρωτικό, ως ηθικοδιδάσκαλο και ως αμαρτωλό, αποφαινόμενος ότι: «Ο Ντοστογέφσκι υπέταξε το ταλέντο του στο Θεό των Χριστιανών». Διερευνά το Εγώ και το Υπερεγώ του χριστιανοσοσιαλιστή συγγραφέα, τις επιληπτικές του κρίσεις και το χαρτοπαικτικό του πάθος, επισημαίνοντας πως ο μεγάλος λογοτέχνης δέχθηκε την τιμωρία του Τσάρου ως υποκατάστατο της τιμωρίας του για τον αληθινό του πατέρα.
Όπως είναι γνωστό, ο Φιόντορ Ντοστογέφσκι, ο οποίος γεννήθηκε το 1821 στη Μόσχα, είχε τραυματικές εμπειρίες από τον βίαιο αλκοολικό συνταξιούχο στρατιωτικό γιατρό πατέρα του που, όντας ιδιοκτήτης αγροκτήματος, δολοφονήθηκε από τους χωρικούς οι οποίοι δεν άντεχαν τον επονείδιστο αυταρχισμό του. Η γλυκύτατη μητέρα του πέθανε στα 16 του χρόνια και ο πατέρας του τον έστειλε σε οικοτροφείο. Σπούδασε στη Στρατιωτική Ακαδημία μηχανικός. Αφού εξέτισε την ποινή του με την κατηγορία της συμμετοχής του σε συνωμοσία εναντίον του Νικολάου του Α΄, γλίτωσε με χάρη την εκτέλεση, έζησε τέσσερα χρόνια σε κάτεργο στη Σιβηρία, υπηρέτησε ως αξιωματικός τη θητεία του, άσκησε για λίγο το επάγγελμα του στρατιωτικού μηχανικού, παντρεύτηκε την πάσχουσα από υστερία Μαρία Ισάγιεβα, χρεώθηκε εκδίδοντας περιοδικά και… κατέφυγε στη χαρτοπαιξία για να ξεχρεώσει. Ο μικρότερος γιος του πέθανε από επιληψία. Επιληπτικός και ο ίδιος έζησε σε συνθήκες δραματικές γράφοντας παράλληλα συγκλονιστικά μυθιστορήματα μέσα σε καθεστώς ψυχοπαθολογίας. Κυνηγημένος από τους δανειστές του, διέφυγε στην Ευρώπη μαζί με τη δεύτερη γυναίκα του και στενογράφο του.
«Ο Ντοστογέφσκι έπαιζε όχι για τα κέρδη, αλλά για το παιχνίδι, γιατί έπαιζε μέχρι που να χάσει, επιστρέφοντας ταπεινωμένος στην απελπισμένη γυναίκα του αναζητώντας θαλπωρή έως ότου ξαναρχίσει» τονίζει ο Φρόιντ στην ψυχογραφική του ακτινογραφία.
Στα 60 του πέθανε από πνευμονία. Ο Φρόιντ (1856- 1939) κατατάσσει το μυθιστόρημα πατροκτονίας «Αδελφοί Καραμάζοφ» μεταξύ των σπουδαιότερων έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ένα βιβλίο – λογοτεχνία της ψυχολογίας και ψυχολογία της λογοτεχνίας.
∗∗∗
Απέκτησε τη φήμη ενός από τους μεγαλύτερους μυθιστοριογράφους της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Γεννημένος στη Μόσχα το 1821, πέθανε στην Αγία Πετρούπολη το 1881, στην πόλη αυτή όπου τοποθετείται η δράση των περισσοτέρων από τα έργα του. Δεν είναι τυχαίο, διότι στην πόλη αυτή του Μεγάλου Πέτρου, πνέει ένας άνεμος νέων ιδεών που έρχονται από τη Δύση και συγκρούονται με τις ιδέες της λαϊκής παραδοσιακής ρωσικής συνείδησης.
Ο Ντοστογιέφσκι δημιουργεί το πολυφωνικό μυθιστόρημα όπου σε όλους τους ήρωες βρίσκουμε ταυτόχρονα στοιχεία κι ενός αρνητικού κι ενός θετικού ήρωα. Η συμπεριφορά τους δεν έρχεται στην επιφάνεια λόγω της παρατηρητικότητας και της περιγραφής του συγγραφέα, αλλά μέσα από μια πλοκή που επιλέγει ο τελευταίος, φωτίζεται η εσωτερική τους ζωή και η προσωπικότητά τους. Ο συγγραφέας δεν στέκεται έξω από αυτούς να τους παρατηρεί, όπως συνήθως συμβαίνει στη δυτική λογοτεχνία, αλλά στέκεται δίπλα στους ήρωες, συνδιαλέγεται μαζί τους, συμφωνεί ή διαφωνεί, τους παραχωρεί το δικαίωμα να τον αμφισβητούν, ακόμα και να επαναστατούν εναντίον του. Σε όλα τα έργα του, οι ήρωές του έχουν ισότιμη θέση, είναι αυτόνομες φωνές μέσα σε έναν πολυφωνικό κόσμο, που αντιπαρατίθεται στο δυτικό μονολογικό μυθιστόρημα.
Ο νοσηρός χαρακτήρας του μυθιστορήματός του προκύπτει από τις ίδιες τις νοσηρές καταστάσεις που το γεννούν. Φτώχεια, σκοτεινές μηχανορραφίες, ενεχυροδανεισμοί, ερωτικές αντιζηλίες, διανοητική σύγχυση επικρατούν στο κεφάλι του Ρασκόλνικοφ στο «Έγκλημα και Τιμωρία», που ενσαρκώνει τον νέο άνθρωπο της εισαγόμενης από τη Δύση σύγχρονης κοινωνίας. Η υλιστική σκέψη αρχίζει να εισχωρεί βαθιά στους ριζοσπάστες νέους, όπως ο Ρασκόλνικοφ, ο ρακένδυτος, μηδενιστής διανοούμενος ήρωας του έργου. Στην ψυχή του Ρασκόλνικοφ γίνεται μια τρομερή πάλη ανάμεσα στις δυνάμεις του καλού και του κακού και μόνο μέσα στη φυλακή θα φτάσει στην επίγνωση ότι η ευτυχία επιτυγχάνεται μέσα από έναν διαρκή καθημερινό αγώνα και μέσα από συγκεκριμένες πράξεις, κι όχι έπειτα από ένα έλλογο σχέδιο τρόπου ζωής.
Ο Ρασκόλνικοφ σκοτώνει με την ελπίδα ότι η πράξη του αυτή θα τον σώσει και θα τον βοηθήσει να πραγματώσει αυτό που πραγματικά είναι. Αλλιώς θα παραμείνει ένας τραυματισμένος άνθρωπος. Η σκέψη της εποχής είναι βαθύτατα διχασμένη. Η υπερβολή στα χαρακτηριστικά των ηρώων οφείλεται στη σλαβική ιδιοσυγκρασία αλλά και στην επιλογή του συγγραφέα που θέλει τους ήρωές του να έχουν κατέβει στη σκοτεινή την άβυσσο, εκεί που μαίνονται τα πάθη, να αποκτήσουν αυτογνωσία και να επανέλθουν πίσω στο φως. Αυτό το φως δεν ανήκει ούτε στους ισχυρούς, ούτε στους ορθολογιστές αλλά στους ταπεινούς, τους φτωχούς, τους αγνούς, που ξέρουν να απαρνούνται τους εαυτούς τους και να οδηγούνται από την καρδιά που ξέρει να συμφιλιώνει. Επιλέγοντας το πολυφωνικό μυθιστόρημα, ο Ντοστογιέφσκι πρέπει αναγκαστικά να αλλάξει ριζικά και τα μέσα της καλλιτεχνικής του έκφρασης. Πέρα από την επιλογή των θεμάτων του και την άρτια δομή των χαρακτήρων του, η αξία του έγκειται και σε αυτόν τον νεωτερισμό, δηλαδή ότι δημιούργησε, ένα νέο καλλιτεχνικό πρότυπο που επηρέασε τις βασικές αρχές της καλλιτεχνικής δημιουργίας παγκοσμίως. Το ύφος κάθε έργου του είναι διαφορετικό γιατί διαφορετικοί είναι και οι ανθρώπινοι χαρακτήρες και η πλοκή. Το ύφος στον Ντοστογιέφσκι είναι ο ίδιος ο άνθρωπος τελικά.
