Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Μεταξύ αναζήτησης και ευθύνης, μεταξύ πραγματικότητας και τέχνης μπορεί να συναντήσεις ανθρώπους με ολόισια μάτια που υπερασπίζονται τη συνύπαρξη και την αλληλεγγύη. Μεταξύ ύπαρξης και φαντασίας, μεταξύ αυτογνωσίας και ελπίδας μπορεί να ανακαλύψεις καλλιτέχνες που τολμούν να διαταράξουν τους εφησυχασμούς μας.
Μεταξύ ενός ταξιδιού κι ενός στοιχήματος μπορεί να βρεις ένα είδος θεάτρου που κάνει την αλήθεια πιο δυνατή. Γιατί αυτός είναι ένας από τους λόγους ύπαρξης του θεάτρου, να μας φέρει αντιμέτωπους με την αλήθεια. Και σε μια ρηξικέλευθη, πρωτοποριακή παράσταση μπορεί να δεις μια ηθοποιό που με τη λιτή, αδρή και ποιητική της ερμηνεία ανοίγει ορίζοντες σε μια δυνατή σταδιοδρομία.
Παρακολούθησα την Ιωάννα Κανελλοπούλου στο πολυφωνικό κείμενο – περιήγηση στον κόσμο της βίας «Τα Σημάδια του Κάιν» με την ομάδα Νότιο Σέλας. Μια νέα ηθοποιό, αξιόλογη, αφάνταστα ταλαντούχα, απαλλαγμένη από λυρισμούς αλλά με κρυμμένα αισθήματα, συναισθηματική αλληλουχία, ρεαλισμό, λεπτομέρεια, καθαρότητα. Το έργο διαπραγματευόταν τη βία και την ακαταμάχητη έλξη που ασκεί στον άνθρωπο από γενέσεως κόσμου.
Μιλήσαμε με την Ιωάννα Κανελλοπούλου για την ανυπέρβλητη ανάγκη να την εξαφανίσουμε, να τη συνθλίψουμε. Να μη δεχτούμε πόσο αδύναμοι είμαστε μπροστά της. Τόσο που ακόμα και η αγάπη, και η σύμπνοια, και η συμπόρευση, ακόμα και η συνενοχή, μοιάζουν τόσο λίγες για να μας γλιτώσουν απ’ αυτήν. Την παρατηρώ. Το φυσικό, διακριτικό της άρωμα διαχέεται και διαπερνά την αύρα της. Τα μάτια της μισόκλειστα στη χειμωνιάτικη λιακάδα. Δεν θέλει τίποτα άλλο στη ζωή εκτός από τα όνειρά της, τη δημιουργικότητά της, την ελευθερία της. Αυτό είναι το παν για ένα καλλιεργημένο άτομο, για έναν ακέραιο άνθρωπο, για μια ανήσυχη προσωπικότητα, για ένα χαρισματικό κορίτσι σαν την πολυπράγμονα Ιωάννα που αναπνέει, δημιουργεί, φέγγει μέσα στο θέατρο κι αξίζει να είναι φωταγωγημένο.
Διαβάστε τη συνέντευξη.
Τη φωτογράφηση πραγματοποίησε ο Αντώνης Ψαρράς.
* Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Αθήνα, αλλά είμαι από το Αίγιο. Και πήγαινα συχνά. Είναι ευτύχημα να αισθάνεσαι ότι ανήκεις εξίσου σε διαφορετικούς κόσμους… Τότε ήταν ακόμα πολύ διαφορετικοί. Έχω πολύ καθαρές εικόνες. Θυμάμαι επίσης ότι πολύ μικρή πίστευα ότι μπορούσα να πετάω, ότι το πετρέλαιο βγαίνει από τους δεινοσαύρους, κι ότι όλα τα πράγματα ήταν σαν τις μπάμπουσκες. Μετά προσγειώθηκα. Ή κάνω επιτυχώς ότι προσγειώθηκα.
