Cat Is Art

Personal space: Προσωπικός ζωτικός χώρος, μια ισχυρή πυρηνική δύναμη

Αποστολή σε φίλο Εκτύπωση

Ο καθένας μας έχει την αίσθηση του προσωπικού του χώρου, του χώρου γύρω από το σώμα του, που μπορεί να είναι φυσικός ή κατασκευασμένος. Όταν οι άνθρωποι περιορίστηκαν στις πόλεις περιορίστηκε και ο ζωτικός τους χώρος. Οι άνθρωποι στριμώχτηκαν στον αστικό χώρο με αποτέλεσμα να αλλάξουν οι συνήθειες και η ψυχολογία τους.

Ο ονειρικός χώρος που πλάθουμε στα όνειρά μας είναι ένας φανταστικός χώρος που εύκολα παραμορφώνεται, μεγαλώνει ή μεταβάλλεται.

Ο χώρος των ιδεών ή της λογικής είναι εκεί όπου ο ανθρώπινος νους δημιουργεί έννοιες και τις συνδυάζει λογικά για να πλάσει ιδέες. Είναι ένας μεταφορικός χώρος.

Με την έννοια του μουσικού χώρου εννοούμε τη μουσική που οργανώνεται σε μια σύνθεση και δημιουργεί «χώρο μέσα στον χρόνο». Για κάθε τέχνη υπάρχει και ο αντίστοιχος χώρος: ο θεατρικός χώρος, ο χώρος στον χορό, στο σινεμά, στη λογοτεχνία κ.τ.λ.

Η νεότερη φυσική του 20ου αιώνα πρόσθεσε στον τρισδιάστατο χώρο και μια τέταρτη διάσταση, τον χρόνο και μιλάει πλέον για τον τετραδιάστατο χωροχρόνο. Σύμφωνα με τη θεωρία του «μπινγκ μπανγκ», που αναφέρεται στη γέννηση του σύμπαντος, τη στιγμή της μεγάλης έκρηξης δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα ύλη, χώρος και χρόνος.

Περιοχή στα βάθη του εγκεφάλου μας καθορίζει την αίσθηση του ζωτικού προσωπικού χώρου. Η σιωπηλή γλώσσα έκφρασης των συναισθημάτων, η οποία περιλαμβάνει τη γλώσσα του σώματος, τα μη λεκτικά στοιχεία του λόγου, όπως και τα μηνύματα που εκπέμπονται από το προσωπικό περιβάλλον, αποτελεί την πλέον αρχέγονη, ισχυρή και οικουμενική μορφή επικοινωνίας, ειδικά στις συναισθηματικά φορτισμένες καταστάσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται από την αισθητή εξασθένηση του συνειδητού ελέγχου.

Η επαρκής κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση του μη λεκτικού συστήματος επικοινωνίας αποτελεί την ασφαλέστερη οδό προς τα αληθινά συναισθήματα και προς την ψυχή του ανθρώπου, και επομένως η ευαισθητοποίηση στον τομέα της μη λεκτικής επικοινωνίας αποτελεί επιτακτική ανάγκη για όλους τους λειτουργούς της ψυχικής υγείας αλλά και για όσους ενδιαφέρονται και ερευνούν τα μυστικά της ανθρώπινης φύσης.

Κάθε άτομο έχει το δικό του χώρο

Η σχέση του ατόμου με το χώρο του μεταφράζεται στη συμπεριφορά του μέσα σ’ αυτόν, η οποία συνίσταται κυρίως στον έλεγχο του χώρου αυτού, τον οποίο και απαιτεί για τον εαυτό του, πράγμα που τον κάνει να είναι συνεχώς σε μια επιθετικά αμυντική στάση έναντι των γύρω του, τους οποίους και βλέπει –είναι δεν είναι έτσι– ως επιβουλείς του χώρου του αυτού (Edney, 1974).

