36.8 C
Athens
Παρασκευή 19 Ιουλίου 2024

Η τέχνη στο σύμπαν του Δανιήλ Χαρμς, ένα “ντουλάπι κουζίνας” γεμάτο θαύματα

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

Να γράφεις ποιήματα που, αν τα πετάξεις στο παράθυρο, θα σπάσει το τζάμι.
(Δανιήλ Χαρμς, τέλη του 1929)

Τον εφιάλτη που ζει ο πρωταγωνιστής του αφηγήματος «Η γριά» του Ρώσου ποιητή, θεατρικού συγγραφέα και πεζογράφου Δανιήλ Χαρμς, τον έχουμε ξαναζήσει -υπό διαφορετική εκδοχή, βέβαια- σε σκηνοθεσία Μπομπ Γουίλσον, όταν ο αειθαλής σταρ του χορού Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ με την ιδιότητα του ηθοποιού, έχοντας ως συμπρωταγωνιστή τον διάσημο επίσης Γουίλεμ Νταφόε, παρουσίασε το αφήγημα με τίτλο «The Old Woman», στις 18-21 Ιουλίου 2013, στην Αθήνα, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση.
Τώρα όμως, στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, η νεανική θεατρική ομάδα Roswitha με την παράσταση “Στο μυαλό του Δανιήλ Χαρμς” του Δανιήλ Χαρμς εισβάλλει στον κόσμο του Ρώσου συγγραφέα, στον κόσμο της μετεπαναστατικής Ρωσίας, δημιουργώντας μια τελείως διαφορετική, αυθεντικά δική της, ατμόσφαιρα.
Το κανονικό, το νόμιμο, το ως είθισται, εμφανίζεται υπό το πρίσμα ενός ιδιοφυούς και ευαίσθητου ανθρώπου της εποχής. Ο Δανιήλ Χαρμς υπήρξε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές της ρωσικής πρωτοπορίας. Εκδιώχτηκε από το σταλινικό καθεστώς για τις πολιτικές και αισθητικές του απόψεις και σήμερα θεωρείται κορυφαίος εκπρόσωπος του παραλόγου, του γκροτέσκο και του μαύρου χιούμορ.

Ο Ρώσος ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και σκιτσογράφος Δανιήλ Χαρμς συμμετείχε το 1928 στην ίδρυση της περίφημης Ένωσης Πραγματικής Τέχνης (OBERIU), το θέατρο του παραλόγου της οποίας δύο δεκαετίες μετά θα παραλληλιζόταν με εκείνο των Ιονέσκο και Μπέκετ. Η τελευταία της δημόσια εμφάνιση το 1930 σήμανε το τέλος μιας από τις τελευταίες ομάδες (ίσως και της τελευταίας) της ρωσικής πρωτοπορίας. Άρχιζε η εποχή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και σύντομα οι εφημερίδες θα έγραφαν για αντιδραστικούς τσιρκολάνους που παραιτούνται από τη ζωή, γράφουν «ποίηση των ταξικών εχθρών ασυνάρτητη και αντεπαναστατική». Για τον Χαρμς οι συλλήψεις αρχίζουν το 1925 όταν απαγγέλει δημοσίως ποίημα του Νικολάι Γκουμιλιόφ που είχε συλληφθεί λίγα χρόνια νωρίτερα με την κατηγορία της συμμετοχής σε φιλομοναρχική συνωμοσία και εκτελεστεί. Αφήνεται όμως ελεύθερος καθώς, σύμφωνα με τα λόγια της ποιήτριας Άννας Αχμάτοβα, «οι καιροί ήταν ακόμη σχετικά χορτοφάγοι».

