Μάρκος Αυρήλιος: Παν εφήμερον, και το μνημονεύον και το μνημονευόμενον

Eugene Delacroix, 'Last Words of the Emperor Marcus Aurelius' - The Culturium

Η ζωή και η δράση του Μάρκου Αυρηλίου συνέπεσαν, λένε, με τον λεγόμενο χρυσό αιώνα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (από τον θάνατο του Δομιτιανού, 96 π.Χ., έως την άνοδο του Κόμμοδου, 180 μ.Χ.), που τον σημάδεψαν κατά σειρά πέντε αγαθοί και ευσεβείς αυτοκράτορες (Νέρβας, Τραϊανός, Αδριανός, Αντωνίνος, Μάρκος Αυρήλιος). Μοναδικό του έργο το γνωμολόγιο Τα εις εαυτόν, λέγεται πως δεν σκόπευε ο στωικός αυτοκράτωρ να το δημοσιεύσει, γιατί δεν πίστευε στην υστεροφημία.

Πέθανε στα πενήντα εννιά του χρόνια, ζώντας τα τελευταία σ’ ένα αντίσκηνο στις όχθες του Δούναβη.

Σύμφωνα με τον Δημήτρη Μαρωνίτη, το έργο “εξ ορισμού ανήκει στην ευρύτερη περιοχή της στωικής ηθικής, αφομοιωμένης όμως και εφαρμοσμένης σε προσωπικό επίπεδο. Επαυξάνοντας έτσι την αξία του, η οποία μπορεί να μετρηθεί σήμερα σε τρία τουλάχιστον κρίσιμα κεφάλαια: ιδεολογίας, σύνταξης και γλώσσας.
Ιδεολογικά εξέχει ο ρυθμιστικός ρόλος που αποδίδεται στο ηγεμονικόν μέρος της ψυχής, το οποίο αντιστοιχεί λίγο-πολύ στο λογιστικόν της πλατωνικής θεωρίας. Με τη διαφορά ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση ο ανθρώπινος λογισμός εντάσσεται στο σύστημα μιας συμπαντικής, έλλογης Φύσης, η οποία δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια για μεταφυσική θεολογία, αποκλείοντας έτσι και τη μεταθανάτια ανθρώπινη αθανασία.
Από συντακτική άποψη Τα εις εαυτόν του Μάρκου Αυρηλίου παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον, στον βαθμό που σπανίως προσφεύγουν στο πρώτο πρόσωπο, όπως θα περίμενε κανείς. Προκρίνοντας έναν ευφάνταστο ρητορικό ελιγμό μεταξύ δεύτερου και τρίτου προσώπου. Αποτέλεσμα: το υποκείμενο «εγώ» διακριτικά υποχωρεί στο «συ» και στο «άλλος», ανοίγοντας έτσι τον «υποκριτικό» ορίζοντα του επικοινωνιακού διαλόγου.
Τέλος, σε επίπεδο γλώσσας το κατόρθωμα του Μάρκου Αυρηλίου είναι πράγματι αξιοζήλευτο. Όχι μόνον επειδή ένας ρωμαίος, αυτοκρατορικός στοχαστής, προκρίνει την ελληνική γλώσσα, για να εκφραστεί σε προσωπικό επίπεδο. Αλλά γιατί ξέρει να τη χειρίζεται με μοναδικό τρόπο: εύστοχα, ευλύγιστα, με ενάργεια, συνδυάζοντας έξυπνα τη μεταφορά με την κυριολεξία, συχνά και με μια γενναία δόση ειρωνείας.

Στην πρώτη γραμμή του πολέμου, μέσα σ’ ένα αντίσκηνο, κατέγραφε τους συλλογισμούς του, έδινε στον εαυτό του συμβουλές, τον εμψύχωνε με τη δύναμη της φιλοσοφίας. Με σκοπό να σταθεί συνεπής στις ιδέες που είχε ενστερνιστεί από τα νιάτα του, να αντέξει τις δυσκολίες, να μην παρασυρθεί από τον χείμαρρο των γεγονότων, να μην καταλήξει ένας συνηθισμένος άνθρωπος της εξουσίας, αλλά να παραμείνει αυτό που ήταν: ένας φιλόσοφος-αυτοκράτορας”.

