***
Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
«Κανένας δεν μου είχε πει ποτέ πως η θλίψη έμοιαζε τόσο πολύ με φόβο».
Σι Ες Λιούις
***
Ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ένας Εβραίος χωρίς θεό, κατέφυγε στο Λονδίνο το 1938, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη Γερμανία, όπου και πέρασε το τελευταίο έτος της ζωής του. Σήμερα, το πρώην σπίτι του στο Χάμπστεντ στεγάζει το Μουσείο Freud (Freud Museum), ένα κέντρο για τις μελέτες του και την ψυχαναλυτική κληρονομιά του, που άνοιξε το 1971.
Στο σπίτι αυτό λαμβάνει χώρα «Η Τελευταία Συνεδρία του Φρόιντ» που ανέβασε η Alpha Square στην Κύπρο, μέσα σε φυσικό σκηνικό και φυσικό φωτισμό. Η παράσταση παρουσιάστηκε για τρίτη φορά αυτό το φθινόπωρο.
Το θαυμάσιο αυτό έργο παίχτηκε και στην Ελλάδα, αφού στην Κύπρο έκανε πανελλήνια πρεμιέρα το 2024. Η φετινή χρονιά, επίσης, σηματοδοτεί μια δεκαετία από θεατρικές συνεργασίες μεταξύ των σκηνοθετών και ηθοποιών Βαρνάβα Κυριαζή και Ανδρέα Αραούζου, 2015-2025.
Παρακολουθήσαμε την παράσταση μέσα στο γαλήνιο και υψηλής αισθητικής περιβάλλον της Οικίας Κατακουζηνού που μας βοήθησε να κατανοήσουμε το νόημα του έργου και να συγκινηθούμε από την ουσία των λέξεων, την ένταση και το ηχόχρωμά τους.
Ο βραβευμένος Αμερικανός συγγραφέας Mark St. Germain, με ιδιαίτερη κλίση στην ιστορική μυθοπλασία, φαντάζεται μια πρώτη και τελευταία συνάντηση του θρυλικού συγγραφέα Σι Ες Λιούις με έναν από τους σημαντικότερους διανοούμενους του 20ου αιώνα, τον Σίγκμουντ Φρόιντ, το 1939.
Ο Σι Ες Λιούις
«Αφού μεγαλώσουμε αρκετά, μπορούμε να ξεκινήσουμε ξανά να διαβάζουμε παραμύθια»
Στις 29 Νοεμβρίου 1898 γεννήθηκε στο Μπέλφαστ της Βόρειας Ιρλανδίας ο Κλάιβ Στέιπλς Λιούις. Πέρασε την παιδική του ηλικία διαβάζοντας λογοτεχνία, αρχαιοελληνικούς μύθους και ισλανδικές σάγκες. Προτού ενηλικιωθεί, είχε συνθέσει πρωτόλεια έργα επικής ποίησης καθώς και όπερες. Είχε γράψει, επίσης, με τη βοήθεια του αδερφού του, παραμύθια που εκτυλίσσονταν στην επινοημένη χώρα του Μπόξεν, όπου μένουν ζώα που ντύνονται σαν άνθρωποι. Ο Λιούις δημοσίευσε τις συγκεκριμένες ιστορίες χρόνια αργότερα. Πολέμησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τραυματίστηκε στη Γαλλία από μια οβίδα που εξερράγη δίπλα του. Επέστρεψε στη Μ. Βρετανία, σπούδασε με υποτροφία στην Οξφόρδη κι άρχισε να διδάσκει σε διάφορα πανεπιστήμια. Για περίπου τριάντα χρόνια, υπηρέτησε ως καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Κολέγιο Μάγκνταλεν. Κατόπιν, εξελέγη καθηγητής Μεσαιωνικής και Αναγεννησιακής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ.
Το 1931, μετά από παραίνεση του φίλου και συναδέλφου του, Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, ο Λιούις ασπάστηκε τον Χριστιανισμό. Είχε πάψει να πιστεύει σε ηλικία δεκαπέντε ετών κι είχε παραμείνει άθεος για μεγάλο διάστημα εξαιτίας των οδυνηρών εμπειριών του στο πεδίο της μάχης.
Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Λιούις θέλησε να καταταγεί ξανά. Λόγω ηλικίας, δεν υπηρέτησε στο μέτωπο, αλλά στον εθελοντικό στρατό της Οξφόρδης. Εκείνη την περίοδο, μιλούσε σε χριστιανικές ραδιοφωνικές εκπομπές του BBC, προσπαθώντας να εμψυχώσει τους Βρετανούς.
Κάποια χρόνια αργότερα, παντρεύτηκε την Τζόι Ντέιβιντμαν, συγγραφέα, πρώην κομμουνίστρια και νυν πιστή Χριστιανή. Εφόσον η Ντέιβιντμαν είχε πάρει διαζύγιο από τον πρώτο σύζυγό της, δεν μπόρεσαν να παντρευτούν σε κάποια εκκλησία. Ένας στενός τους φίλος, κληρικός, τέλεσε τον γάμο στο Νοσοκομείο Τσόρτσιλ, όπου η Τζόι έδινε μάχη ενάντια στον καρκίνο.
Στη ζωή του, ο Λιούις δημοσίευσε μυθιστορήματα, νουβέλες, ποιήματα και δοκίμια για τη θρησκεία. Τα πιο δημοφιλή του έργα είναι τα βιβλία της σειράς «Τα Χρονικά της Νάρνια», που ανήκουν στο είδος της λογοτεχνίας του φανταστικού.
Τα μυθιστορήματα αυτά εκτυλίσσονται σε έναν μυθικό κόσμο ο οποίος κατοικείται από ομιλούντα ζώα, ξωτικά, κενταύρους κι άλλα μαγικά όντα, καθώς και από τον Ασλάν, ένα σοφό λιοντάρι που προστατεύει τα πλάσματα της Νάρνια, πολεμώντας ενάντια στις δυνάμεις του κακού.
Οι άνθρωποι του δικού μας κόσμου μπορούν να επισκεφτούν τη Νάρνια περνώντας μέσα από μια πύλη που μοιάζει με ντουλάπα. Οι ιστορίες της σειράς αγαπήθηκαν από το αναγνωστικό κοινό και ενέπνευσαν επιτυχημένες διασκευές για το ραδιόφωνο, το θέατρο, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο.
Πολλοί μελετητές έχουν ανιχνεύσει θρησκευτικές αναφορές στα συγκεκριμένα έργα, υποστηρίζοντας πως ο χαρακτήρας του Ασλάν είναι επηρεασμένος από τον Χριστό.
Ο Κ. Σ. Λιούις έφυγε από τη ζωή το 1963, μια εβδομάδα πριν από τα εξηκοστά πέμπτα γενέθλιά του.
Δύο πνευματικοί γίγαντες
Η παράσταση προσφέρει μια ενδιαφέρουσα εξερεύνηση των ιδεών δύο πνευματικών γιγάντων του 20ού αιώνα: του Sigmund Freud και του C.S. Lewis.
Αλήθεια, ποιος στις μέρες μας κάνει πρόσωπο με πρόσωπο συζητήσεις με τους ιδεολογικούς του αντιπάλους; Γιατί αυτό ενορχηστρώνει ο σπουδαίος θεατρικός συγγραφέας Mark St. Germain στο έργο του, φανταζόμενος μια συνάντηση, παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταξύ του ορθολογιστή Σίγκμουντ Φρόιντ και του αναγεννημένου χριστιανού Κ. Σ. Λιούις.
Δεν διευθετούν το ζήτημα της ύπαρξης του Θεού. Δεν υπάρχει πράγμα πιο μάταιο από το να κάνουμε αυτή τη συζήτηση, υποστηρίζει ο Φρόιντ. Και πράγματι βρήκα αυτή τη φράση περίεργα συγκινητική.
Πρέπει, λοιπόν, να επενδύσετε στην ιδέα του πολιτισμένου επιχειρήματος για χάρη του εποικοδομητικού διαλόγου. Γιατί ο Θεός να επιτρέπει τέτοιο πόνο στον κόσμο; ρωτάει ο Φρόιντ, ένα ερώτημα που οξύνεται από τους αυθαίρετους θανάτους στην οικογένειά του και τον σε τελικό στάδιο καρκίνο του στόματος, του οποίου οι επιπτώσεις εκδηλώνονται φρικτά εδώ.
