“Η ντροπή είναι ένα συναίσθημα που τρώει την ψυχή” – C.G Jung.
Η ντροπή διέπει τη σχέση, την επαφή, το σύστημα της οικογένειας, το σχολικό περιβάλλον, τον εργασιακό χώρο, την κοινότητα, όπου είμαστε, κινούμαστε, αλληλεπιδρούμε και σχετιζόμαστε εμείς οι άνθρωποι. Στην ελληνική κοινωνία και οικογένεια βρίσκουμε σε έντονο βαθμό μια κουλτούρα ντροπής, καθώς οι συμβιωτικές σχέσεις που δημιουργούμε έχουν εγγύτητα και στοιχεία συγχώνευσης μαζί, που ευνοούν τα “πρέπει” , τις κοινωνικές συμβάσεις, το “να είμαστε σωστοί’ και “να είμαστε ακριβώς”.
Μέχρι πού είναι ικανή να φτάσει η ντροπή;
Η ντροπή γεννά τα δύσκολα, τα στενόχωρα, το στιγματισμό, την απόρριψη, την περιθωριοποίηση, τον αποκλεισμό, το μίσος, τη βία, την κακοποίηση, την ομοφοβία, την αμφιφοβία, την τρανσφοβία, τη χαμηλή αυτο-εκτίμηση, τα συναισθήματα αναξιότητας και ανεπάρκειας, το θυμό, την επιθετικότητα, την παθητικο-επιθετική συμπεριφορά, δημιουργεί σχέσεις χωρίς ισοτιμία και βαθιά ρήγματα σε αυτές. Δεν ενώνει, αντίθετα διχάζει, δεν αναγνωρίζει, αντίθετα υποτιμά και ακυρώνει, διαγράφει, κλονίζει την εμπιστοσύνη, απαιτεί σχεδόν εμμονικά τη συνεχή προσπάθεια και τον κόπο του εαυτού, ενέχει πόνο, εξάντληση και αβάσταχτη μοναξιά. Οδηγεί όλο και πιο βαθιά στην “ντουλάπα”, μακριά από τον αυθεντικό εαυτό, σε αυτο-αμφισβήτηση, σε εμμονικές σκέψεις, σε αυτοκτονικούς ιδεασμούς, σε αυτο-καταστροφικές συμπεριφορές, στην κατάθλιψη, ακόμη και στην αυτοκτονία.
Το φάσμα της ντροπής
Η ντροπή κινείται σε ένα ευρύ φάσμα, από την ελαφριά αμηχανία και την άβολη θέση του εαυτού έως τη βαθιά ανάγκη να κρυφτεί, να ανοίξει η γη να τον καταπιεί, να μην τον βλέπουν, να μην αντικρίζει το βλέμμα τους, να χαθεί, να πεθάνει. Δεν αντέχει το βλέμμα του Άλλου γιατί στα μάτια του είναι λίγος, δεν είναι όπως πρέπει, δεν είναι “φυσιολογικός”.
Η ντροπή, στην αρχή, συνδέεται με το κομμάτι εκείνο του εαυτού που δεν γίνεται αποδεκτό από τους άλλους, όπως ο σεξουαλικός προσανατολισμός ή η ταυτότητα φύλου, που δέχεται κριτική. Προκειμένου λοιπόν να το προστατεύσει από το γύρω περιβάλλον, το κρατά στη σκιά, “μέσα στην ντουλάπα”. Στη φάση αυτή “η ντουλάπα” είναι ο δικός του ζωτικός χώρος και το υποστηρικτικό του πλαίσιο, όσο στενόχωρη, ασφυκτική και σκοτεινή κι αν είναι, αυτήν έχει τώρα στην ντροπή του…
Μη ολοκληρωμένος εαυτός
Τα πρόσωπα της ντροπής είναι πολλά και συχνά μας ξεγελούν: Φόβος, απόγνωση, θυμός που συσσωρεύεται από τη συνεχή εκκρεμότητα του ανικανοποίητου δικαιώματος στην ορατότητα χωρίς κριτική, θυμός από την ακύρωση της ανάγκης για δικαίωση και αναγνώριση, θυμός που συχνά “μεταμφιέζεται” σε θλίψη, επιθετικότητα.
