Και τον θαύμαζα και τον… ζήλευα πριν τον συναντήσω. Τον θαύμαζα επειδή άκουγα συνεχώς τόσο καλά λόγια γι’ αυτόν από τον συμμαθητή μου και αδελφό του. Τον ζήλευα επειδή τα ίδια καλά λόγια, αλλά έχοντας επιστημονική βάση, έλεγε και ο σπουδαιότερος μελετητής του νεοελληνικού θεάτρου και ιδρυτής του Θεατρικού Μουσείου, ο καθηγητής μας στο ΣΤ’ Γυμνάσιο Αρρένων Γιάννης Σιδέρης. Εκείνη την εποχή η αριστεία δεν ήταν ρετσινιά και ο Σιδέρης όταν ερχόταν στη δική μας τάξη –στο κεντρικό κτήριο του σχολείου μας, στην οδό Φαλήρου 22, στου Μακρυγιάννη- πάντα μας διάβαζε εκθέσεις του μεγαλύτερου συμμαθητή μας και μιλούσε για τη θεατρικότητα που είχαν τα κείμενά του ενώ πρόσθετε -με τη χαρακτηριστική του λεπτή φωνή- πως τον ενθάρρυνε για να συνεχίσει την πορεία του.
Αναφέρομαι στον συγγραφέα Ανδρέα Στάικο που τον συνάντησα ξανά πριν από λίγα χρόνια στα Άνω Πετράλωνα, στην οδό Τρώων. Εκεί θυμηθήκαμε τον αδελφό του Γιώργο που «έφυγε» νωρίς πριν προλάβει να χαρεί τις επιτυχίες του Ανδρέα. Μου είπε ακόμη –μιας και βρισκόμασταν στην ιστορική ταβέρνα του Οικονόμου– πως γράφει μόνο και μόνο για την προσωπική του απόλαυση, απόλαυση που είναι ισοδύναμη του φαγητού και του κρασιού.
Ακόμη μου έλυσε μια απορία που είχα σχετικά με τον μικρό αριθμό των προσώπων που συνήθως έχει σε όλα τα έργα του. Μου απάντησε πως προτιμά λίγους ηθοποιούς στα έργα του επειδή θέλει οι ρόλοι να είναι ισάξιοι και πρωταγωνιστικοί και ποτέ διακοσμητικοί.
Αυτή η επιλογή δεν είναι προϊόν της πολύχρονης εμπειρίας του αλλά απόφασή του από το δεύτερο έργο του. Η «Κλυταιμνήστρα;» γράφτηκε την περίοδο 1974-75 κατά τη διάρκεια των μαθημάτων του σκηνοθέτη και ηθοποιού Antoine Vitez στο Conservatoire National d’Art Dramatique στο Παρίσι. Ήταν μια θεατρική άσκηση που εμπνεόταν από τους ηθοποιούς και απευθυνόταν σε αυτούς.
Πρωτοπαρουσιάστηκε στο θέατρο «Αθήναιον», τον Απρίλιο του 1987, από τον Θεατρικό Οργανισμό Εποχή, σε σκηνοθεσία Βασίλη Παπαβασιλείου με την Όλια Λαζαρίδου και την Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου. Από τότε ανέβηκε πολλές φορές, σε άλλες σκηνοθεσίες και σε δική του, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η «Κλυταιμνήστρα» με το ερωτηματικό να συμπληρώνει τον τίτλο, αν και γράφτηκε πριν από 42 χρόνια, αντέχει στον χρόνο καθώς δεν είναι ένα έργο επικαιρότητας, αλλά βασίζεται κυρίως στον λόγο και στη θεατρικότητα. Αυτή ακριβώς τη θεατρικότητα που είχε εντοπίσει στα κείμενα του Στάικου, ο καθηγητής Γιάννης Σιδέρης, από τα τέλη της δεκαετίας του ’50.
Έτσι και φέτος έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε την Κλυταιμνήστρα και την Ηλέκτρα που φέρνουν μια βαλίτσα και ένα νεσεσέρ με τα απαραίτητα υπάρχοντά τους στη σκηνή του Θεάτρου «Μπιπ», στην οδό Αγίου Μελετίου 25 και Κυκλάδων γωνία, σε απόσταση 100 μέτρων από το ομώνυμο Θέατρο του Λευτέρη Βογιατζή.