Με τι καλλιτεχνικά ερεθίσματα μεγάλωσες;
* Τα τραγούδια του παππού μου, τα παστέλ του θείου μου, στρωμένα τραπέζια, προσεκτικά φτιαγμένες μινιατούρες, τις κασέτες της μαμάς μου, το φως του καλοκαιριού, παλιά βιβλία, κηδείες, χάδια, σημάδια, φιλίες, έρωτες και ιστορίες.
Πώς προέκυψε το θέατρο στη ζωή σου;
* Είναι χαζό ίσως αλλά μάλλον ως βαθύς εντυπωσιασμός. Μου φάνηκε αδιανόητο πως ένας άνθρωπος «είναι» και συγχρόνως «δεν είναι», πως «βιώνει» ενώ παράλληλα δεν. Και η ευθύβολη αμεσότητα της μετάγγισης μιας ουσίας δανεικής και ταυτόχρονα πηγαίας. Μετά ακολούθησα όλα τα βήματα. Σχολικό, πανεπιστημιακό, επαγγελματικό θέατρο. Το τελευταίο με καθυστέρηση… πίστευα ότι το θέατρο παραήταν μεγάλο για να χωράει και μένα.
Ποιους από τους δασκάλους σου θυμάσαι με ευγνωμοσύνη για τη διδασκαλία τους και τις συμβουλές τους;
* Δεν είχα δασκάλους με αυτήν την έννοια. Τα περισσότερα που ξέρω για το θέατρο τα έμαθα έξω απ’ αυτό. Και αντίστροφα. Ευγνωμονώ όμως κάποιους απ’ τους ανθρώπους που συνάντησα. Για πολλά πράγματα.
Ποια ήταν η πρώτη παράσταση που παρακολούθησες και ποια ήταν η πρώτη στην οποία έπαιξες;
* Η πρώτη επαγγελματική παράσταση που θυμάμαι είναι η “Γέρμα” με τη Ρένη Πιττακή στο Θέατρο Τέχνης. Ένα ποίημα… Η πρώτη που έπαιξα υποθέτω ήταν η «Φάτνη των Χριστουγέννων» στο Δημοτικό -έλεγα ένα ποίημα- ή οι αυτοσχέδιες παραστάσεις που κάναμε τα καλοκαίρια στα γενέθλιά μου με την αδελφή μου και τα ξαδέλφια μου. Στα σοβαρά οι «Βάκχες» σε σκηνοθεσία Peter Hall στην Επίδαυρο. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαγγελματική εμφάνιση ας πούμε.
Σε δελέασε ποτέ κάποια επιστήμη, κάποιο άλλο επάγγελμα ή άλλη τέχνη;
* Καθημερινά… Όχι. Δε πεθύμησα ποτέ κάτι άλλο στ’ αλήθεια -θεωρώ το θέατρο πλήρη τέχνη, κυρίως το συμμετοχικό, το χειροποίητο, αλλά πάντα ασχολούμην με πολλά και διαφορετικά πράγματα. Αυτό το διάστημα παρουσιάζω την εκπομπή του ελculture.gr στον 9.84. Εικονογραφώ. Από την Αρχαιολογία ξεκίνησα. Και δεν ξέρω τι έπεται. Πιστεύω στην πολυπραγμοσύνη. Δε μ’ αρέσει η εξειδίκευση.
Πώς ιδρύθηκε η ομάδα σας Νότιο Σέλας και ποιοι είναι οι στόχοι της;
* Ξεκινήσαμε να δουλεύουμε το 2008 με τα γεγονότα της Γάζας. Η αφετηρία μας ήταν πάντα πολιτική εξ ου και οι δύο παραστάσεις που έχουμε κάνει αφορούν ίδιας λογικής θεματολογία. Κάνουμε ένα θέατρο πιο πολύ προς την κατεύθυνση του θεάτρου ντοκουμέντο. Με τα «7 Εβραιόπουλα» της Κάριν Τσέρτσιλ θα μπορούσα να πω και κάπως ακτιβιστικό. Δεν είμαστε τόσο θεατρική ομάδα όσο άνθρωποι που συναντιούνται κάθε τόσο για να μιλήσουν για κάτι.