Σιγά σιγά η ντροπή κερδίζει έδαφος κι αγκαλιάζει ολόκληρο τον εαυτό, αποτελεί δομικό του στοιχείο και λόγω της δυνατής επιρροής της κατορθώνει και στρεβλώνει την εικόνα του, ώστε να γίνεται λόγος για ένα μη ολοκληρωμένο εαυτό.
Ένα υπαρξιακό συναίσθημα ανεπάρκειας
Η ντροπή είναι ένα από τα πιο δυνατά συναισθήματα που μπορούμε να βιώσουμε. Έχει τη δύναμη να καταστρέψει σχέσεις, να βυθίσει έναν άνθρωπο στην κατάθλιψη, να πυροδοτήσει την εξάρτηση, ακόμα και να οδηγήσει κάποιον στην αυτοκτονία.
Η ντροπή εκφράζεται μέσα από τα αρνητικά συναισθήματα που έχουμε για εμάς τους ίδιους. Πρόκειται για ένα υπαρξιακό συναίσθημα ανεπάρκειας. Όταν ένας άνθρωπος νιώθει ντροπή, τότε πραγματικά πιστεύει πως είναι ανεπαρκής και ανάξιος.
Για πολλούς ανθρώπους, η ντροπή είναι ένα συναίσθημα που βιώνουν σε κύματα, σχεδόν κάθε μέρα της ζωής τους. Κάθε φορά που νιώθουν πως έχουν κάνει κάτι λάθος, κάθε φορά που δεν γνωρίζουν κάτι, ή απλά νιώθουν άβολα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον, όλα αυτά είναι διαφορετικές εκδοχές της ντροπής.
Ντροπή και ενοχή – Οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος
Η ντροπή και η ενοχή συχνά συνδέονται μεταξύ τους, παρόλα αυτά όμως, πρόκειται για δύο διαφορετικά συναισθήματα. Η ντροπή είναι η αίσθηση ή το συναίσθημα που έχει κάποιος για τον εαυτό του. Η ενοχή από την άλλη, είναι το συναίσθημα που έχει κάποιος για τη συμπεριφορά ή τις πράξεις του.
Συνήθως η ενοχή συνοδεύει ένα γεγονός ή μια πράξη που έχει συμβεί. Για παράδειγμα, κάποιος πήρε μια λάθος απόφαση και ένιωσε άσχημα για αυτό. Η ντροπή όμως είναι πιο δυνατή από την ενοχή. Στην περίπτωση της ντροπής, το άτομο νιώθει άσχημα με αυτό που είναι, με την ίδια του την ύπαρξη. Και αυτή η αίσθηση ελαττώματος που νιώθει, μπορεί να γίνει αφόρητη.
Μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη
Το συναίσθημα της ντροπής μπορεί να μην είναι πάντα φανερό. Μπορεί να ενυπάρχει κάτω από την επιφάνεια και να οδηγήσει έναν άνθρωπο σε αυτοκαταστροφικές τάσεις και στην απομόνωση. Κάποιος μπορεί να νιώθει κυριολεκτικά φρικτά μέσα του και να μην μπορεί να εξηγήσει τι ακριβώς του συμβαίνει.
Οι επιστημονικές έρευνες έχουν δείξει πως η ντροπή μπορεί να αποτελέσει έναν ισχυρό παράγοντα στην κατάθλιψη.
Η ντροπή χτίζεται από μικρή ηλικία
Η ντροπή αρχίζει από πολύ νωρίς στη ζωή ενός ανθρώπου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μικρά παιδιά. Τα παιδιά, πολλές φορές μαθαίνουν να μην είναι ο εαυτός τους, με τους πιο απλούς τρόπους. Πάρε για παράδειγμα έναν γονιό που λέει στο παιδί του να μη φέρεται με αυτό τον τρόπο ή να μην ντύνεται έτσι.
Όταν ένα παιδί ακούει πως πρέπει να γίνει κάτι άλλο από αυτό που είναι, τότε αρχίζει να δημιουργείται μέσα του ένα αίσθημα ντροπής. Θα σχηματίσει από πολύ νωρίς στη ζωή του, την εντύπωση, πως κάτι δεν πάει καλά, πως δεν πρέπει να είναι ο εαυτός του και πως η συμπεριφορά του δεν είναι αρκετά καλή για την οικογένειά του.
Κάπως έτσι λοιπόν, γεμάτο συναίσθημα ντροπής για αυτό που είναι, θα προσπαθήσει στην πορεία της ζωής του, να γίνει κάτι διαφορετικό. Και πάντα θα προσπαθεί να είναι κάτι διαφορετικό. Σκέψου το σαν ένα φαύλο κύκλο.
Οι τραυματικές εμπειρίες δημιουργούν περισσότερη ντροπή
Υπάρχουν ορισμένοι άνθρωποι, οι οποίοι βιώνουν τραυματικές εμπειρίες στη ζωή τους και αυτό τους δημιουργεί βαθιά ντροπή. Τέτοιο παράδειγμα είναι ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν αλκοολικό γονιό. Το παιδί πρέπει να φέρεται με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο, προκειμένου να διατηρηθεί έστω και η ελάχιστη ισορροπία και αίσθηση οικογένειας, που έχει απομείνει.
Ένα άλλο παράδειγμα είναι η βία. Είτε είναι σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική. Ένα παιδί θα θεωρήσει πως αυτό ευθύνεται για όλα τα άσχημα πράγματα που του έχουν συμβεί. Και αυτό το είδος της βαθιάς ντροπής, μπορεί να διαμορφώσει ολόκληρη την προσωπικότητα και την ζωή του.
Η ντροπή κάνει τους ανθρώπους να εστιάζουν στις αποτυχίες
Οι περισσότεροι άνθρωποι συνήθως ξεκινούν γεμάτοι όνειρα, στόχους και επιθυμίες από την ζωή τους. Υπάρχουν όμως και αυτοί οι άνθρωποι που όταν αποτύχουν, πράγμα που συμβαίνει στις ζωές όλων μας, τότε πυροδοτείται μέσα τους ένα πανίσχυρο συναίσθημα ντροπής.
Δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο άλλωστε για αυτούς τους ανθρώπους, να τιμωρούν ή να μειώνουν τον εαυτό τους και γενικότερα, να φέρονται στον εαυτό τους σαν να είναι ο μεγαλύτερος εχθρός τους. Η ντροπή είναι ένα συναίσθημα που επηρεάζει τόσο την προσωπική, αλλά και την επαγγελματική ζωή ενός ανθρώπου και μπορεί να επηρεάσει κάθε σχέση και κάθε ευκαιρία.
Όταν νιώθεις ντροπή, τότε δεν μπορείς ποτέ να νιώσεις άνετα. Πουθενά. Και αυτό γιατί νιώθεις λίγος, ανολοκλήρωτος ή ανάξιος. Και νιώθεις πως και οι άλλοι άνθρωποι, έχουν ακριβώς αυτή την εικόνα για εσένα.
Η ντροπή δεν σε αφήνει να κυνηγήσεις τα όνειρά σου
Ένας άνθρωπος που νιώθει ντροπή, δεν θα καταφέρει να νιώσει ποτέ αρκετός ή αρκετά καλός. Η ντροπή μπορεί να εμποδίσει κάποιον από το να βρίσκεται κοντά στα άτομα που νοιάζονται για αυτόν. Να απομακρυνθεί από την οικογένεια και τους φίλους του. Nα σταματήσει να βγαίνει έξω, να σταματήσει να ψάχνει μια δουλειά ή να επιθυμεί να δημιουργήσει σχέσεις.