Χιούμορ και δάκρυ

Η ομάδα Roswitha συνθέτει και αποσυνθέτει αυθόρμητα, αεικίνητα, εκστατικά, σαν παιδί, δίχως ιδιοτέλεια, θα λέγαμε λαϊκά και αθώα, δίχως δόλο, κείμενά του. Έτσι, για να εκφράσει την παλαβομάρα του κόσμου, να τραντάξει το κοινό, να γελάσει μαζί του, προτού ρίξει δάκρυα πικρά, απελπισίας δάκρυα, για την κατάντια του ανθρώπινου είδους.
Χιούμορ έντονο μας προσφέρει, ακραίο, στην κόψη του ξυραφιού, το οποίο εξελίσσεται με βασικό νήμα το λογοπαίγνιο και τη συμπύκνωση σημείων και συνειρμών από το έργο του συγγραφέα. Στρέφεται δε εναντίον του κομφορμισμού και της αναισθησίας, ειρωνεύεται τον ατομικισμό, την προπαγάνδα, τη διαπλοκή και γίνεται μια κατάθεση του ουσιαστικού αδιεξόδου και του παραλογισμού της ζωής μας και της κοινωνίας μας.
Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Δανάης Σπηλιώτη – Θοδωρή Σκυφτούλη και δραματουργική επεξεργασία της θεατρικής ομάδας Roswitha εξελίσσεται σε ένα θεατρικό πανηγύρι, μια διαδικασία και δεν σε αφήνει να ξεφύγεις ούτε λεπτό.
Μικρές παράδοξες, ανορθόδοξες, αλληγορικές ιστορίες, οι οποίες σαρκάζουν την ανθρώπινη κατάσταση, σε µια εποχή, όπου η λογική δίνει τα παράλογα σπλάγχνα της και δείχνει τα κοφτερά της δόντια. Αυτές οι ιστορίες του Χαρμς, ενώ ξεκινούν µάλλον λογικά, παίρνουν εξωφρενικές διαστάσεις, οι οποίες οφείλονται στην προσπάθεια των ηρώων να εφαρµόσουν µε αυστηρό τρόπο την τυπική λογική στην καθηµερινή ζωή τους.

Ο συγγραφέας

Ο Δανιήλ Χαρμς (ψευδώνυμο του Δανιήλ Ιβάνοβιτς Γιουβατσόφ), σχεδόν άγνωστος μέχρι πριν από λίγα χρόνια, έχει πλέον αναγνωριστεί ως ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της ρωσικής πρωτοπορίας του πρώτου μισού του 20ου αιώνα, ενώ σταδιακά καταλαμβάνει μια θέση μεταξύ των σημαντικών δημιουργών της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Γεννήθηκε το 1905 στην Αγία Πετρούπολη. Πρωτοεμφανίστηκε στους καλλιτεχνικούς κύκλους της πόλης στα μέσα της δεκαετίας του 1920, κυρίως ως ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, και το 1927 -όπως προείπαμε- ήταν μεταξύ των ιδρυτικών μελών της Ένωσης Πραγματικής Τέχνης (OBERIU). Στα τέλη του 1931 συνελήφθη, φυλακίστηκε και στη συνέχεια εκτοπίστηκε για λίγους μήνες στην πόλη Κουρσκ με την κατηγορία της «οργάνωσης και συμμετοχής σε παράνομη, αντισοβιετική ένωση λογοτεχνών». Τον Αύγουστο του 1941 συνελήφθη για δεύτερη φορά, κατηγορούμενος για ντεφετιστική προπαγάνδα, δηλαδή για διάδοση «ηττοπαθούς προπαγάνδας». Τον Φεβρουάριο του 1942 πέθανε, πιθανότατα από ασιτία, στην ψυχιατρική πτέρυγα των φυλακών Κρεστί (Σταυροί) του Λένινγκραντ. Το μοιραίο είναι πως, καθώς οι Γερµανοί πολιορκούσαν την πόλη, ο Χαρμς θα έχει έναν παράλογο θάνατο. Τον ξέχασαν και πέθανε από πείνα. Η δεύτερη σύζυγός του, Μαρίνα Μάλιτς Ντούρνοβο, κατάφερε να φυλάξει το αρχείο του. Το 1956 αποκαταστάθηκε το όνοµά του και µετά το 1962 άρχισαν να κυκλοφορούν πάλι τα βιβλία του για παιδιά, τα οποία εν τω µεταξύ είχαν ξεχαστεί.

Το ψευδώνυμο

Το ψευδώνυμο «Δανιήλ Χαρμς» ήταν το κύριο λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Daniil Ivanovich Yuvachov. Μεταξύ άλλων ψευδωνύμων, είχε χρησιμοποιήσει το «Daniil Dandan» και το «Kharms-Shardam». Το «Kharms» (Χαρμς) πιθανόν να προέρχεται από την ηχητική συγγένεια των αγγλικών λέξεων «Charms»-γοητεύει και «Harms»-βλάπτει (μαζί με το γερμανικό Charme-χάρη, γοητεία-, υπάρχει εξάλλου και γερμανικό επώνυμο «Harms») αλλά μπορεί να οφείλεται και στην ηχητική συγγένεια με τον «Sherlock Holmes» – Σέρλοκ Χολμς – (προφέρεται «Kholms» στα ρωσικά), ήρωα που θαύμαζε ο Χαρμς, και για μια περίοδο τον μιμούνταν στο ντύσιμο. Ο Χαρμς χρησιμοποίησε τουλάχιστον είκοσι διαφορετικά ψευδώνυμα, μεταξύ των οποίων: Νταντάν, Χαρμόνιους, Καρλ Ιβάνοβιτς Σουστερλίνγκ.