Η ιστορία έχει ως εξής
«Δύο γυναίκες, μάνα και κόρη, η Κλυταιμνήστρα και η Ηλέκτρα. Δύο πρόσωπα γνώριμα και όμως γεμάτα ερωτηματικά. Μια πασίγνωστη τραγωδία σε σύγχρονο τόνο, ένα παιχνίδι λέξεων και συνειρμών. Η ιστορία παραποιείται, το τραγικό ύφος παραμένει, ενώ οι σχέσεις υφαίνονται με μίσος και πάθος. Δύο ταλαιπωρημένες θεατρίνες προσπαθούν να θυμηθούν το αρχαίο κείμενο. Το κείμενο όμως χάνεται, τους ξεγλιστρά και τελικά «παίζουν» και «πουλάνε» τον εαυτό τους. Δεν έχουν πια ανάγκη την τραγωδία, την έχουν ενσωματώσει. Όπως γράφει ο Στάικος, «το έργο δείχνει δύο γυναίκες που δίνονται με πάθος σ’ έναν αγώνα κατάληψης της ερωτικής και θεατρικής εξουσίας με όπλα τους όλα τα θεατρικά μέσα που διαθέτουν. Σκοπός τους είναι η θεατροποίηση των πάντων, δηλαδή το θεατρικό παιχνίδι. Η τέχνη και τα τεχνάσματά τους εξαντλούνται και στο τέλος παίζουν και εμπαίζουν τον εαυτό τους. Είναι θεατρομανείς και θεατροπαθείς. Γεννάνε θέατρο από το τίποτα, ζούνε από το θέατρο και για το θέατρο και καταστρέφονται από το θέατρο. Βαδίζουν με ανείπωτη χαρά στο χείλος του θεατρικού γκρεμού».
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
O Ανδρέας Στάικος γεννήθηκε στην Αθήνα. Όταν ήταν στο γυμνάσιο είχε ανακαλύψει το μπαούλο ενός θείου του, μαθητή του Εθνικού Θεάτρου, όπου είχε φυλαγμένα πάρα πολλά θεατρικά έργα του Ίψεν, του Στρίνμπεργκ, του Τσέχωφ, τα οποία διάβαζε κρυφά. Στη συνέχεια σπούδασε φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και θέατρο στο Conservatoire National d’Art Dramatique στο Παρίσι. Έχει γράψει πολλά θεατρικά έργα, ανάμεσα στα οποία: «Δαίδαλος», «Κλυταιμνήστρα;», «1843», «Φτερά στρουθοκαμήλου», «Η αυλαία πέφτει», «Ναπολεοντία», «Καπνοκράτωρ», «Ακόλαστες εσπερίδες», «Το μήλον της Μήλου», «Το μικρό δαχτυλάκι της Ολυμπιάδος», «Καρακορούμ».
Έγραψε επίσης δύο πεζά κείμενα: Την «Αισχροτάτη Εριέττα» (1978) και τις «Επικίνδυνες μαγειρικές» (1997), μυθιστόρημα το οποίο έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες και έχει διασκευαστεί για το θέατρο. Έχει μεταφράσει από τα γαλλικά Μολιέρο, Ρακίνα, Μαριβώ, Μυσσέ, Κλωντέλ καθώς και το μυθιστόρημα του Λακλό “Επικίνδυνες σχέσεις”. Ο Ανδρέας Στάικος έχει διδάξει θεατρική γραφή και θεατρική μετάφραση σε διάφορα πανεπιστημιακά τμήματα και στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Λογοτεχνικής Μετάφρασης.
Τι είδα στη σκηνή του «Μπιπ»
Στη φιλόξενη – κουκλίστικη αίθουσα του Bar Theatre «Μπιπ» από τη σειρά 4 και τη θέση 6, μπόρεσα να απολαύσω το έργο του Στάικου που αντί για ερωτηματικό έπρεπε να συνοδεύεται από θαυμαστικό.
