Μαριάννα Καραβά: Με ενδιαφέρει η συνάντηση χειρονομίας και μνήμης

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

Έχει ρίζες βαθιά χαραγμένες, οι οποίες έχουν αρχίσει να αφήνουν βαθύ αποτύπωμα στην ελληνική εικαστική σκηνή. Ο διάλογος ανάμεσα στην αστική κουλτούρα και τη λαϊκή παράδοση, όπως προέκυψε από την ένωση των γονιών της, τη συγκινεί και αποτελεί πηγή απεριόριστης έμπνευσης για αυτήν. Ίσως γι’ αυτό τα έργα της Μαριάννας Καραβά αποπνέουν έντονη ανθρωπιά.

Η κίνηση τη γοήτευε από μικρή ηλικία — ως παιχνίδι, ως πηγή αβίαστης χαράς και ελευθερίας. Η ζωγραφική τη συνέδεε με σχήματα που έμοιαζαν να αναδύονται από παλιές μνήμες. Και οι δύο πράξεις ήταν συμπληρωματικοί τρόποι επικοινωνίας με τον δημιουργικό της εαυτό.

Από τη γιαγιά της έμαθε την αξία των εργόχειρων και την ομορφιά της λαϊκής τέχνης. Από την άλλη το πατρικό της σπίτι ήταν γεμάτο βιβλία· τη μάγευε η αφή, η μυρωδιά τους και η τελετουργία του ξεφυλλίσματος.

Το ενδιαφέρον της εστιάζεται στον αυτοσχεδιασμό και την επιτόπου σύνθεση. Τα τελευταία χρόνια, ζώντας στο Βελιγράδι και σε συνεργασία με συναδέλφους της καλλιτέχνες, οργάνωσε παραστάσεις αυτοσχεδιασμού μεγάλης διάρκειας.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο αυτοσχεδιασμός αγκαλιάζει την ευαλωτότητα και ενισχύει τον διάλογο γύρω από την ανάγκη δημιουργίας χώρων όπου τα άτομα μπορούν να υπάρξουν και να συνυπάρξουν αυθεντικά.

Σπούδασε Βιολογία αλλά διδάσκει Χάθα Γιόγκα καλλιεργώντας στον σύγχρονο άνθρωπο εσωτερική ηρεμία και συγκέντρωση, σωματική ευλυγισία, δύναμη και αντοχή.

Ο τρόπος ζωής της τα τελευταία χρόνια είναι νομαδικός. Ζει και εργάζεται σε διαφορετικές χώρες και πόλεις ανάλογα με τα καλλιτεχνικά προγράμματα ή τις συνεργασίες. Βρίσκεται συνεχώς σε διάλογο με νέους τόπους και ανθρώπους. Αν και απαιτητικός, αυτός ο τρόπος ζωής την κρατά σε συνεχή εγρήγορση.

Τη Μαριάννα Καραβά την ενδιαφέρει η συνάντηση χειρονομίας και μνήμης. Επηρεασμένη από τον επιστημονικό τρόπο σκέψης, προσεγγίζει την τέχνη συχνά με ερευνητικό και στοχαστικό χαρακτήρα.

«Η τέχνη και η επιστήμη αποτελούν για μένα δύο συμπληρωματικές όψεις της ίδιας ανάγκης: να εμβαθύνω στον εαυτό μου και τη ζωή», εκμυστηρεύεται στο catisart.gr.

Το εικαστικό βιβλίο είναι η οπτική και υλική ενσάρκωση του λόγου — ένας τόπος που εσωκλείει το νόημά του. Η διαδικασία κατασκευής ενός εικαστικού βιβλίου λειτουργεί ως τελετουργία συγκέντρωσης και κατανόησης.

Η Μαριάννα συνδέει αυτή την πρακτική με τη γυναικεία χειροτεχνία· τη βλέπει ως φορέα μνήμης και ως συνέχεια της αθόρυβης δημιουργικής δύναμης των γυναικών που προηγήθηκαν.