Το έργο του

Ο Δανιήλ Χαρμς βιοποριζόταν από τη συνεργασία με παιδικά περιοδικά και τη συγγραφή παιδικών βιβλίων, ενώ τα μόνα έργα του που δεν ανήκουν στην παιδική λογοτεχνία και εκδόθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του ήταν δύο ποιήματα.

Το 1930 κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Τσιζ», για παιδιά προσχολικής ηλικίας. Μέλη της συντακτικής επιτροπής είναι ο Ολέινικοφ και ο Ζαμπολότσκι.
Η Νίνα Βλαντίμιροβνα Γκερνέτ (1904-1982), αρχισυντάκτρια του «Τσιζ», θυμάται: «… κάθε μέρα (στα γραφεία του περιοδικού) μαζί με τον Χαρμς ήταν ο Σβαρτς, ο Ολέινικοφ, ο Ζαμπολότσκι, ο Βεντένσκι… Κι όμως, μεταξύ αυτών των κορυφαίων λογοτεχνών, ο καταπληκτικότερος, ο μοναδικότερος ήταν ο Δανιήλ Ιβάνοβιτς. Ως προς την εξωτερική εμφάνιση, ο καλύτερος χαρακτηρισμός θα ήταν: τζέντλεμαν. Ψηλός, ωραίος, εξαιρετικά ευγενής, καθαρός, βαθύτατα τίμιος, είχε απόλυτη αίσθηση του χιούμορ και εξίσου απόλυτη αίσθηση του λόγου – όπως και απόλυτο λογοτεχνικό αυτί».
Η διάσωση του έργου του οφείλεται κατά κύριο λόγο στον στενό του φίλο, τον φιλόσοφο Yakov Semyonovich Druskin, που, μετά το θάνατο του Χαρμς, με κίνδυνο της ζωής του φύλαξε επί δεκαετίες τα χειρόγραφά του μέσα σε μια βαλίτσα στο διάδρομο του κοινοβιακού διαμερίσματος όπου ζούσε, μέχρις ότου μπόρεσαν να παραδοθούν με ασφάλεια σε βιβλιοθήκες.
Θεωρητικά, φιλοσοφικά, μαθηματικά κείμενα, καθώς επίσης ημερολόγια, σημειωματάρια, ένας αξιοσέβαστος όγκος ποιημάτων ακόμη και ένα κείμενο για θέατρο κούκλας, «The Shardam Circus», που εκδόθηκε για πρώτη φορά μόλις το 1992, συγκαταλέγονται στο πλούσιο και πολυδιάστατο έργο του. Τα όρια μεταξύ των λογοτεχνικών ειδών είναι ρευστά για τον Χαρμς, όπως είναι και οι διακρίσεις μεταξύ του αποσπάσματος και του συνόλου, των τελειωμένων και ατελείωτων καταστάσεων. Εξάλλου τα περισσότερα κείμενα των Σοβιετικών συγγραφέων της γενιάς του ‘30 ήταν, στο σύνολό τους σχεδόν, αδημοσίευτα. Το πραγματικά εκπληκτικό ήταν ότι αυτοί οι άνθρωποι συνέχιζαν να συγγράφουν. Από το 1962, τα παιδικά έργα του άρχιζαν να επανεκδίδονται στη Σοβιετική Ένωση. Ακολούθησαν σκόρπιες πρώτες εκδόσεις κάποιων από τα χιουμοριστικά σύντομα κομμάτια του για ενήλικες, με πολύ αργό ρυθμό στην αρχή, όπως για παράδειγμα αναφορές στον Χαρμς σε διάφορα απομνημονεύματα. Μόνο μετά την «περεστρόικα» (αναδόμηση) και την «γκλασνόστ» (διαφάνεια) του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ άρχισαν να εκδίδονται κανονικά. Από τότε επακολούθησε πληθώρα εκδόσεων στις περισσότερες χώρες του σύγχρονου κόσμου με έργα του Χαρμς, παιδικά, πεζά και ποιητικά.
Στα ελληνικά κυκλοφορούν δύο βιβλία με κείμενα του Χαρμς. Η πιο πρόσφατη έκδοση («Γαλάζιο τετράδιο», μετάφραση Ροδούλα Παππά, εκδόσεις Νεφέλη, Νοέμβριος 2010) περιλαμβάνει μεγάλο μέρος του σωζόμενου πεζού έργου του, τα κείμενα του «Γαλάζιου τετραδίου», το αφήγημα «Η γριά», ημερολογιακές σημειώσεις, μερικές επιστολές και ελάχιστα ποιήματα. Ακόμη, ένα κείμενο του Ντρούσκιν, φωτογραφικό υλικό, καθώς και εκτενές χρονολόγιο. Από τις εκδόσεις Νεφέλη, στη σειρά Κόμμα (, ), κυκλοφορεί επίσης η συλλογή «Περιστατικά» (2009, μετάφραση Ροδούλα Παππά), που περιλαμβάνει τριάντα μικρά κείμενα, και είναι η μοναδική ολοκληρωμένη συλλογή κειμένων του Χαρμς που έχουν επιλεγεί από τον ίδιο. Επίσης το φως της ζωής είδε και το βιβλίο «Βρέχει γριές και άλλες ιστορίες», που μετέφρασε ο Γιώργος Μπλάνας επιλέγοντας από τα καλύτερα διηγήματα του συγγραφέα. Δημιουργήθηκε ηλεκτρονικά σε μορφή εγγράφου PDF από τον ίδιο τον μεταφραστή και χαρίστηκε σε μετρημένους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών τον Σεπτέμβριο του έτους 2009.

Η «Γριά»

Η «Γριά», ένα διήγημα επικών διαστάσεων για τα δεδομένα του Χαρμς, μπορεί να θεωρηθεί δικαίως το αριστούργημά του. Μια παραπλανητικά «καλειδοσκοπική» ιστορία. Το έργο αυτό είναι στραμμένο ταυτόχρονα προς τα πίσω, προς την παράδοση της Αγίας Πετρούπολης της ρωσικής διηγηματογραφίας αλλά και προς τα μπρος, προς τις μετα-μυθοπλαστικές επινοήσεις της μεταπολεμικής εποχής.
Τι μπορεί να συμβεί αν ένα μεσημέρι συναντήσετε μια άγνωστη ηλικιωμένη γυναίκα και ανταλλάξετε κάποια λόγια; Τι μπορεί να συμβεί αν επιστρέφοντας στο διαμέρισμά σας το βράδυ, σας επισκέπτεται αναπάντεχα η γριά, καταλαμβάνει την αγαπημένη σας πολυθρόνα και σας αναγκάζει να ξαπλώσετε μπρούμυτα στο πάτωμα; Και τι μπορεί να συμβεί αν σηκώνετε αίφνης το κεφάλι και διαπιστώσετε ότι η γηραιά κυρία έχει πεθάνει; Θα καλέσετε την αστυνομία; Κι αν σας κατηγορήσουν ότι τη σκοτώσατε; Μήπως είναι καλύτερα να την ξεφορτωθείτε ήσυχα; Αλλά πώς; Μια ιδιάζουσα περίπτωση γραφής για την εποχή της, ένα κείμενο δυνατό και σαρωτικό.

Τι είναι θαύμα;