Κάθε άτομο έχει το δικό του ατομικό χώρο, μια δικιά του περιοχή γύρω από το σώμα του (Baxter & Rozelle, 1975, Hall, 1964, Sommer, 1969) και η παραβίαση του χώρου αυτού προκαλεί στο άτομο αντιδράσεις άμυνας και προληπτικής διεκδίκησης (Baxter & Rozelle, 1975).

Προσωπικός χώρος είναι η περιοχή γύρω από το σώμα του ατόμου στην οποία δεν μπορεί να εισέλθουν οι άλλοι χωρίς να προκληθεί δυσφορία (Hayduk, 1983, Sommer, 1969).

Personal space

Ο προσωπικός ζωτικός χώρος (en: Personal space) του ανθρώπου οριοθετείται από ένα «απωστικό δυναμικό» για άλλους ανθρώπους γύρω του και μέσα σε αυτόν νιώθει ασφαλής. Μέσα στο ζωτικό χώρο οι μη οικείοι άνθρωποι θεωρούνται εύκολα εισβολείς και οι ισορροπίες παύουν εύκολα να είναι ευσταθείς καθώς κυριευόμαστε από το πρωτόγονο αίσθημα του φόβου. Το δυναμικό αυτό το αισθανόμαστε όταν συνταξιδεύουμε με αγνώστους σε ένα ασανσέρ για παράδειγμα. Ο οικογενειακός δεσμός, με αντίθετη δράση, προκαλεί ένα αντίθετο, ελκτικό δυναμικό, που επιτρέπει την προσπέλαση στο ζωτικό χώρο και δίνει τη δυνατότητα στα μέλη της οικογένειας να ζουν μαζί, να μοιράζονται πράγματα και να αγκαλιάζονται για παράδειγμα. Πέραν της οικογένειας ο ζωτικός χώρος γίνεται προσπελάσιμος και σε φίλους και γνωστούς, αν και σε μικρότερο βαθμό.

Οι καλοί τρόποι είναι ένας τεχνητός τρόπος ώστε να αναπτύσσεται επίσης ένα δυναμικό που μας ηρεμεί και μας κάνει να αισθανόμαστε ασφαλείς ώστε να επιτρέπουμε σε αγνώστους να πλησιάζουν περισσότερο σε «απαγορευμένες» αποστάσεις για μη οικείους. Χωρίς αυτούς οι γειτονιές μέσα σε μια πόλη θα ήταν εμπόλεμες ζώνες, καθώς ο προσωπικός ζωτικός μας χώρος προεκτείνεται να περιλαμβάνει και την περιουσία μας.

Προσωπικός χώρος και κοινωνική συμπεριφορά

Ο όρος δυναμικό χρησιμοποιείται καθώς το «πεδίο» του ζωτικού χώρου ομοιάζει με το ηλεκτρικό πεδίο γύρω από τα πρωτόνια που τείνει να τα κρατά σε απόσταση μεταξύ τους. Οι οικογενειακοί δεσμοί και οι καλοί τρόποι ομοιάζουν με την ισχυρή πυρηνική δύναμη που μπορεί και κρατά τα πρωτόνια ενωμένα στον πυρήνα ενός ατόμου, εξουδετερώνοντας την ηλεκτρομαγνητική αλληλεπίδραση.

Μια ψυχική περιοχή

Η έννοια του ζωτικού χώρου δεν περιορίζεται σε ένα χωρικό πλαίσιο, σε ένα ξεχωριστό δωμάτιο, περισσότερα τετραγωνικά όπου μπορεί κανείς να βρεθεί μόνος, αλλά πρόκειται, κυρίως, για μια ψυχολογική έννοια. Πρόκειται για την ανάγκη του ανθρώπου να έχει έναν δικό του, απαραβίαστο χώρο, πάντα μιλώντας με ψυχολογικούς όρους, μια ψυχική περιοχή στην οποία μπορεί κανείς ανενόχλητα να είναι ο εαυτός του και να την αξιοποιεί όπως ο ίδιος χρειάζεται κάθε φορά.

Ζωτικός χώρος και πολιτισμικές διαφορές

Ο ζωτικός μας χώρος είναι λοιπόν μια υποκειμενική έννοια που ξεκινά και οριοθετείται καταρχήν μέσα μας, αλλά επηρεάζεται και από τις πολιτισμικές επιταγές του κάθε λαού. Για παράδειγμα, οι Έλληνες και, γενικότερα, οι μεσογειακοί και αραβικοί λαοί, έχουν την τάση της εγγύτητας. Έτσι, σε μια συνομιλία τα δύο άτομα μπορεί να στέκονται ιδιαίτερα κοντά, να αγγίζονται, αλλά, γενικότερα, ν’ αποφεύγουν να κοιταχτούν στα μάτια.

Σε άλλες κουλτούρες όμως, όπως στις βόρειες ευρωπαϊκές ή την αμερικανική, η φυσική εγγύτητα με τον συνομιλητή δεν είναι επιθυμητή και τα άτομα φροντίζουν να βρίσκονται σε απόσταση «ασφαλείας» μεταξύ τους, σε σημείο που αν ο ένας συνομιλητής την παραβιάσει, ο άλλος να κάνει ένα-δυο βήματα πίσω προκειμένου να διατηρήσει την αρχική απόσταση, συνήθως από ένα ως τρεισήμισι μέτρα.

Στις ίδιες κουλτούρες το φιλικό άγγιγμα είναι κάτι που δεν είναι ευρέως αποδεκτό μεταξύ απλών γνωστών και οι άνθρωποι το αποφεύγουν. Αυτή είναι η οριοθέτηση του ζωτικού χώρου του εαυτού στο χώρο και σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους.

Η ψυχολογική διάσταση του ζωτικού χώρου

Ποια είναι όμως η ψυχολογική διάσταση του ζωτικού χώρου; Κάθε άτομο έχει την ανάγκη να κατέχει το δικό του νοητό κουβούκλιο γύρω από τη φυσική του ύπαρξη και να μπορεί ν’ απομονώνεται κατά βούληση. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη από αυτή την προσωπική του φυσαλίδα που στην ουσία είναι η ελευθερία που απαιτεί κανείς για τον εαυτό του. Οι επιθυμίες και οι φόβοι, αλλά κυρίως η καλλιέργεια του ποιοι είμαστε συντελείται μέσα σε αυτή την ατομική μας φυσαλίδα.

Έντονα συναισθήματα λύπης, θυμού, εκνευρισμού, εκτός από την εκδήλωσή τους στο περιβάλλον του ατόμου (κάτι το οποίο μπορεί να πάρει αρνητικές διαστάσεις και να επηρεάσει τις σχέσεις του), μπορεί να χρειάζονται ένα δικό τους χώρο εντελώς προσωπικής έκφρασης, έναν χώρο ιδιωτικό και απαραβίαστο από τους άλλους (ακόμα κι όταν αυτοί έχουν καλές προθέσεις).

Η ανάγκη του να καθίσει κανείς μόνος του με τον εαυτό του, είτε σε περισυλλογή, είτε μηρυκάζοντας κάποιο πρόβλημα, είτε χαλαρώνοντας, μπορεί να είναι εξίσου έντονη με την ανάγκη να ρίξει κανείς μια γροθιά στο μαξιλάρι του ή να φωνάξει την ώρα που κάνει ντους και δεν τον ακούει κανείς, ή να βάλει τα κλάματα μακριά από αδιάκριτα βλέμματα. Ο ζωτικός χώρος σαν έννοια, λοιπόν, έχει λόγο ύπαρξης στο σπίτι, τη δουλειά, τις σπουδές και τη συναισθηματική μας ζωή.

Ποια άτομα θέλουν να διατηρούν τις αποστάσεις από τους άλλους  

Υπάρχει ένα συγκεκριμένο ψυχολογικό προφίλ που προκαλεί σε ορισμένα άτομα την ιδιαίτερη ανάγκη να τηρούν τις αποστάσεις, φυσικές, όπως στέκονται στο χώρο, και ψυχολογικές, από τους άλλους. Τα άτομα αυτά συνήθως έχουν μειωμένη αυτοπεποίθηση και βρίσκονται κάτω από έντονο στρες. Αλλά και ανταγωνιστικά άτομα που μπαίνουν στη διαδικασία σύγκρισης του εαυτού τους με τον άλλον μπορεί να προτιμήσουν ν’ αποφύγουν τη φυσική και τη συναισθηματική εγγύτητα με το συνομιλητή τους και να διατηρήσουν μια πιο απόμακρη στάση.