Τα καλλιτεχνικά βιβλία (artist books) που φτιάχνει προσκαλούν τον θεατή σε απτική αλλά και στοχαστική ενασχόληση. Τα κεντημένα μοτίβα και κείμενα στο έργο της είναι απτά· ο θεατής μπορεί να συνδεθεί με το βιβλίο μέσω του κειμένου, της αφής, της εικόνας και της συνολικής του παρουσίας. Κάθε έργο της έχει αυθύπαρκτο νόημα ως αντικείμενο, πέρα από τον λόγο· φέρει τη δική του εσωτερική αλήθεια.

Αψηφώντας τις συμβατικές αντιλήψεις για το τι θεωρούμε βιβλίο, στα χέρια ενός καλλιτέχνη, όπως η Μαριάννα Καραβά, τα βιβλία μπορούν να λάβουν κάθε είδους σχήματα και μορφές – μπορούν να είναι μοναδικά και χειροποίητα. Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένου κι εμένα, είναι έτοιμοι να πουν ότι νιώθουν καλύτερα και μόνο στη θέα ενός βιβλίου σαν αυτό.

Μαριάννα, πού γεννήθηκες και ποια είναι η καταγωγή σου;

∗Τα πρώτα χρόνια της ζωής μου έζησα στη Λίμνη Ευβοίας. Μεγάλωσα στη Χαλκίδα, που είναι ο τόπος καταγωγής του πατέρα μου, ενώ η μητέρα μου κατάγεται από μια αγροτική περιοχή της Πελοποννήσου. Ο διάλογος ανάμεσα στην αστική κουλτούρα και τη λαϊκή παράδοση, όπως προέκυψε από την ένωση των γονιών μου, με συγκινεί και παραμένει πηγή έμπνευσης.

Ως παιδί, αγαπούσες να ζωγραφίζεις ή να χορεύεις περισσότερο;

∗Η κίνηση με γοήτευε από μικρή ηλικία — ως παιχνίδι, ως πηγή αβίαστης χαράς και ελευθερίας. Η ζωγραφική με συνέδεε με σχήματα που έμοιαζαν να αναδύονται από παλιές μνήμες. Και οι δύο πράξεις ήταν συμπληρωματικοί τρόποι επικοινωνίας με τον δημιουργικό μου εαυτό.

Με τι καλλιτεχνικά ερεθίσματα μεγάλωσες;

∗Η γιαγιά μου από την πλευρά της μητέρας μου υπήρξε πηγή έμπνευσης· από εκείνη έμαθα την αξία των εργόχειρων και την ομορφιά της λαϊκής τέχνης. Το πατρικό μου σπίτι ήταν γεμάτο βιβλία· με μάγευε η αφή, η μυρωδιά τους και η τελετουργία του ξεφυλλίσματος. Η ενασχόληση του πατέρα μου με την ποίηση και τα εικαστικά ενίσχυσε την καλλιτεχνική μου ευαισθησία. Η εκπαίδευσή μου στην κίνηση και τον χορό διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τον εαυτό μου και τον κόσμο γύρω μου.

Σπούδασες χορό και έχεις ασχοληθεί με την τέχνη της χορογραφίας. Τι ακριβώς έχεις κάνει; 

∗Το ενδιαφέρον μου εστιάζεται στον αυτοσχεδιασμό και την επιτόπου σύνθεση. Τα τελευταία χρόνια, ζώντας στο Βελιγράδι και σε συνεργασία με συναδέλφους καλλιτέχνες, οργάνωσα παραστάσεις αυτοσχεδιασμού μεγάλης διάρκειας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο αυτοσχεδιασμός αγκαλιάζει την ευαλωτότητα και ενισχύει τον διάλογο γύρω από την ανάγκη δημιουργίας χώρων όπου τα άτομα μπορούν να υπάρξουν αυθεντικά.

Όσον αφορά τη γιόγκα, την οποία διδάσκεις επαγγελματικά — υπάρχουν κοινά στοιχεία ανάμεσα στη Χάθα Γιόγκα και την ευρωπαϊκή γυμναστική;

∗Ναι, πολλά. Η Χάθα Γιόγκα, όπως τη γνωρίζουμε στη Δύση, έχει διαμορφωθεί μέσα από αλλεπάλληλες ζυμώσεις ανάμεσα σε ανατολικές και δυτικές πρακτικές. Είναι ένα κράμα που εξελίσσεται συνεχώς και προσπαθεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου: να καλλιεργήσει εσωτερική ηρεμία και συγκέντρωση, σωματική ευλυγισία, δύναμη και αντοχή.