Ένας σκονισμένος χορός βγαίνει από το ντουλάπι του μυαλού του Ρώσου συγγραφέα Δανιήλ Χαρμς. Μεταξύ των αγαπημένων φράσεων που χρησιμοποιούσαν οι «OBERIU» ήταν και οι εξής: «Η Τέχνη είναι ένα ντουλάπι κουζίνας» (ο Χαρμς έκανε συνήθως τις θεατρικές του εισόδους μέσα ή πάνω σε ένα ντουλάπι ρούχων) και «Τα ποιήματα δεν είναι πίτες, οι ποιητές δεν είναι ρέγγες». Ο μοντερνιστής συγγραφέας ξεδιπλώνει όνειρα, φόβους, μελωδίες, γελοία περιστατικά, παρωδίες που τρομάζουν, ξεκαρδίζεται, κλείνει το μάτι στον θεατή και τον αναγνώστη, δολοφονεί, ελπίζει σε ένα θαύμα που δε λέει να συμβεί. Η πείνα προκαλεί εφιάλτες, αλλοιώνει την πραγματικότητα και τη συγχέει με την παραίσθηση, τον εφιάλτη, το όνειρο. Αποκαλύπτεται έτσι η τερατώδης διάσταση μιας ταραγμένης πραγματικότητας. Μιας ελεγχόμενης, ακραίας εποχής, γεμάτης φόβο για την παρέκκλιση.
Και η ζωή τρέχει προς το τέλος, ο χρόνος συνεχίζει να μετρά προς το θάνατο. Υπάρχει ακόμα χρόνος; Για να ξεφύγουμε από τη μέτρια ζωή μας που φθίνει; Υπάρχει χρόνος για το θαύμα; Το εξαιρετικό; Και ποιο είναι αυτό το «σημαντικό» που θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία των γεγονότων, να ανατρέψει τις φυσικές δομές αυτού του κόσμου; «Υπάρχει κάτι σημαντικό που να μπορεί να αλλάξει την πορεία των γεγονότων όχι μόνο στη γη, αλλά και σε άλλους κόσμους;» αναρωτιέται ο συγγραφέας. Και η ζωή πορεύεται ασθμαίνοντας προς το τέλος, ο χρόνος συνεχίζει να μετρά προς το θάνατο. Υπάρχει ακόμα χρόνος; Για να ξεφύγουμε από τη μέτρια ζωή μας που φθίνει; Υπάρχει χρόνος για το εξαιρετικό; «Το θαύμα», συνεχίζει, «με ενδιαφέρει ως η ανατροπή των φυσικών δομών αυτού του κόσμου».
Και τι είναι θαύμα; Δημιουργία και φαντασία; Συνεπής ασυνέπεια, ιδιοσυγκρασιακός εξτρεμισμός, ασυμβίβαστη αυτοϋπονόμευση; Ή μήπως μεγαλοφυής εμμονή; Πόσο έχει να κάνει αυτή η θεματική με τη δική μας την ύπαρξη, τον καιρό της κρίσης, της ανέχειας, της έκπτωσης της αξίας του ανθρώπου; Τον καιρό του «πολιτικά ορθού», της βαθιάς συντηρητικότητας, της εσωστρέφειας, των προκαταλήψεων, του φανατισμού, τον καιρό που κάνει την εμφάνισή του θρασύτατα, ύπουλα και τρομακτικά ο φασισμός; Ένας φασισμός όχι μόνο στο πολιτικό πεδίο, μα και κοινωνικά, στις γειτονιές, στις συζητήσεις των γονιών σε παιδικά πάρτι μεταξύ καφέ και τσιγάρου, στη μουσική, στην τηλεόραση, στα μέσα δικτύωσης… Γιατί αυτός ο φόβος; Ο φόβος της εξαίρεσης. Ο φόβος της παρέκκλισης από αυτό που ονομάστηκε κανονικό, μέσος όρος; Και τι γίνεται με τη ζωή που τρέχει. Με το θαύμα; Ως πραγματικό βίωμα. Τι γίνεται με το όραμα, την τέχνη, το όνειρο, την ελεύθερη ζωή, την ειρήνη; Υπάρχει κάτι; Υπάρχει κάτι που θα κινητοποιήσει το άτομο, που θα συνενώσει ώστε να ανατραπεί η ροή των γεγονότων; Γιατί το όραμα πέθανε και πρέπει να βρεθεί κάτι άλλο.
Ο Χαρμς, εξάλλου, αντιλαμβανόταν τη ζωή μόνο ως θαύμα (δηλαδή ως ανατροπή!) και πάσχισε να μετατρέψει την ίδια του τη ζωή σε θαύμα. Το έργο του είναι γεμάτο θαυματοποιούς! Και η ζωή του αδιαχώριστη από το έργο του.

Το “Γαλάζιο Τετράδιο”

Με υλικό ημερολογιακά, σύντομα αλλά και εκτενέστερα κείμενα από το «Γαλάζιο Τετράδιο» του Δανιήλ Χαρμς η ομάδα Roswitha ανάβει τον φακό της εποχής της Ρωσίας του ’30- ’40 για να φωτίσει τους δικούς μας καιρούς. Φανερώνεται ένας κόσμος γελοίος, σκοτεινός, παράλογος, απροκάλυπτα βίαιος.
Σε μια εύγλωττη δραματουργία της ομάδας, σε ένα σκηνοθετικά γοητευτικό παιχνίδι γεμάτο αντικρούσεις, αντιθέσεις και αναστροφές, οι ηθοποιοί – φορείς της σάτιρας διαχειρίστηκαν εύστοχα τις σημαίνουσες παύσεις, προώθησαν τα αστεία και έπαιξαν στα δάχτυλα την ωραία συνενοχή με το κοινό.
Οι ταλαντούχοι Γιώργος Αλεβιζάκης, Μαντώ Κεραμυδά, Μαρία Μοσχούρη, Νάνσυ Σιδέρη και Θοδωρής Σκυφτούλης συνεργούν με φαντασία αλλά και σύνεση ώστε να δημιουργηθεί ένα πραγματικά πολύ ελκυστικό θέαμα για το κοινό, ατόφιο, ουσιαστικό και άξιο θεατρικά.
Όλοι τους με σημαντικές δυνατότητες, έκαναν μια πολύ καλή υποκριτικά δουλειά και απέδωσαν θαυμάσια τις μεταλλαγές των ρόλων τους.
Οι φωτισμοί και ο σκηνικός χώρος με τις διαφορετικού ύφους καρέκλες, τα μικροέπιπλα εποχής και την παλαιωμένη ταπετσαρία (Σάκης Μπιρμπίλης) τόνισαν το αιφνίδιο, το απρόσμενο και το παράλογο.
Ερεθιστικά ενδιαφέρουσα η μουσική της πολυσύνθετης Νάνσυς Σιδέρη, έκανε την παράσταση να σπιθίζει.

