Τα «Γράμματα στη Μίλενα» παρουσιάζει η Μαρία Μαραγκουδάκη στο Θέατρο Παραμυθίας

 

Ο Κάφκα γνώρισε τη Μίλενα όταν μετέφραζε τα πρώτα σύντομα διηγήματά του. Τη μεταβολή αυτής της γνωριμίας σε φλογερό δεσμό μπορεί να την παρακολουθήσει κανείς στα γράμματά του από το Μεράνο το 1920: στην πραγματικότητα συντελέστηκε σε μια στιγμή -τη στιγμή που ο Κάφκα συνειδητοποιεί πως δεν είναι πια ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει, πως δεν μπορεί να περάσει από το Μόναχο γυρίζοντας από το Μεράνο στην Πράγα ή να πάρει κάποια άλλη γραμμή ή να επισκεφτεί μια βοημική λουτρόπολη, πως τώρα πρέπει να ταξιδέψει μέσω Βιέννης, όπως του ζητούσε η Μίλενα, που ο γάμος της διαλυόταν σιγά σιγά στην αυστριακή πρωτεύουσα.

Όποιος παρακολουθήσει στο Θέατρο Παραμυθίας την παράσταση «Γράμματα στη Μίλενα» της Μαρίας Μαραγκουδάκη θα καταλάβει την ποιότητα της ασυνήθιστης σχέσης του Φρανς Κάφκα με τη Μίλενα Γιεσένκα, που ξεκινά δειλά το 1920, μετατρέπεται σε φλογερό έρωτα και σβήνει άδοξα δύο χρόνια αργότερα.

 

 

Η συνομιλία του θεατρικού λόγου και της μουσικής, στα σκοτεινά μονοπάτια της ιδιαίτερης προσωπικότητας του Φραντς Κάφκα και η εναγώνια πορεία του στο φως, την ελπίδα και την αγάπη σε μια ταραγμένη εποχή.

(1ος κύκλος παραστάσεων)

***

Την 1η Ιανουαρίου του 1920, ο Κάφκα προήχθη σε γραμματέα της ασφαλιστικής εταιρείας στην οποία εργαζόταν (επισήμως Anstaltsekretär), ωστόσο η κακή πορεία της υγείας του, τον οδήγησε στην απόφαση να πάρει μία αναρρωτική άδεια στα τέλη του επόμενου μήνα. Η άδειά του διήρκεσε περίπου δύο μήνες, διάστημα κατά το οποίο επισκέφτηκε το Μεράνο της Ιταλίας, όπου γνώρισε τη Μίλενα Γιεσένκα. Η αλληλογραφία του μαζί της, προσφέρεται για συγκρίσεις με εκείνη που είχε αναπτύξει με τη Φελίτσε, αν και είναι σημαντικά συντομότερη. Το γεγονός πως η Μίλενα ήταν παντρεμένη και δίσταζε να εγκαταλείψει το σύζυγό της για ένα νέο γάμο με τον Κάφκα, συντέλεσαν στη διάλυση της σχέσης τους, η οποία συντηρούνταν κυρίως με την αλληλογραφία.

***

Ταυτότητα παράστασης

Θεατρικός Μονόλογος – Δραματοποιημένη Λογοτεχνία

Μετάφραση: Παύλου Παπασιώπη

Συμπεριλαμβάνονται αποσπάσματα από το βιβλίο “Μίλενα από την Πράγα”, της Μαργαρέτε Μπούμπερ-Νόυμαν, μετάφραση Τούλας Σιετή, εκδόσεις ΚΙΧΛΗ & ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ.