Γιατί πιστεύεις ότι ο κόσμος τις τελευταίες δεκαετίες στράφηκε μαζικά στη γιόγκα;

∗Ίσως επειδή λειτουργεί σαν αντίβαρο στην πολυπλοκότητα της σύγχρονης ζωής. Σε μια εποχή διαρκούς νοητικής υπερδιέγερσης, η γιόγκα μας υπενθυμίζει τα ουσιώδη: την αναπνοή, το σώμα και τη σύνδεση με το παρόν. Επιπλέον, μπορεί να γίνει προσιτή σε άτομα που συχνά αποκλείονται από προγράμματα άσκησης, όπως ηλικιωμένοι ή άνθρωποι με χρόνιες παθήσεις — κάτι που αποτελεί και το προσωπικό μου ενδιαφέρον ως δασκάλα.

Ο χορός και η άσκηση αντισταθμίζουν τον λόγο;

∗Τον συμπληρώνουν. Η κίνηση είναι μια μορφή αλήθειας και καθαρής παρουσίας που προηγείται του νοήματος. Στη δική μου πρακτική, ο λόγος προκύπτει ως αντανάκλαση της φαντασίας που γεννιέται από την ενσώματη σύνδεση. Η χειροτεχνική εργασία, όπως το κέντημα σε χαρτί, λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη σωματική και τη λεκτική έκφραση. Η πολύωρη εργασία πάνω σε ένα χειροποίητο βιβλίο γίνεται ένας τρόπος διαλογισμού και εμβάθυνσης στο έργο. Επηρεασμένη από τον χορό, κατανοώ μέσα από την πράξη.

Ποιος είναι ο τρόπος ζωής που έχεις υιοθετήσει τα τελευταία χρόνια;

∗Θα τον περιέγραφα ως νομαδικό. Ζω και εργάζομαι σε διαφορετικές χώρες και πόλεις ανάλογα με τα καλλιτεχνικά προγράμματα ή τις συνεργασίες. Αν και απαιτητικός, αυτός ο τρόπος ζωής με κρατά σε συνεχή εγρήγορση— σε διάλογο με νέους τόπους και ανθρώπους.

Ποιο είναι το κεντρικό στοιχείο της καλλιτεχνικής πρακτικής σου;

∗Είτε κινούμαι, είτε γράφω, είτε φτιάχνω ένα καλλιτεχνικό βιβλίο, αφήνω ίχνη που προέρχονται από την εμπειρία του σώματος. Με ενδιαφέρει η συνάντηση χειρονομίας και μνήμης. Τα τελευταία χρόνια δημιουργώ κυρίως στο πλαίσιο προγραμμάτων καλλιτεχνικής φιλοξενίας· έτσι, κεντρικό στοιχείο είναι η δημιουργία in situ, με βάση τον συγκεκριμένο τόπο.

Σε δελέασε ποτέ κάποια άλλη τέχνη ή επιστήμη;

∗Η πρώτη μου σπουδή ήταν στη Βιολογία, και αυτό διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που παρατηρώ τον κόσμο. Επηρεασμένη από τον επιστημονικό τρόπο σκέψης, η προσέγγισή μου στην τέχνη έχει συχνά ερευνητικό και στοχαστικό χαρακτήρα. Η τέχνη και η επιστήμη αποτελούν για μένα δύο συμπληρωματικές όψεις της ίδιας ανάγκης: να εμβαθύνω στον εαυτό μου και τη ζωή.

Για σένα το βιβλίο δεν είναι μόνο μια ευχάριστη ασχολία αλλά κάτι παραπάνω. Πώς ξεκίνησε αυτή η δραστηριότητά σου;

∗Ξεκίνησε από την ανάγκη να ενώσω λόγο και εικόνα. Το εικαστικό βιβλίο είναι η οπτική και υλική ενσάρκωση του λόγου — ένας τόπος που εσωκλείει το νόημά του. Η διαδικασία κατασκευής λειτουργεί ως τελετουργία συγκέντρωσης και κατανόησης. Συνδέω αυτή την πρακτική με τη γυναικεία χειροτεχνία· τη βλέπω ως φορέα μνήμης και ως συνέχεια της αθόρυβης δημιουργικής δύναμης των γυναικών που προηγήθηκαν.

Για ποιους λόγους ένα βιβλίο μπορεί να θεωρηθεί έργο τέχνης;

Τα καλλιτεχνικά βιβλία (artist books) προσκαλούν τον θεατή σε απτική αλλά και στοχαστική ενασχόληση. Τα κεντημένα μοτίβα και κείμενα στο έργο μου είναι απτά· ο θεατής μπορεί να συνδεθεί με το βιβλίο μέσω του κειμένου, της αφής, της εικόνας και της συνολικής του παρουσίας. Έχει αυθύπαρκτο νόημα ως αντικείμενο, πέρα από τον λόγο· φέρει τη δική του εσωτερική αλήθεια.

Όταν έρχεται η ώρα να αποχωριστείς ένα έργο σου, πώς νιώθεις;

∗Ανακούφιση. Το έργο απελευθερώνεται και αρχίζει να ζει μέσα από το βλέμμα κάποιου άλλου. Ο αποχωρισμός είναι λυτρωτικός — η στιγμή που το ιδιωτικό γίνεται κοινό βίωμα.

Ένας καλλιτέχνης νιώθει να σχοινοβατεί σήμερα ανάμεσα στην ελεύθερη έκφραση και τις ανάγκες της επιβίωσης;

∗Φυσικά. Είναι μια συνεχής άσκηση ισορροπίας, που απαιτεί πειθαρχία και ψυχική αντοχή. Μέσα από αυτό το δίπολο νιώθω αντιμέτωπη με το ίδιο το νόημα που δίνω στη ζωή μου. Το ζητούμενό μου είναι να καλλιεργώ συνεχώς την καλλιτεχνική μου ευαισθησία μέσα στην καθημερινή μου ζωή και να διατηρώ φρέσκια τη ματιά μου. Έτσι, οι καθημερινές εμπειρίες και οι ασχολίες, γίνονται πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.

Ποιο είναι το αγαπημένο σου έργο τέχνης;

∗Το ζωγραφικό έργο «Χρυσόψαρο», του Paul Klee.

Το αγαπημένο σου ποίημα;

∗Η φράση «Η ποίησή μας είναι η ζωή», της Μάτσης Χατζηλαζάρου.

Ποιοι είναι οι επόμενοι στόχοι σου;

∗Πρόκειται σύντομα να ταξιδέψω στη Λουκέρνη της Ελβετίας, για ένα τρίμηνο πρόγραμμα καλλιτεχνικής φιλοξενίας (Art Residency) στο Gelbes Haus (Το Κίτρινο Σπίτι). Εκεί θα υλοποιήσω ένα project γύρω από το κέντημα ως συμμετοχική, διαλογιστική πρακτική — μια μορφή κοινής δημιουργίας, όπου η πράξη του κεντήματος γίνεται το ίδιο το έργο. Θα εξερευνήσω τη σχέση χειροτεχνίας, performance και οπτικής ποίησης, εστιάζοντας στη φροντίδα και το μοίρασμα που εμπεριέχει η χειρωνακτική εργασία.

Αγαπάς τα ζώα; Έχεις κατοικίδιο;

∗Μεγάλωσα με μια γάτα στο σπίτι· πάντα με γοήτευε η λεπτότητα της κίνησής της και η σιωπηλή της εγρήγορση. Τώρα, λόγω συχνών μετακινήσεων, δεν μπορώ να έχω κατοικίδιο, αλλά το μπαλκόνι μου είναι γεμάτο από παχύφυτα, που αγαπώ να φροντίζω και να παρατηρώ να αναπτύσσονται με τον δικό τους ρυθμό.

Ευχαριστώ θερμά, Μαριάννα, για τα ενδιαφέροντα που μας είπες.

∗Κι εγώ ευχαριστώ πολύ!