Τα κοστούμια της Γεωργίας Μπούρδα με τη δική τους κομψότητα πετυχαίνουν να ολοκληρώσουν τον προορισμό της αλληγορίας του έργου.

Ερέθισμα και ενθουσιασμός, αυτοσχεδιασμός, έμπνευση και αμφιβολία συνεπαίρνουν. Η παράσταση σαρδόνια και απελπιστικά μας φωνάζει: Ας γελάσουμε να φανερώσουμε το κακό! Ας φτιάξουμε ένα θαύμα!

Συντελεστές της παράστασης

Δραματουργική επεξεργασία: Θεατρική ομάδα Roswitha
Σκηνοθεσία: Δανάη Σπηλιώτη, Θοδωρής Σκυφτούλης
Σχεδιασμός φωτισμών – Σκηνικός χώρος: Σάκης Μπιρμπίλης
Κοστούμια: Γεωργία Μπούρδα
Μουσική σύνθεση: Νάνσυ Σιδέρη
Παίζουν οι ηθοποιοί:
Γιώργος Αλεβιζάκης, Μαντώ Κεραμυδά, Μαρία Μοσχούρη, Νάνσυ Σιδέρη, Θοδωρής Σκυφτούλης

[…] Ξάφνου βλέπει να στέκεται στο δρόμο ένα πολύ μικρό κοριτσάκι που κρατάει ένα σκουλήκι και κλαίει μ’ αναφιλητά.
– Γιατί κλαις;
– Δεν κλαίω, τραγουδάω.
– Και γιατί τραγουδάς;
– Για να διασκεδάσει το σκουλήκι.
Από το «Γαλάζιο Τετράδιο», μετάφραση Ροδούλα Παππά, εκδόσεις Νεφέλη.

1. Σκοπός κάθε ανθρώπινης ζωής είναι ένας: η αθανασία. 1-α. Σκοπός κάθε ανθρώπινης ζωής είναι ένας: η επίτευξη της αθανασίας. 2. Άλλος επιδιώκει την αθανασία διαιωνίζοντας το είδος του, άλλος κάνει μεγάλα επίγεια έργα, ώστε να μείνει αθάνατο το όνομά του. Και μόνο ένας τρίτος κάνει δίκαιη και όσια ζωή, ώστε να κατακτήσει την αθανασία με τη μορφή της αιώνιας ζωής. 3. Ο άνθρωπος έχει μόνο δυο λογής ενδιαφέροντα: επίγεια – φαΐ, ποτό, ζέστη, γυναίκα και ξεκούραση- και ουράνια – την αθανασία. 4. Καθετί επίγειο παραπέμπει στο θάνατο. 5. Υπάρχει μια ευθεία γραμμή, που πάνω της βρίσκεται καθετί επίγειο. Μόνο ό, τι δεν βρίσκεται πάνω σ’ αυτή τη γραμμή μπορεί να παραπέμπει στην αθανασία. 6. Γι’ αυτό και ο άνθρωπος επιζητεί την απόκλιση από αυτή την επίγεια γραμμή και αποκαλεί την απόκλιση αυτή το ωραίο ή το ιδιοφυές. (26 Μαΐου 1938)

Από τις εκδόσεις «Νεφέλη».