Δραματουργική επεξεργασία, σκηνοθεσία, ερμηνεία: Μαρία Μαραγκουδάκη

Πρωτότυπη μουσική: Ιωακείμ Μπαλτσαβιάς

Πληροφορίες

Πρεμιέρα 7 Ιουλίου 2019

Φραντς Κάφκα

“Γράμματα στη Μίλενα”

Θέατρο Παραμυθίας

Παραμυθίας 27 και Μυκάλης, Κεραμεικός Αθήνα

Τηλέφωνο κρατήσεων 2103457904 και 6974077214

Κυριακές 7, 14, 21 Ιουλίου 2019 στις 21.00

Διάρκεια 60’

Τιμές εισιτηρίων: 10€ κανονικό

5€ φοιτητές, άνεργοι, Α.μ.ε.α., άνω των 65ετών

Δεκτές ατέλειες ηθοποιών

***

Το βιβλίο

Η Γερμανίδα συγγραφέας, κομμουνίστρια στα χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, όταν οι ναζί καταλαμβάνουν την εξουσία καταφεύγει με τον δεύτερο σύζυγό της στη Σοβιετική Ενωση.

Το 1938, στο πλαίσιο των σταλινικών διώξεων, και ένα χρόνο μετά τη σύλληψη του συζύγου της, οδηγείται σε στρατόπεδο εργασίας στο Καζακστάν.

Με την υπογραφή του γερμανο-σοβιετικού συμφώνου παραδίδεται στους Γερμανούς και το 1940 φυλακίζεται στο ναζιστικό στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ.

Επιζεί και δημοσιεύει το 1948 το πρώτο της βιβλίο για τα σταλινικά και τα ναζιστικά στρατόπεδα. Πεθαίνει το 1986, αφού έχει γίνει μέλος του γερμανικού χριστιανοδημοκρατικού κόμματος.

Η ηρωίδα στο βιβλίο «Μίλενα από την Πράγα», που πρωτοδημοσιεύεται το 1963, δεν είναι άλλη από τη γυναίκα που οι περισσότεροι γνωρίζουμε ως αποδέκτη των συγκλονιστικών ερωτικών επιστολών του Κάφκα: η ανυπόταχτη Μίλενα Γιεσένσκα, ισχυρή και τραγική προσωπικότητα, που βγαίνει από τους κύκλους της μεσοπολεμικής διανόησης, από τον κόσμο της πολυεθνικής και γερμανόφωνης Μεσευρώπης.

Η Μίλενα, που καταγόταν από τη σλοβακική αριστοκρατία, γνωρίστηκε με τον Κάφκα και έγινε φίλη και ερωμένη του.

Έκανε δύο αντισυμβατικούς γάμους και εργάστηκε ως δημοσιογράφος στη Βιέννη και στην Πράγα.

Δραστηριοποιήθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά απομακρύνθηκε από αυτό μετά το 1936.

Όταν οι Γερμανοί εισβάλλουν στην Πράγα, η Μίλενα μπαίνει στην Αντίσταση. Η Γκεστάπο τη συλλαμβάνει και, έναν χρόνο αργότερα, το 1940, εκτοπίζεται στο στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ.

Το στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ, μέσα σε ένα ειδυλλιακό τοπίο από δάση και λίμνες, βόρεια του Βερολίνου, ήταν λοιπόν ο τόπος συνάντησης της συγγραφέως και της ηρωίδας.

Το Ράβενσμπρουκ, που προοριζόταν αποκλειστικά για γυναίκες κρατούμενες, λειτουργούσε από το 1939 ως τόπος «αναμόρφωσης» για Γερμανίδες και Αυστριακές που «μόλυναν την άρια φυλή», πόρνες και «ακοινωνικές».

Προκειμένου να ανταποκριθεί στις ανάγκες της πολεμικής βιομηχανίας, μετεξελίχθηκε σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας και ο πληθυσμός του πολλαπλασιάστηκε.

Το 1945, σχεδόν 50.000 κρατούμενες από την Πολωνία, τη Σοβιετική Ένωση, το γερμανικό Ράιχ και τις κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης συνωθούνταν στις εγκαταστάσεις του: αντιστασιακές, Εβραίες, Τσιγγάνες, μάρτυρες του Ιεχωβά, πολιτικές και ποινικές κρατούμενες.

Το Ράβενσμπρουκ δεν ήταν στρατόπεδο εξόντωσης, εκεί δεν γινόταν «επιλογή» για τους θαλάμους αερίων.

Ο θάνατος δεν ήταν προγραμματικός στόχος αλλά αναπόδραστο επακόλουθο της απρόκλητης βίας, των βασανισμών, των εκτελέσεων, των ασθενειών και της εξαντλητικής εργασίας.

