Ο ΕΣΑτζής Σίμων Πάτροκλος
Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Αν κάποιος συναντούσε στη ζωή του τον Σίμωνα Πάτροκλο, θα αντίκριζε έναν άνθρωπο πράο, μειλίχιο, αβρό, συνεσταλμένο. Έναν άνθρωπο που εξέπεμπε γαλήνη και κέρδιζε την αγάπη και τον σεβασμό των γύρω του. Ο Σίμωνας ήταν ήρεμος, ήπιος, επιεικής και υπομονετικός, χωρίς αυτό να δείχνει και να σημαίνει αδυναμία. Αντιμετώπιζε τις δυσκολίες, τις παρεξηγήσεις και τις συγκρούσεις της ζωής χωρίς θυμό ή ταραχή. Ένας πράος ήρωας του καιρού μας, ένας μοναχικός και μόνος ιδεαλιστής, ένας εραστής της ομορφιάς, ένα σώμα που πετούσε, συντριβόταν και αναγεννιόταν απ’ τα χαλάσματα.
Μεγαλώνοντας, συναντά στο διάβα του προκλήσεις, απογοητεύσεις, φιλίες, αποχωρισμούς, μικρές και μεγάλες προσωπικές και συλλογικές αλλαγές, τα καρφιά και τα φιλιά του κόσμου, ιδέες, οράματα, νοήματα. Αγαπώντας και χάνοντας ανθρώπους, πατώντας πάνω σε πλήκτρα κι ονειρικές συμφωνίες, κολυμπώντας στα χρυσαφένια νερά της τέχνης, κυνηγώντας άπιαστα όνειρα σε δρόμους και πέλαγα, μετρώντας τον χρόνο, κερδίζοντας και χάνοντας μάχες, ακολουθώντας σκιές.
Κανένας δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι αυτός ο άνθρωπος, ο ηθοποιός και χορογράφος Σίμων Πάτροκλος -κατά τη διάρκεια της επταετούς δικτατορίας- δεν ήταν από την πλευρά αυτών που βασανίστηκαν. Ήταν από την πλευρά εκείνων που βασάνιζαν. Την περίοδο της χούντας υπηρέτησε στο ΕΑΤ – ΕΣΑ, το διαβόητο Ειδικό Ανακριτικό Τμήμα της Ελληνικής Στρατιωτικής Αστυνομίας που εκείνη την περίοδο έγινε ο εφιάλτης για πολλούς αντιστασιακούς. Ο ίδιος δεν το έκρυψε ποτέ, αντιθέτως.
Το ΕΑΤ – ΕΣΑ ιδρύθηκε το 1951 και καταργήθηκε (υπό το ιστορικό βάρος που πλέον έφερε) το 1975. Επί χούντας και υπό την ηγεσία του μετέπειτα αόρατου δικτάτορα, Δημήτριου Ιωαννίδη, το ΕΑΤ-ΕΣΑ μετατράπηκε στον κύριο κατασταλτικό μηχανισμό του καθεστώτος.
Η έδρα του ήταν στο πάρκο Ελευθερίας, «πάνω» από τη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας. Εκεί που σήμερα είναι η έδρα του ΣΦΕΑ (Σύνδεσμος Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών 1967 -1974), τότε ήταν ένας τόπος μαρτυρίου και τρόμου.
Μεταξύ άλλων εκεί βασανίστηκε άγρια και τελικά έμεινε παράλυτος ο στρατιωτικός και εμβληματική μορφή της αντιδικτατορικής δράσης, Σπύρος Μουστακλής.
Στο ΕΑΤ – ΕΣΑ υπηρέτησαν νέοι άνθρωποι (έκαναν τη στρατιωτική τους θητεία, στην πραγματικότητα) οι οποίοι αργά και σταθερά μετατράπηκαν από παιδιά της διπλανής πόρτας σε βασανιστές που δεν είχαν πάνω τους το παραμικρό ίχνος ανθρωπιάς.
Ένας από αυτούς ήταν και ο Σίμων Πάτροκλος ο οποίος συμμετείχε σε πολλούς βασανισμούς κρατουμένων αγωνιστών. Είχε μιλήσει ο ίδιος για εκείνη τη μαύρη περίοδο τόσο της ζωής του όσο και της χώρας γενικότερα.
Συμμετείχε, μάλιστα, και στο συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ «Ο γιος του γείτονά σου – Πώς κατασκευάζεται ένας βασανιστής», το οποίο μπορείτε να δείτε ολόκληρο παρακάτω. Πρόκειται για ένα δανέζικο, δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ των Γιόργκεν Φλιντ Πέντερσεν και Έρικ Στέφενσεν.
Το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρη την ταινία – ντοκιμαντέρ είναι συγκεκριμένο: πώς ένας συνηθισμένος νέος άνθρωπος μετατρέπεται σε βασανιστή; Πώς η στρατιωτική πειθαρχία, η ιεραρχία, η ψυχολογική πίεση και η συστηματική καλλιέργεια της βίας μπορούν να διαμορφώσουν έναν άνθρωπο ικανό να βασανίζει τον συνάνθρωπό του.
Πώς άνθρωποι της διπλανής πόρτας μπορούν να μεταμορφωθούν σε ανθρωπόμορφα κτήνη που δεν δείχνουν κανένα έλεος για τον συνάνθρωπό τους.
«Βασάνιζα και μετά σιχαινόμουνα»
Το ντοκιμαντέρ δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε μαρτυρίες θυμάτων. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι καταθέσεις ανθρώπων που υπηρέτησαν στον μηχανισμό της ΕΣΑ. Ο Μιχάλης Πέτρου και φυσικά ο Σίμων Πάτροκλος μιλούν για την προσωπική τους εμπειρία.
[…] Μας χτυπούσαν αλύπητα, μας κλωτσούσαν, μας χτυπούσαν κάτω, μας ποδοπατούσαν. Μέσα σε όλο αυτό το πράγμα, εγώ προσωπικά ένιωθα σαν να ήμουν κρατούμενος. Φτάσαμε μπροστά στον λόχο και εκεί άρχισαν να μας ρωτάνε το όνομά μας, ποιοι είμαστε και έφτασαν και σε εμένα.
Εγώ τους είπα ότι είμαι ηθοποιός. Μόλις τους είπα ότι είμαι ηθοποιός, ήταν ένα σημείο που τους κέντρισε και άρχισαν να με χτυπούν ιδιαίτερα και να με ρωτάνε “είσαι κομμουνιστής; είσαι πούστης; Τι είσαι τέλος πάντων εσύ που είσαι ηθοποιός;” Εγώ δεν μπορούσα να απαντήσω σε τίποτα από αυτά. Γινόταν μία πλάκα. Ήταν έξι εκπαιδευτές, με τραβούσε ο ένας, με πέταγε σε άλλον, με πετούσαν κάτω, με πατούσαν, μάλιστα, ένας με έβαλε σε κάτι σιδεριές με τα πόδια προς τα πάνω και άρχισα και έκανα επικύψεις συνέχεια», τόνισε ο Σίμων Πάτροκλος αναφερόμενος σε ό,τι αφορά τον τρόπο που προετοίμαζαν στο ΕΑΤ – ΕΣΑ τους αυριανούς βασανιστές και προσέθετε:
«Μας εκπαίδευαν πώς θα κλέβουμε πληροφορίες, πώς θα καρφώνουμε τον κόσμο που ήταν έξω και πώς θα δημιουργούσανε σε εμάς την κατάσταση ότι είμαστε εξουσία και ότι βγαίνοντας από την ΕΣΑ, φεύγοντας, δηλαδή, από τη βασική εκπαίδευση θα μπορούσαμε να εξουσιάζουμε τα πάντα. Μας έλεγαν ότι “μπορείτε να βγείτε έξω, να τα σπάσετε, να φάτε, να πιείτε και να μην πληρώσετε τίποτα. Εσείς είστε οι αρχηγοί εδώ σε αυτό το κράτος”».
Στη συνέχεια του ντοκιμαντέρ ο Σίμων Πάτροκλος περιέγραφε τα συναισθήματα που είχε ως ένας άνθρωπος που (νόμιζε) ότι κατείχε την απόλυτη εξουσία.
«Όταν ήμουν στη λειτουργία και μέσα σε όλο αυτόν τον ρυθμό, αισθάνθηκα και εγώ, όπως και όλοι οι άλλοι, τη χαρά της εξουσίας, ότι κάτι ήμουν και εγώ μέσα σε αυτόν τον χώρο. Έβλεπα αξιωματικοί να με χαιρετούν, να μου γελάνε, στο λεωφορείο να μπαίνω μέσα και να σηκώνεται ο κόσμος για να καθίσω ή να παραμερίζουν για να καθίσω έτσι με τη στολή. Αυτό με κολάκευε. Όλο αυτό το πράγμα μου είχε δώσει μία υπόσταση. Η χαρά της εξουσίας και πώς ένα σύστημα σε “δημιουργεί”, ας πούμε και να σε αφιονίζει με την εξουσία του και τη χαρά», είχε πει στο δανέζικο ντοκιμαντέρ.
Το τελευταίο κομμάτι της συμμετοχής του εκλιπόντα ηθοποιού στο ντοκιμαντέρ ήταν και το πλέον ενδεικτικό του πώς λειτουργούσε ο συγκεκριμένος μηχανισμός μετατροπής ενός ανθρώπου σε βασανιστή.