Εργασιακός χώρος

Γενικότερα, η προσέγγιση μπορεί να εκληφθεί ως απειλή και επομένως να προκαλέσει στο άτομο την αντίδραση του να αποτραβηχτεί. Αυτό συμβαίνει συχνά στον εργασιακό χώρο, όπου όλα τα παραπάνω ψυχολογικά χαρακτηριστικά μπορεί να βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για την έκφρασή τους και να εντείνονται από πιθανές στρεσογόνες και ανταγωνιστικές συνθήκες εργασίας.

Τι συμβαίνει όταν παραβιάζεται ο ζωτικός χώρος

Από μικρή ηλικία ο άνθρωπος μαθαίνει να απομονώνεται στη φυσαλίδα του για όσο χρειάζεται προκειμένου να ανασυγκροτηθεί και να νιώσει έτοιμος να επιστρέψει στις καθημερινές δραστηριότητες και καθήκοντά του. Αυτό γίνεται ακόμα και σ’ ένα μικρό σπίτι, γιατί τελικά δεν είναι θέμα χώρου, αλλά θέμα ψυχολογικό.

Ο γονιός πρέπει να μάθει να σέβεται την ανάγκη του παιδιού, που διαγράφεται ιδιαίτερα έντονη στην εφηβική ηλικία, για τέτοιου είδους απομόνωση στην προσωπική του φυσαλίδα. Ακόμα και αν από φυσικής πλευράς ο χώρος αυτός είναι ένα μικροσκοπικό εφηβικό δωμάτιο, διακοσμημένο σύμφωνα με τα γούστα του εφήβου και όχι βάσει της γονεϊκής λογοκρισίας, ή αν πρόκειται για το χώρο του κρεβατιού του (σε περίπτωση που μοιράζεται το δωμάτιο) με απομόνωση μέσω των ακουστικών του CD player του, η ψυχική διαδικασία που συντελείται είναι κεφαλαιώδης.

Η ανάγκη αυτή του να κλειστεί κανείς στο κουκούλι του για να επεξεργαστεί βασικά ζητήματα που σχετίζονται με τον εαυτό και την ταυτότητα εκφράζεται στην εφηβεία με τα απαγορευτικά σήματα που κολλάνε οι έφηβοι στην πόρτα του δωματίου τους και με την αμείλικτη περιφρούρηση του προσωπικού τους χώρου. Αν δε μάθει κανείς την έννοια του ζωτικού χώρου από σχετικά μικρή ηλικία, δεν θα ξέρει στη συνέχεια πώς να τον διεκδικήσει, πράγμα που οδηγεί σε προσωπικές και διαπροσωπικές δυσκολίες.

Οι παραβάσεις του ζωτικού χώρου σε όλες τις ηλικίες δημιουργούν σύγχυση, άγχος, στρες, αλλά και διαμάχες. Επίσης εμφανίζονται ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλοι και γαστρεντερικά προβλήματα. Η έλλειψη ζωτικού χώρου σε μια σχέση συνεπάγεται μη εξασφάλιση όλων αυτών που ο άνθρωπος θεωρεί απαραίτητα κι επομένως το άτομο υποφέρει και μαζί μ’ αυτό και η σχέση του.

-Πηγές πληροφοριών: health.in.gr, ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ, Διαδίκτυο

  • Έργο: Fernand Lungren – The Café – 1947.85 – Art Institute of Chicago
Εκτύπωση
Ειρήνη ΑϊβαλιώτουPersonal space: Προσωπικός ζωτικός χώρος, μια ισχυρή πυρηνική δύναμη

Related Posts