Δεν σκόπευε να τα δημοσιεύσει. Έγραφε για να κρατηθεί δυνατός. Δεν πίστευε στην υστεροφημία. Δεν πίστευε καν ότι θα τον θυμάται κανείς. Όμως διαψεύστηκε. Δεκαοχτώ αιώνες πέρασαν από τότε, και τα ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ ζουν ακόμη. Έχουν γνωρίσει αναρίθμητες εκδόσεις, αγαπήθηκαν και υμνήθηκαν από πάμπολλους συγγραφείς ως η ανεξάντλητη πηγή σοφίας. Ως το «αιώνιο ευαγγέλιο», όπως τα χαρακτήρισε ο Ρενάν.

Παν εφήμερον,
και το μνημονεύον και το μνημονευόμενον.

Κοντεύει ο καιρός που θα τα ξεχάσεις όλα.
Κοντεύει ο καιρός που θα σε ξεχάσουν όλοι.

Να στοχάζεσαι πάντοτε
ότι σε λίγο,
θα είσαι ο καθένας στο πουθενά.

Μάρκος Αυρήλιος – ”Τα εις εαυτόν”

19
Πᾶν ἐφήμερον, καί τό μνημονεῦον καί τό μνημονευόμενον .
ή
Όλα φευγαλέα: κι εκείνος που θυμάται κάτι, και αυτό το κάτι.

57
Πράγματα που δεν τα έχεις μην ονειρεύεσαι πως είναι κιόλας δικά σου. Απεναντίας σκέψου ποια απ’ όσα έχεις είναι τα πιο πολύτιμα κι αναλογίσου πόσο θα τα αποζητούσες αν δεν τα είχες.

22
Κάτι σαν ποτάμι από γεγονότα και νεροσυρμή είναι ο χρόνος. Κάθε πράγμα, μόλις πάει να φανεί, έχει κιόλας φύγει, κι αμέσως παίρνει τη θέση του κάτι άλλο, που κι αυτό πάλι θα παρασυρθεί.

10
Πέταξέ τα όλα κράτησε μόνο τούτα τα λίγα. Και να θυμάσαι ακόμη ότι καθένας ζει μόνο το παρόν – τούτο το ακαριαίο. Τα άλλα ή τα έχει ζήσει πια ή είναι στη σφαίρα του αδήλου. Μικρή λοιπόν η ζωή του καθενός, μικρή κι η γωνίτσα της γης όπου τη ζει. Μικρή ακόμη κι η διαρκέστερη υστεροφημία: στηρίζεται κι αυτή σε ανθρωπάκια που διαδέχονται το ένα το άλλο και που αύριο κιόλας θα πεθάνουν και δεν γνωρίζουν ούτε τον εαυτό τους, πολύ περισσότερο εκείνον που έχει πεθάνει από καιρό.

6
Της ανθρώπινης ζωής η διάρκεια όσο μια στιγμή, η ουσία της ρευστή, η αίσθησή της θολή, το σώμα – από τη σύστασή του – έτοιμο να σαπίσει, και η ψυχή ένας στρόβιλος, η τύχη άδηλη, η δόξα αβέβαιη. Με δυο λόγια, όλα στο σώμα σαν ένα ποτάμι, όλα της ψυχής σαν όνειρο και σαν άχνη, η ζωή ένας πόλεμος κι ένας ξενιτεμός, η υστεροφημία λησμονιά…

 

 

Marcus Aurelius, 121-180 μ.Χ.
Ρωμαίος Αυτοκράτωρ

Από τους σπουδαιότερους Ρωμαίους αυτοκράτορες. Βασίλευσε από το 161 έως το 180 μ.Χ. Επί των ημερών του η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της (η αρχή της πτώσης της έγινε με το διάδοχό του Κόμοδο).
Ανάμεσα στα άλλα θεωρείται και σπουδαίος στωικός φιλόσοφος.

Έγραψε το περίφημο «Τα εις εαυτόν» που αρχικά είχε το χαρακτήρα ενός προσωπικού οδηγού διακυβέρνησης και αυτοβελτίωσης. Σήμερα θεωρείται από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά έργα της ύστερης αρχαιότητας.
Το έργο χωρίζεται σε 12 βιβλία και είναι γραμμένο στην Κοινή Ελληνική. Διεθνώς είναι γνωστό ως Meditations («Στοχασμοί» ή «Διαλογισμοί»).

  • Εικόνα: Eugene Delacroix, Last Words of the Emperor Marcus Aurelius.
    Photograph: [Public Domain] Wikimedia Commons