Πριν σβήσουν τα φώτα πρόλαβα να διαβάσω το σκηνοθετικό σημείωμα της Ζωρζίνας Τζουμάκα, η οποία επισημαίνει πως το έργο είναι «ένας αυτοσχεδιασμός πάνω στη θρυλική σκηνή της αντιπαράθεσης ανάμεσα στην Ηλέκτρα και την Κλυταιμνήστρα, μια θεατρική άσκηση αφιερωμένη σε αυτές, ένα μεταμοντέρνο έργο που συνδιαλέγεται όχι μόνο με την τραγωδία και την ελληνική θεατρική παράδοση, αλλά και με έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου, με τρόπο υπονομευτικό. Κάθε βράδυ όταν πέσει η νύχτα οι δύο γυναίκες επιστρέφουν στη σκηνή… και παίζουν. Κάνουν τις ίδιες κινήσεις, κρεμούν το ίδιο φεγγάρι και ξαναπιάνουν το νήμα από την αρχή. Το θέμα τους πάντα ίδιο, μεγαλειώδες και τετριμμένο: ο έρωτας και ο θάνατος.
Οι άντρες άφαντοι: νεκροί ή απόντες. Αγαμέμνων και Αίγισθος. Κάθε βράδυ η Ηλέκτρα προσπαθεί να σκοτώσει την Κλυταιμνήστρα για να εκδικηθεί το θάνατο του πατέρα. Κάθε βράδυ η Κλυταιμνήστρα ξεγλιστράει χάρη στη ρητορική της πανουργία και το ατέλειωτο ρεπερτόριο από ερωτικές ιστορίες τις οποίες διηγείται ακόρεστα για να εξημερώσει την Ηλέκτρα… γιατί, κατά κάποιον τρόπο, έρωτας και θάνατος είναι το ίδιο πράγμα! Κάθε βράδυ η Κλυταιμνήστρα προδίδει την Ηλέκτρα και εκείνη βλέπει το πρόσωπό της μέσ’ στον καθρέφτη της αξιομίσητης και αξιοζήλευτης μητέρας. Παίζουν λοιπόν: τη φόνισσα και την τιμωρό, τη βασίλισσα και την άτεγκτη κόρη, την κυρία και την υπηρέτρια, την πόρνη και την παρθένα. Αλληλοσπαράσσονται, συμφιλιώνονται, επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη, ξανά και ξανά. Και μιλούν «παράξενα» όπως οι «Δούλες» του Ζενέ – ποτέ ρεαλιστικά – με φωνές που πάντα μας ταξιδεύουν. Η Ελλάδα παρελαύνει μέσα από τον απόηχο και τη μνήμη των λέξεων. Τα μπουλούκια, οι λαϊκές γειτονιές που δόξασε το ηθογραφικό θέατρο, οι μαυρόασπρες μελό ταινίες, τα φωτορομάντζα, τα στιχάκια των τραγουδιών, η γλώσσα του Ευαγγελίου, ο Γρυπάρης, ο Σοφοκλής… η αναπάντεχη γειτνίαση του «κλισέ» της ποίησης, με τον απαράμιλλο τρόπο του Στάικου. Η Ηλέκτρα και η Κλυταιμνήστρα είναι πάντα εδώ. Τίποτα δεν υπάρχει έξω από τη σκηνή. Ο κόσμος απέραντος σαν τον Μύθο και ανύπαρκτος σαν μετά από μια καταστροφή, όπως το σύμπαν του Σάμιουελ Μπέκετ: εκεί, στο «παλκοσένικο» επιστρέφουν για να ξαναπροσπαθήσουν, να αποτύχουν – «να αποτύχουν καλύτερα» έλεγε ο Ιρλανδός – να χαθούν και να χάσουν. Φυλακισμένες μέσα «στου θεάτρου το σπιρτόκουτο», όπως λέει κάποια άλλη ηρωίδα του Στάικου και αιώνια αιχμάλωτες της τραγικής τους καταγωγής, η Ηλέκτρα και η Κλυταιμνήστρα δεν μπορούν να πεθάνουν αλλά ούτε και να σωθούν».