Ο Μιχαήλ Μπαχτίν, ο Ρώσος θεωρητικός και ιστορικός της λογοτεχνίας, γράφει σχετικά μ’ αυτό στο βιβλίο του «Ζητήματα της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι»: «Ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι είναι τόσο ελάχιστα προϊόν επινοήσεως όσο και ο ήρωας ενός συνηθισμένου ρεαλιστικού μυθιστορήματος ή ο ρομαντικός ήρωας. Ο καθένας όμως έχει τη νομοτέλειά του, τη λογική του που αντιστοιχεί μεν στην καλλιτεχνική βούληση του συγγραφέα, δεν καταλύεται όμως κι από την όποια αυθαιρεσία. Έχοντας επιλέξει τον ήρωα και το κυρίαρχο στοιχείο της απεικόνισής του, ο συγγραφέας έχει δεσμευτεί από την εσωτερική λογική της επιλογής του, αυτής που θα πρέπει να αποκαλύψει στην περιγραφή του. Η λογική της αυτογνωσίας, επιτρέπει συγκεκριμένα μόνον καλλιτεχνικά μέσα αποκάλυψης και απεικόνισης. Μπορεί κανείς να αποκαλύψει και να απεικονίσει τον ήρωα μόνο μέσα από την ανάκριση και την πρόκληση, κι όχι προκαθορίζοντας και παγιώνοντας το πορτρέτο του. Μια τέτοια εικόνα – αντικείμενο θα ήταν ακριβώς ό,τι πιο ανάρμοστο σε σχέση με αυτό που ο συγγραφέας έχει επιλέξει ως αντικείμενο της αποστολής του». Με άλλα λόγια, ο ρόλος του συγγραφέα δεν είναι να κατασκευάσει ο ίδιος την εσωτερική λογική του ήρωα, αλλά να κατασκευάσει με τέτοιον τρόπο τον ήρωά του ώστε να κατασκευάσει ο ίδιος τον δικό του λόγο, αυτόνομα από την πρόθεση του συγγραφέα. Πώς εκφράζεται όμως η συγγραφική συνείδηση μέσα στο έργο; Όχι ως μια συνείδηση που παρατηρεί εκ των άνω τα πράγματα και τα περιγράφει, αλλά ως μια συνείδηση που επιχειρεί να ανοίξει διάλογο με τις άλλες συνειδήσεις. Ο Μπαχτίν υποστηρίζει επίσης σ’ αυτό το έργο του, ότι οι μελετητές του Ντοστογιέφσκι τον αντιμετώπισαν περισσότερο σαν ένα συγγραφέα – φιλόσοφο, μα πάνω απ’ όλα είναι ένας μεγάλος καλλιτέχνης.
Ο αναγνώστης του Ντοστογιέφσκι πρέπει να επιστρέφει και να ξαναεπιστρέφει στα έργα του, και κάθε φορά θα αποκομίζει κάτι καινούργιο. Δεν είναι συγγραφέας που εξαντλείται σε μια και μοναδική ανάγνωση. Τα θρησκευτικά, ηθικά και πολιτικά προβλήματα που έθεσε στα έργα του, μπορούν να ερμηνεύονται κάθε φορά υπό το πρίσμα των νέων εξελίξεων.