Πληροφορίες

“Στο μυαλό του Δανιήλ Χαρμς” του Δανιήλ Χαρμς
Κάτω Χώρος, από 21/11/2016 μέχρι 10/1/2017

Θέατρο του Νέου Κόσμου (Κάτω Χώρος)

Αντισθένους 7 & Θαρύπου, 117 43 Αθήνα
T: 210 9212900
F: 210 9212901
[email protected]

Aπό 21/11/2016 έως 10/01/2017
Δευτέρα, 21:15
Τρίτη, 21:15

Πώς η Μαρίνα Μάλιτς Ντούρνοβο θυμάται τον άντρα της, Δανιήλ Χαρμς

“Πάντοτε ντυνόταν παράξενα: σακάκι ραμμένο ειδικά γι’ αυτόν από το ράφτη, οπωσδήποτε ο γιακάς καθαρός, παντελόνι γκολφ και γκέτες. Κανείς άλλος δε φορούσε τέτοια ρούχα εκείνη την εποχή. Οπωσδήποτε έπρεπε να έχει τη μεγάλη, μακριά πίπα του στο στόμα. Κάπνιζε ακόμη κι όταν περπατούσε. Στο χέρι κρατούσε μπαστούνι. Φορούσε ακόμη ένα δαχτυλίδι μ’ ένα μεγάλο πετράδι από τη Σιβηρία, νομίζω κίτρινο.
Ήταν ψηλός αν και περπατούσε κάπως σκυφτά. Είχε κι ένα τικ: με μια γρήγορη κίνηση έβαζε τα δάκτυλα των χεριών του (κάπως σα στέγη σπιτιού) στη μύτη του κι έβγαζε έναν ήχο σαν ελαφρό βήξιμο ενώ ταυτόχρονα έσκυβε λίγο και χτυπούσε ρυθμικά με το δεξί του πόδι γρήγορα-γρήγορα το έδαφος.
Μάλλον για τα παιδιά η φιγούρα του ήταν πολύ ενδιαφέρουσα και γι’ αυτό έτρεχαν από πίσω του. Τους άρεσε πάρα πολύ ο τρόπος που ήταν ντυμένος, ο τρόπος που περπατούσε και ξαφνικά σταματούσε. Ήταν όμως και σκληρά μαζί του. Καμιά φορά του πετούσαν και πέτρες.
Δεν έδινε σημασία στα καμώματά τους. Ήταν αδύνατο να τον εκνευρίσουν. Περπατούσε όπως ήθελε εκείνος, χωρίς να τον επηρεάζουν. Εξίσου δεν αντιδρούσε και στα βλέμματα των ενηλίκων.
Ο Ντάνια ήταν παράξενος. Δύσκολα μπορεί κανείς να είναι πιο παράξενος. Νομίζω πως μπήκε πολύ βαθιά σ’ ένα ρόλο που ο ίδιος είχε κατασκευάσει. Πρέπει, βέβαια να ’χει κανείς στο νου του ότι η εποχή που ζούσαμε μαζί δεν έχει τίποτα το κοινό με τη σημερινή εποχή. Σήμερα πολλά μπορούμε να επιτρέψουμε. Την εποχή εκείνη όμως η παραξενιά του ήταν πολύ εμφανής.
Τα ρούχα του τα έκανε παραγγελία στο ράφτη. Εκείνη την εποχή κανείς δε φορούσε κοντά παντελόνια.
Παρ’ όλες, πάντως, τις παραξενιές του εγώ είχα συνηθίσει απόλυτα και δεν με πείραζαν καθόλου. Τον αγαπούσα και όλα τ’ αστεία του μου έφτιαχναν το κέφι.

Μια φορά, τη νύχτα -εγώ ήδη κοιμόμουν- ο Ντάνια με ξύπνησε και μου είπε ότι πρέπει να κυνηγήσουμε αρουραίους. Στο σπίτι μας δεν είχαμε αρουραίους αλλά του ήρθε η ιδέα ότι έπρεπε να τους κυνηγήσουμε.
Για το λόγο αυτό είπε πως ήταν απαραίτητο να φορέσουμε μια ειδική στολή. Δε θυμάμαι καθόλου τι φόρεσα εγώ και τι φόρεσε ο Ντάνια. Σίγουρα όμως δεν ήταν τίποτα καλά ρούχα, ούτε καν τα πρόχειρα ρούχα που φορούσαμε μέσα στο σπίτι. Φορέσαμε κάτι πραγματικά παλιά και σκισμένα ρούχα. Με αυτή την εμφάνιση έπρεπε να κυνηγήσουμε τους αρουραίους που δεν υπήρχαν.
Είμαστε έτοιμοι για το κυνήγι κι αρχίσαμε να ψάχνουμε δεξιά κι αριστερά για αρουραίους, όταν ξαφνικά, πάνω στο καλύτερο σημείο του παιχνιδιού, ήρθε κάποιος και μας επισκέφτηκε. Χτυπούσαν την πόρτα πολύ δυνατά και ήμασταν αναγκασμένοι ν’ ανοίξουμε.
Εμφανιστήκαμε στους επισκέπτες μας κατ’ αυτό τον παράξενο τρόπο και μας κοιτούσαν έκπληκτοι. Αλλά κι αυτοί, πώς έρχονται επίσκεψη τόσο αργά τη νύχτα;! Ο Ντάνια δεν κάθισε να τους εξηγήσει τι κάναμε, τους είπε μόνο ότι ετοιμαζόμασταν να πάμε κάπου για κάτι μερεμέτια και γι’ αυτό φορέσαμε ό, τι βρήκαμε μπροστά μας.

Στα διηγήματα του Ντάνια υπάρχουν γραμματικά και ορθογραφικά λάθη. Πιστεύω πως αυτό το έκανε επίτηδες. Ταίριαζε με το χαρακτήρα του, πάντα του άρεσαν τα απρόβλεπτα αστειάκια. Είναι σα να σκοντάφτεις επίτηδες εκεί που περπατάς. Οι άνθρωποι αρχίζουν να γελούν.

Μια μέρα ο Ντάνια ήταν πολύ πολύ νευρικός.
Ήταν Σάββατο. Στις δέκα ή έντεκα το πρωί χτύπησε το κουδούνι στο διαμέρισμα. Μας έπιασε τρέμουλα γιατί ξέραμε ότι ήταν η ΚGB και είχαμε προαίσθημα ότι θα συμβεί κάτι φοβερό.
Ο Ντάνια μου είπε:
– Ήρθαν για μένα, το ξέρω…
Του λέω:
– Θεέ μου! Γιατί το λες αυτό;
Μου απάντησε:
– Το ξέρω.
Καθόμασταν στο μικρό δωματιάκι και δεν μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα.
Πήγα κι άνοιξα την πόρτα.
Στη σκάλα στέκονταν τρεις περίεργοι τύποι χαμηλού αναστήματος.
Με ρώτησαν πού είναι ο Ντάνια.
Μου φαίνεται ότι τους απάντησα πως πήγε ν’ αγοράσει ψωμί.
Μου είπαν:
– Καλά, θα τον περιμένουμε.
Πήγα πίσω στο δωμάτιο και του είπα:
– Δεν ξέρω τι να κάνουμε…
Κοιτάξαμε από το παράθυρο. Στο δρόμο ήταν σταματημένο ένα αυτοκίνητο. Δεν υπήρχε αμφιβολία ότι περίμεναν τον Ντάνια.
Αναγκάστηκα ν’ ανοίξω την πόρτα. Μπήκαν μέσα και τον άρπαξαν εξαιρετικά βίαια. Τον τραβούσαν έξω.
Εγώ τους είπα:
– Πάρτε με κι εμένα μαζί! Πάρτε με κι εμένα μαζί!
Αυτοί είπαν:
– Καλά, ας έρθει κι αυτή.
Ο Ντάνια έτρεμε. Αυτό που συνέβαινε ήταν φρικτό.
Κατεβήκαμε με την συνοδεία τους τις σκάλες.
Τον έχωσαν μέσα στο αυτοκίνητο. Μετά έσπρωξαν κι εμένα μέσα.
Τρέμαμε κι οι δυο. Ήταν εφιαλτικό.
Φτάσαμε στα Γραφεία. Δεν πάρκαραν το αυτοκίνητο ακριβώς μπροστά στην είσοδο αλλά παραπλεύρως για να μην καταλάβει ο κόσμος ότι μεταφέρουν κόσμο. Έπρεπε να περπατήσουμε μερικά βήματα. Κρατούσαν τον Ντάνια με δύναμη από το μπράτσο αλλά παρίσταναν ότι περπατά μόνος του, κανονικά.
Μπήκαμε σε κάποια αίθουσα υποδοχής. Εκεί τον τράβηξαν δύο στο δωμάτιο κι εγώ έμεινα μόνη.
Προλάβαμε μόνο να κοιταχτούμε.
Δεν τον ξαναείδα ποτέ πια”.

* Από το βιβλίο του Βλαντίμιρ Γκλότσερ «Μαρίνα Ντουρνοβό: Ο άντρας μου ο Δανιήλ Χάρμς»

Μόσχα, 2000
Μετάφραση: Μαρία Τσαντσάνογλου

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε


Τελευταία άρθρα

- Advertisement -