Τρεις από τους συντελεστές της παράστασης καταφέρνουν να ξεπεράσουν το μειονέκτημα της μικρής σκηνής και να το μετατρέψουν σε πλεονέκτημα. Η Άση Δημητρολοπούλου που υπογράφει τα Σκηνικά και τα Κοστούμια, ο Βασίλης Κλωτσοτήρας που έκανε τον Σχεδιασμό των Φωτισμών και ο Κωνσταντίνος Καρβουνιάρης που είχε την Επιμέλεια Κίνησης, δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για να αναπτυχθεί το κείμενο του Στάικου και να φωτισθεί κάθε πτυχή του.
Στη σκηνή, αμέσως μετά την εμφάνισή τους, οι δύο ηθοποιοί, Χριστίνα Δενδρινού και Μαρία Μπρανίδου, σηκώνουν σαν πούπουλο το ασήκωτο φορτίο του κειμένου και προσφέρουν την ευκαιρία στους θεατές να απολαύσουν αυτό το θεατρικό παιχνίδι. Εξαιρετικές οι ερμηνείες και των δύο κοριτσιών που από τη μια πατάνε γερά στις ικανότητές τους και από την άλλη στηρίζονται στις σκηνοθετικές οδηγίες. Οι δύο ταλαντούχες ηθοποιοί έδειξαν ότι έχουν μελετήσει τους μυθικούς χαρακτήρες που υποδύθηκαν, χαρακτήρες που μόνον αυτοί μπορούν να σηκώσουν το βάρος από τ’ αναπάντητα ερωτήματα που βασανίζουν το σύγχρονο άνθρωπο. Η Ηλέκτρα και η Κλυταιμνήστρα αντιπροσωπεύουν διαχρονικές οριακές καταστάσεις, συμπυκνώνουν όλη την ανθρώπινη ψυχολογία και τα συναισθηματικά τραύματα. Αποδεικνύουν δε πως οι γυναίκες είναι πιο δυνατές, αυτές -είναι φανερό- ορίζουν τους όρους του παιχνιδιού.
Η σκηνοθέτις Ζωρζίνα Τζουμάκα διαθέτει πλούσιες γνώσεις στο οπλοστάσιό της και χειρίζεται με δεξιοτεχνία πολύπειρου σκηνοθέτη τις δυσκολίες αλλά και τις όποιες παγίδες του κειμένου. Σίγουρα ο Ανδρέας Στάικος θα πρέπει να είναι ευτυχής που το έργο του έπεσε στα χέρια αυτής της ομάδας η οποία –όπως έγραψα και νωρίτερα– πέτυχε να διαγράψει το ερωτηματικό από τον τίτλο και να το αντικαταστήσει με ένα μεγαλοπρεπές θαυμαστικό.
Πληροφορίες για την παράσταση
Ανδρέα Στάικου
«Κλυταιμνήστρα;»
Σκηνοθεσία: Ζωρζίνα Τζουμάκα
Σκηνικά / Κοστούμια: Άση Δημητρολοπούλου
Σχεδιασμός Φωτισμών: Βασίλης Κλωτσοτήρας
Επιμέλεια Κίνησης: Κωνσταντίνος Καρβουνιάρης
Φωτογραφίες: Νικολέττα Γιαννούλη
Trailer: Γιάννης Μπουγιούκας, Θοδωρής Αρμάος
Υπεύθυνος Επικοινωνίας: Τάσος Μπιμπισίδης
Παίζουν:
Χριστίνα Δενδρινού
Μαρία Μπρανίδου
***
Το τρέιλερ της παράστασης:
https://youtu.be/oWlOW4RyHoc?t=4
Στο Θέατρο «μπιπ»
Αγίου Μελετίου 25 και Κυκλάδων
Κάθε Παρασκευή και Σάββατο στις 9 μ.μ.
Τηλέφωνο: 213 – 03.44.074
Γενική είσοδος: 12 ευρώ
Φοιτητικό, Μαθητικό: 8 ευρώ
Ανέργων: 5 ευρώ
Ατέλειες δεκτές
Μέχρι και το Σάββατο 11 Φεβρουαρίου 2017