Ποια ανάγκη σας ώθησε να ασχοληθείτε με το θέμα της βίας στην παράσταση «Τα σημάδια του Κάιν»;
* Όταν ξεκινήσαμε να συλλέγουμε το υλικό για την παράσταση, στην Αθήνα είχαν ξεσπάσει βίαια επεισόδια κατά των μεταναστών. Αλλά και όλη η ατμόσφαιρα ήταν ασφυκτική. Για μας ήταν απαραίτητο το θέατρο να είναι παρόν ή τουλάχιστον να είμαστε εμείς παρόντες, να μοιραστούμε κάτι. Το ίδιο απαραίτητο έγινε, όταν βυθιστήκαμε τελικά στο θέμα, να απεμπλακούμε από τα ακριβώς εγχώρια και να περάσουμε στα παγκόσμια και διαχρονικά. Μετά η «κρίση» έφερε και πάλι στο επίκεντρο το εδώ και τώρα με μια άλλης μορφής βία που στρεφόταν άμεσα εναντίον μας.
Η βία είναι λύση;
* Πριν απ’ όλ’ αυτά θα απαντούσα «όχι». Ίσως και να προσέθετα «ποτέ». Το επιχείρημα θα ήταν το ανακυκλώσιμο της βίας, η μεταδοτικότητά της, το γεγονός πως ακόμα και μία βίαιη πράξη ανοίγει έναν κύκλο που δεν κλείνει ποτέ. Όμως υπάρχουν απελευθερωτικά κινήματα, υπάρχει και η αυτοάμυνα, υπάρχει και η πραγματικότητα που δεν επανακαθορίζεται με λουλούδια και καλές προθέσεις.
Πώς βιώσατε την έρευνα και τη μελέτη σας για το θέμα της βίας;
* Ήταν μια διαδοχή φρίκης. Όπου και να κοιτάξεις ο κόσμος είναι σπαρμένος θύματα και θύτες, όχι απαραίτητα σε ξεκάθαρους ρόλους, και αποτρόπαιο παραλογισμό. Κι όσο κοιτάς λειτουργεί προσθετικά. Δεν καταπίνεται εύκολα η ασκήμια του κόσμου. Ήταν ήδη πολύ το να επιλέξεις τι είναι παραστάσιμο και τι όχι. Σαν να καταδικάζεις ένα θύμα ξανά στη λήθη. Σχεδόν από μόνο του μια πράξη βίας. Αισθάνομαι ότι περάσαμε πολλές φορές ξυστά από τον κυνισμό. Γιατί όλα τα συνηθίζουμε. Καταλήξαμε να αποτυπώσουμε με ειλικρίνεια τα συμβάντα. Να ρίξουμε ξανά φως σε κάποιες βολικά σκιερές γωνιές με την ελπίδα οι θεατές μας να αισθανθούν το ίδιο αίσθημα αποτροπιασμού και να αποκομίσουν κάτι για το σπίτι. Τη σκέψη ότι κάτι πρέπει να γίνει.
Θα μπορούσαμε να ζήσουμε χωρίς βία;
* Μακάρι. Δε βλέπω πώς, όμως. Στην παράσταση τίθεται μεταξύ άλλων και το ερώτημα αν η βία είναι εγγενές ή επίκτητο χαρακτηριστικό. Το ζήτημα για μένα τελικά δεν είναι η απάντηση. Ακόμα και αν καταλήγαμε πέραν πάσης αμφιβολίας σε μία απάντηση πάλι θα επαφίετο στην ατομική και συλλογική ευθύνη, στον αυτοπεριορισμό και αντίστοιχα στη μεταξύ μας συμφωνία τι προκρίνουμε ως αγαθό και πώς το υπερασπιζόμαστε.