Επιβίωση σήμαινε καθημερινό αγώνα για περισσότερο χώρο, λίγη τροφή, νερό.

Από τα δεκαεννέα κεφάλαια του βιβλίου, εννέα αφορούν τον βίο της Μίλενα πριν από τον εγκλεισμό στο στρατόπεδο, επτά, τη ζωή στο στρατόπεδο μετά τη συνάντηση των δύο γυναικών, ενώ σε τέσσερα από αυτά οι δύο αφηγήσεις μπλέκονται.

Η Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Νόιμαν συνθέτει μια συνεκτική εικόνα για τη στρατοπεδική πραγματικότητα, σε μια αφήγηση χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές αξιώσεις.

Όπως συχνά συμβαίνει με τις μαρτυρίες επιζώντων, το βιβλίο αποτελεί εκπλήρωση της ηθικής δέσμευσης να κρατηθεί ζωντανή η μνήμη της νεκρής φίλης.

Λίγο πριν πεθάνει η Μίλενα της είχε πει: «Ξέρω ότι εσύ τουλάχιστον δεν θα με ξεχάσεις. Θα πεις στον κόσμο ποια ήμουν…».

Η Μαργκαρέτε αναγνωρίζει ότι κάτω από τις πιο αντίξοες συνθήκες η Μίλενα της άνοιξε τον κόσμο της λογοτεχνίας, της τέχνης, του Κάφκα, της έδωσε τη δυνατότητα να αφηγηθεί, να βάλει σε τάξη τη χαοτική στρατοπεδική εμπειρία.

Το σχέδιο που κρατούσε στη ζωή και τις δύο ανήκε στη Μίλενα: «Όταν θα είμαστε και πάλι ελεύθερες θα γράψουμε μαζί ένα βιβλίο».

Το βιβλίο φέρνει στο προσκήνιο τη φιλία των δύο γυναικών, σχέση απροϋπόθετης φροντίδας για τον αλλότριο πόνο.

«Υπέρμετρη, ειλικρινή κατανόηση για τον άλλο», αναγνωρίζει η Μαργκαρέτε στη Μίλενα.

Περήφανη αντίσταση, επίσης, στην πειθαρχία του στρατοπέδου, στον εξευτελισμό και στην υποταγή στη βία.

«Η Μ. έχει δίκιο: δυστυχία είναι ο φόβος…», σημείωνε ο Κάφκα στο ημερολόγιό του.

Το όνομα Μίλενα, γράφει η Μπούμπερ-Νόιμαν, «σημαίνει στα τσέχικα ερώσα, αλλά και ερωμένη και, σαν να ήταν γραφτό της, έρωτας και φιλία έμελλε να κυριαρχήσουν σ’ ολόκληρη τη ζωή της Μίλενα, να γίνουν η μοίρα της».

Η φιλία δεν ήταν ίδιον των γυναικών κρατουμένων, αλλά στις μαρτυρίες τους οι γυναίκες που επέζησαν αναφέρονται συχνότερα σε μια στενή φιλία -ή στην υποκατάσταση της οικογένειας, με μια «κόρη», μια «μικρή αδελφή»- που τις κράτησε στη ζωή.

Το παράρτημα με τα βιογραφικά σημειώματα όλων των -πολλών- προσώπων που συνάντησε στη σύντομη ζωή της η Μίλενα δεν αποτελεί έκφραση υπερβάλλοντος σχολαστικισμού· προσφέρει ένα πολύτιμο παράθυρο στον πνευματικό κόσμο της Κεντρικής Ευρώπης που ο ναζισμός και ο πόλεμος τον πλήγωσαν θανάσιμα.

Ο Κάφκα

Ο Φραντς Κάφκα γεννήθηκε στην Πράγα το 1883. Η οικογένειά του είχε εβραϊκή καταγωγή. Ήταν ο μεγαλύτερος από 6 αδέρφια. Οι δύο αδελφοί του πέθαναν σε μικρή ηλικία και οι τρεις αδερφές του εκτελέστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το επίθετο Κάφκα στα τσέχικα σημαίνει κάργια.