Η ντροπή αποτρέπει τους ανθρώπους από το να ανακαλύψουν τις πραγματικές τους δυνατότητες. Μπορεί πολύ εύκολα να τους εμποδίσει ή να τους σταματήσει από το να κυνηγήσουν τα όνειρα και τις επιθυμίες τους, γιατί πολύ απλά πιστεύουν πως δεν θα τα καταφέρουν έτσι κι αλλιώς. Οπότε δεν βρίσκουν καν το νόημα στο να προσπαθήσουν.
Δημιουργώντας μια νέα αντίληψη
Όλοι μας έχουμε βιώσει εμπειρίες που μας έχουν κάνει να νιώσουμε ντροπή. Μπορεί να ήταν πολύ μικρά πράγματα, όπως το να μας κάνει παρατήρηση ο δάσκαλος επειδή δεν δίναμε προσοχή στην ώρα του μαθήματος ή μπορεί να ήταν κάποιο μυστικό, που εκμυστηρευτήκαμε σε έναν φίλο μας και τελικά το αποκάλυψε.
Ο αντίκτυπος που έχουν τέτοια μικρά πράγματα στην ψυχολογία μας όμως, μόνο μικρός δεν είναι.
Η αλήθεια είναι πως σε πολλές περιπτώσεις, η ντροπή δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια ψευδαίσθηση. Είναι η λανθασμένη εντύπωση που έχουν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους. Μπορεί τώρα να αναρωτιέσαι αν υπάρχει κάποιος τρόπος για να κατακτήσεις επιτέλους το αίσθημα της ντροπής. Φυσικά και υπάρχει.
Ο τρόπος για να καταπολεμήσεις την ντροπή, είναι απλός. Πρόσεξε, δεν σημαίνει ότι είναι εύκολος, αλλά είναι απλός.
Αυτό που πρέπει να κάνεις, είναι να αναγνωρίσεις την ντροπή που έχεις. Να την αποδεχτείς και να της δώσεις ένα όνομα. Για παράδειγμα, μπορείς να σκεφτείς από μέσα σου:
«Σε βλέπω (εδώ αναφέρεις την ντροπή που νιώθεις), αλλά δεν είσαι αυτό που πραγματικά είμαι. Είσαι απλά η ντροπή που νιώθω. Αναγνωρίζω ότι υπάρχεις μέσα μου, αλλά δεν με ορίζεις και ούτε έχεις την δύναμη να με διαμορφώσεις».
Μαντίλι στα μάτια
Η ντροπή δεν είναι η πραγματική ουσία ενός ανθρώπου. Είναι κάτι που έχει χτιστεί μέσα τους με το πέρασμα του χρόνου. Η στιγμή που θα αρχίσεις να βλέπεις τον τρόπο με τον οποίο σε επηρεάζει η ντροπή, είναι η ίδια στιγμή που θα έχεις αρχίσει να την αποτινάζεις από πάνω σου.
Σκέψου την ντροπή σαν ένα μαντίλι που κρατάει δεμένα τα μάτια σου.
Έχει έρθει η στιγμή επιτέλους, να λύσεις αυτό το μαντίλι που σου έδεσαν και να κοιτάξεις κατάματα το φως.
Άλλωστε όλα τα πράγματα φαίνονται διαφορετικά στο φως.
Αποφθέγματα
- Πολλά ταλέντα έχουν χαθεί στον κόσμο από την έλλειψη λίγου θάρρους. Κάθε μέρα στέλνει στον τάφο άγνωστους ανθρώπους που η συστολή τους εμπόδισε να κάνουν το πρώτο βήμα.
Sydney Smith, 1771-1845, Βρετανός συγγραφέας και κληρικός - Το πιο σημαντικό είναι να είσαι οτιδήποτε είναι αυτό που είσαι, χωρίς να ντρέπεσαι.
Rod Steiger, 1925-2002, Αμερικανός ηθοποιός - Η ντροπή προκύπτει όταν δεν έχεις σταθεί ικανός να τα καταφέρεις στο “ποιος” θέλεις οι άνθρωποι να πιστεύουν ότι είσαι.
Carl Whitaker, 1912-1995, Αμερικανός ψυχίατρος