Τι θεωρείς επικίνδυνο για ένα νέο καλλιτέχνη που έχει ταλέντο;
* Κινδυνεύει απ’ ό, τι κινδυνεύουμε όλοι μας υποθέτω. Απ’ τον εκμαυλισμό και την αστοχία, τη φυσική υπερίσχυση της αδράνειας.
“Κοινό με ταλέντο” υπάρχει;
* Υπάρχει κοινό στο οποίο κανείς απευθύνεται καταρχάς. Πιστεύω ότι ο δημιουργός πάντα αφηγείται κάτι σε κάποιον. Συμβαίνει να βρίσκει το κοινό του ή να μην το βρίσκει. Ή συμβαίνει η εποχή του να ’ναι ατάλαντη. Νομίζω ότι μέχρι τώρα η δική μας ήταν, τώρα είμαι παραδόξως πιο αισιόδοξη.
Η τέχνη είναι και καταφύγιο για τον άνθρωπο;
* Είναι παρηγορία. Όπως είναι και δεκανίκι κάποιες φορές, αποσυμπιεστής της έντασης. Η τέχνη είναι ό, τι ορίζει η κοινωνία που την παράγει και την καταναλώνει. Υπάρχει όμως κι ένα κομμάτι υπερβατικότητας, ένα είδος σχεδόν τέχνης που ξεπερνά τη συνθήκη αυτή. Αυτή η τέχνη συστήνει τον άνθρωπο στον άνθρωπο και δε νομίζω πως μπορεί να είναι καταφύγιο. Μάλλον οίστρος. Δεν προφυλάσσει απ’ τη ζωή, αποκαλύπτει τη ζωή.
Τι σε κάνει υπερήφανη;
* Η ακεραιότητα.
Είσαι ακόμα πολύ νέα. Ποιους όμως θεωρείς τους ωραιότερους γυναικείους χαρακτήρες στο θέατρο; Και ποιους από αυτούς θα ήθελες να υποδυθείς;
* Θα ήθελα να μπορώ να κάνω θέατρο. Στις μέρες μας δεν είναι αυτονόητο.
Με τι ενθουσιάζεσαι;
* Με τους γρίφους, την πυκνότητα των στιγμών και το αναπάντεχο.
Τι σε θυμώνει;
* Με θυμώνει η αδικία, το «δρυός πεσούσης», η μικρότητα, οι «αποδιοπομπαίοι τράγοι», η έλλειψη ελευθερίας, αυτό που ζούμε σήμερα και η απροθυμία μας να κάνουμε κάτι γι’ αυτό.
Με τι γελάς;
* Με όλα. Αν χρειαστεί.
Με τι δακρύζεις;
* Θα ντρεπόμουν πια να πω. Πικρή αλήθεια.
Πώς σκέπτεσαι το ιδανικό μέλλον για σένα;
* Θα ήθελα να είμαι ελεύθερη και δημιουργική. Όλοι μας ει δυνατόν.
Ποιους συγγραφείς διαβάζεις και ποιο είναι το αγαπημένο σου βιβλίο;
* Το «Ζωή: Οδηγίες χρήσεως» όχι του Ζορζ Περέκ, αυτό που ακόμα περιμένουμε να γραφτεί. Ως τότε διαβάζω πολύ και χαίρομαι την απουσία του.
Αγαπάς τα ζώα; Ποια είναι η σχέση σου μαζί τους; Έχεις κατοικίδιο;
* Τα ζώα είναι μες στη ζωή μου όσο και το θέατρο (στο Αίγιο έχουμε πλήθος γάτων, από παιδί μεγάλωσα με γάτες) με τη διαφορά ότι για τα ζώα δε θα ‘λεγα ποτέ κακή κουβέντα. Δε θα ‘χα να πω.
* Το cat is art ευχαριστεί τον Αντώνη Ψαρρά για τη φωτογράφηση.