Ο Φραντς από μικρή ηλικία έδειξε μια αποστροφή προς τους ανθρώπους. Δεν ήταν καθόλου κοινωνικός και προτιμούσε να απομονώνεται στο δωμάτιο του και να διαβάζει λογοτεχνικά έργα.

Ο φιλάσθενος Φραντς περιγράφει τον πατέρα του σαν έναν τυραννικό και ευέξαπτο χαρακτήρα. Σε όλη του τη ζωή, προσπάθησε να διαχειριστεί την αδιαφορία και τα νεύρα του γονιού του.

Μάλιστα, η «Μεταμόρφωση», που μιλά για έναν άνθρωπο που μεταμορφώνεται σε μια αποκρουστική κατσαρίδα κι όλος ο κόσμος τον αποφεύγει, πηγάζει από αυτή την προβληματική σχέση.

Η μητρική γλώσσα του Κάφκα ήταν τα γερμανικά στα οποία έγραψε όλα τα έργα του. Όμως, γνώριζε και άπταιστα τσέχικα. Μετά το λύκειο, φοίτησε στο πανεπιστήμιο της Πράγας.

Αρχικά σπούδασε Χημεία, που σύντομα τη βρήκε αδιάφορη. Γι’ αυτό εμπλούτισε τις σπουδές του με αρχαία ελληνικά και λατινικά. Τελικά πήρε το πτυχίο της Νομικής. Εκεί γνώρισε και τον Μαξ Μπροντ, έναν από τους ελάχιστους φίλους που απέκτησε.

Όλα του τα χρόνια η ντελικάτη παρουσία του και ο φιλάσθενος χαρακτήρας του τον ταλαιπωρούσαν. Είχε ήδη μπει δύο φορές για θεραπεία σε σανατόρια της Πράγας. Το 1923, μετακόμισε στο Βερολίνο για να αποφύγει την επιρροή της οικογένειάς του και να αφοσιωθεί στο συγγραφικό του έργο. Πριν όμως από την οριστική του μετακόμιση, ο Κάφκα κατάφερε να αρραβωνιαστεί δύο φορές. Όμως δεν προχώρησε ποτέ σε γάμο.

Το 1912, γνώρισε τη Φελίτσε Μπάουερ. Ύστερα από δύο χρόνια συνεχούς αλληλογραφίας ορίστηκε ο αρραβώνας του ζευγαριού. Παράλληλα, ο Κάφκα ξεκίνησε να στέλνει γράμματα και στην καλύτερη φίλη της μνηστής του. Όταν η Φελίτσε το έμαθε, ο γάμος ακυρώθηκε. Ο έρωτας του ζευγαριού, όμως, αναζωπυρώθηκε. Αυτή την φορά ήταν τα προβλήματα υγείας που δεν επέτρεψαν στον Κάφκα να παντρευτεί.

Από το 1912 μέχρι το 1923, ο Κάφκα συγγράφει το μεγαλύτερο και πιο αντιπροσωπευτικό μέρος του έργου του. Η επιδείνωση της υγείας του Κάφκα ήταν μη αναστρέψιμη. Διαγνώστηκε ότι έπασχε από φυματίωση. Το 1923, επέστρεψε στην Πράγα και για άλλη μια φορά μπήκε σε σανατόριο. Στις 3 Ιουνίου 1924, καταπονημένος, πεθαίνει. Ήταν μόλις 41 ετών.

Σε όλη του τη ζωή έπασχε από κλινική κατάθλιψη και αγοραφοβία. Υπέφερε από αϋπνίες και ημικρανίες. Στη διαθήκη του είχε γράψει ότι δεν επιθυμούσε τίποτα από ό,τι είχε συγγράψει, να διαβαστεί και να εκδοθεί. Ευτυχώς, ο καλός του φίλος Μαξ, δεν πραγματοποίησε το αίτημά του και έτσι τα έργα του μοντερνιστή συγγραφέα συνεχίζουν να επηρεάζουν την παγκόσμια λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και τη μουσική.

  • Αρχική εικόνα: Μίλενα Γιεσένκα