«Κάθε άνθρωπος έχει κακά μέσα του και βγαίνουν διότι όλη αυτή καταπίεση που δεχόμασταν από την εκπαίδευση κάπου έπρεπε να βρει ένα μέρος εκτόνωσης. Πάντοτε (σ.σ.: όταν συμμετείχε στους βασανισμούς) ένιωθα άσχημα αλλά ήταν και μία ανάγκη για μία εκτόνωση. Χωρίς ουσιαστικά σε εμένα να είναι εκτόνωση αλλά να είναι μία συμμετοχή… Ότι κάνω και εγώ εκείνη τη στιγμή. Και μετά σιχαινόμουνα», είχε πει.
«Ο γιος του γείτονά σου»
Το ντοκιμαντέρ βασίστηκε στην έρευνα της κοινωνικής ψυχολόγου Μίκας Χαρίτου – Φατούρου και είναι από αυτά που θα πρέπει να δει κανείς τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του προκειμένου να κατανοήσει πώς ένας ολόκληρος μηχανισμός είχε στηθεί για να μετατρέψει αγωνιστές σε «εχθρούς του κράτους» και νεαρά παιδιά σε αδίστακτους βασανιστές.
Στο βιβλίο της «Ο βασανιστής ως όργανο της κρατικής εξουσίας: Ψυχολογικές καταβολές» η Μίκα Χαρίτου – Φατούρου αναδείκνυε ότι κάποιες φορές ο βασανιστής δεν γεννιέται αλλά γίνεται μέσα από την κανονικοποίηση της βίας πρώτα επάνω του, με ταπεινώσεις, αβάσταχτη σωματική βία, και τελικά εσωτερίκευση του ρόλου του θύτη.
Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, το οποίο θεωρείται σήμερα ένα εμβληματικό επιστημονικό έργο, τονίζεται πώς ο καθένας από εμάς θα μπορούσε, κάτω από ειδικές συνθήκες, να βρεθεί στη θέση του βασανιστή και να διαπράξει αποτρόπαιες πράξεις εξευτελισμού, πόνου και οδύνης εναντίον των συνανθρώπων του και ότι το κακό δεν εδρεύει στη διεστραμμένη προσωπικότητα εκείνου που το διαπράττει, αλλά ανιχνεύεται σε δραστικές μεθόδους εκπαίδευσης, ικανές να κάνουν ένα άτομο βασανιστή.
Ο Σίμων Πάτροκλος είχε μιλήσει για εκείνη τη σκοτεινή περίοδο επειδή προφανώς είχε μετανιώσει για τα όσα είχε κάνει. Και η μετέπειτα στάση ζωής του, άλλωστε, αυτό έδειξε. Ήταν μία έμπρακτη συγγνώμη για το κακό που είχε προκαλέσει.
Όσοι τον γνώρισαν μιλούν για έναν άνθρωπο γλυκό, δοτικό, γεμάτο αγάπη για όλους, που δρούσε πάντα τόσο σε προσωπικό όσο και συλλογικό επίπεδο με ανιδιοτέλεια και πραγματική διάθεση για προσφορά. Έναν άνθρωπο που δραστηριοποιήθηκε συνδικαλιστικά στον επαγγελματικό του χώρο, που αγαπούσε τα ζώα και που πάντα κυκλοφορούσε με το αγαπημένο του ποδήλατο χωρίς ποτέ να προκαλεί με τον τρόπο ζωής του.
Τον αθωώνουν όλα αυτά; Προφανώς και όχι. Δεν υπάρχει η «Κολυμβήθρα του Σιλωάμ» μέσα στην οποία μπορεί να αναβαπτιστεί κάποιος. Συμμετείχε σε έναν απάνθρωπο μηχανισμό βασανιστηρίων, που «πατούσε» πάνω στη συστηματική (πνευματική και σωματική) κακοποίηση ανθρώπων. Αυτό δεν άλλαξε ποτέ. Το ήξερε και ο ίδιος.
Από την άλλη, ωστόσο, κάθε άνθρωπος δικαιούται μία δεύτερη ευκαιρία.
Η αλλαγή, δείχνει ξεκάθαρα το «αντίθετο δρομολόγιο». Πώς δηλαδή ένας νεαρός άνθρωπος μπορεί να γίνει βασανιστής ενός στρατιωτικού καθεστώτος και πώς αυτό το κτήνος μπορεί να ξαναγίνει άνθρωπος και να αφιερώσει τη ζωή του στο να βοηθάει τον συνάνθρωπό του.
• Ο τελευταίος αποχαιρετισμός στον Σίμωνα Πάτροκλο θα γίνει το Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026. Ώρα 9:45 το πρωί, στο Αποτεφρωτήριο Ριτσώνας.
Πηγή πληροφορίών: www.reader.gr