«Ο Θεός θέλει να μας τελειοποιήσει μέσω του πόνου», τολμάει να απαντήσει ο Λιούις, ο οποίος – χωρίς καμία υποχρέωση να είναι λογικός – έχει μια παράλογη απάντηση σε όλα.
Ο διάλογος επεκτείνεται από το σεξ μέχρι την αλήθεια της Καινής Διαθήκης και υποστηρίζεται από μια σειρά στιγμών «ευαισθησίας», όπου ο ένας πιάνει τον άλλον σε ιδεολογική αδυναμία – μερικές φορές πυροδοτούμενη από ειδήσεις στο ραδιόφωνο του Φρόιντ για το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι δύο σκηνοθέτες και ηθοποιοί (Βαρνάβας Κυριαζής και Ανδρέας Αραούζος) μετράνε τους ρυθμούς της παράστασης με ακρίβεια. Και η έντονη ανταλλαγή ιδεών μεταξύ του Λιούις και του άρρωστου αλλά αδάμαστου Φρόιντ μπορεί από μόνη της να αποκαταστήσει την πίστη σας – έστω και μόνο στις αρετές της εγκάρδιας διαφωνίας.
Μια παράσταση μεστή, πλήρης εκφραστικότητας, άρτια δομημένη. Ακόμα και ο θεατής που δεν είναι εξοικειωμένος με την ψυχοθεραπεία σίγουρα θα καταμαγευτεί.
«Η τελευταία συνεδρία του Φρόιντ» είναι μια σύζευξη του λυρικού με το πολιτικό, της ποίησης με την ιδεολογία, της διανοητικής ανάλυσης με το πάθος.
Προτείνω σε όσους αγαπούν τις παραστάσεις με δυνατό ρυθμό και με επίκεντρο τους καλούς ηθοποιούς, και είναι ανήσυχοι θεατές, να δουν αυτή τη συνάντηση μεταξύ του Σίγκμουντ Φρόιντ και του Κ.Σ. Λιούις. Πρόκειται για ένα διάλογο για το νόημα ή την έλλειψη νοήματος της ζωής, του πόνου, του θανάτου και του Θεού. Με αναδρομές στην παιδική και νεανική τους ηλικία.
«Υπάρχει τόσος πόνος σε αυτόν τον κόσμο… αυτό είναι το σχέδιο του Θεού;»
Οι ερμηνείες, ο διάλογος, το βάθος των συζητήσεων και η συνάφειά τους με την ψυχή και το συναίσθημα ήταν εντυπωσιακά, παρόλο που το πλαίσιό τους ήταν η αρχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Μια υπόκλιση στο υποκριτικό ταλέντο των Βαρνάβα Κυριαζή και Ανδρέα Αραούζου, ένα μεγάλο μπράβο για τη δεξιοτεχνία και τη μελέτη της εποχής και των χαρακτήρων, κι ένα ακόμα μεγάλο μπράβο για τη μαεστρία με την οποία έντυσαν μουσικά και ηχητικά την παράσταση. Αληθινή εμπειρία. Κι ένας Φρόιντ που χαράσσεται στη μνήμη ανεξίτηλα.
Συστήνοντας το έργο στους Έλληνες θεατές, oι δύο ηθοποιοί και σκηνοθέτες παραδίδουν με καθαρότητα ένα κείμενο (μετάφραση Ανδρέας Αραούζος) που διεγείρει τη σκέψη κι ανοίγει θέματα προς συζήτηση και προβληματισμό.
Η μοναχικότητα και η μοναδικότητα ενός μεγάλου στοχαστή σε μια παράσταση «κέντημα»… Σπάνιες καθηλωτικές ερμηνείες σε έναν απαιτητικό θεατρικό διάλογο.
Μια θεατρική παράσταση με άποψη και χαρακτήρα. Η παρουσίασή της συνεχίζεται στην Κύπρο και ελπίζω πως στην Ελλάδα θα ξανάρθει.
Μην τη χάσετε για κανένα λόγο, ακόμη κι αν δεν έχετε διαβάσει Φρόιντ, ακόμη κι αν δεν ξέρετε τίποτα γι’ αυτόν.
***
«Η Τελευταία Συνεδρία του Φρόιντ» του Mark St. Germain στο Ίδρυμα Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού
