Του Μιχάλη Ψύλου
[email protected]
Άλλη μια «πρωτιά» για την Ελλάδα στην ΕΕ κατέγραψε η Eurostat στην τελευταία της έκθεση: οι Έλληνες εργάζονται περισσότερο από όλους τους Ευρωπαίους, με 39,6 ώρες εργασίας εβδομαδιαίως. Σχεδόν ο ένας στους δύο (41%) Έλληνες μισθωτούς και αυτοαπασχολούμενους, εργάζονται και το Σαββατοκύριακο -ένα ποσοστό περίπου διπλάσιο από τον μέσο όρο στην Ευρώπη.
Γιατί υπενθυμίζουμε αυτή την «πρωτιά» και μάλιστα μέσα στον Αύγουστο, παραδοσιακό μήνα ξεκούρασης; Όχι μόνο γιατί και εδώ φλερτάρουμε ως χώρα με ακόμη ένα ρεκόρ – σχεδόν μόνο ο ένας στους δύο Έλληνες αντέχει οικονομικά να περάσει μία εβδομάδα διακοπών.
Ήρθαν στο νου όλα αυτά διαβάζοντας μια συνέντευξη του διάσημου Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί στην αυστριακή Der Standard.
Ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί υποστηρίζει ότι «οι κρίσεις που αντιμετωπίζει ο πλανήτης μας είναι διαχειρίσιμες. Αλλά μόνο αν η ανθρωπότητα εργάζεται λιγότερο, καταναλώνει λιγότερο – και ο πλούτος φορολογείται περισσότερο».
Αλλά πώς μπορούμε να αυξήσουμε τον πλούτο μας και ως χώρα και ταυτόχρονα να εργαζόμαστε λιγότερο;
«Αυτό καθίσταται δυνατό χάρη στην αύξηση της παραγωγικότητας», λέει ο Πικετί και προσθέτει: « Αν και η παραγωγικότητα έχει επιβραδυνθεί, ακόμη και μικρές αυξήσεις 0,8 ή 1% ετησίως, αν αθροίζονταν μακροπρόθεσμα, θα οδηγούσαν σε σημαντική αύξηση της παραγωγικότητας σε διάστημα 75 ή 100 ετών.
Για την ιστορία πάντως, η συγκέντρωση πλούτου μεταξύ των δισεκατομμυριούχων έχει δεκαπλασιαστεί τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Η αύξηση της παραγωγικότητας έχει μειωθεί κατά την ίδια περίοδο. Έτσι, αν όντως ίσχυε ότι περισσότερη δύναμη και πλούτος για τις ιδιοφυΐες αυτού του κόσμου ενισχύει την παγκόσμια παραγωγικότητα, θα έπρεπε να το βλέπουμε. «Αλλά δεν το βλέπουμε», λέει ο Γάλλος οικονομολόγος.
Από τον νεοφιλελευθερισμό στον νέο νεοεθνικισμό
Τι γίνεται όμως όταν τα μέσα εισοδήματα των νοικοκυριών παραμένουν στάσιμα; Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όλο και περισσότερα κόμματα, ανεξαρτήτως «χρώματος», έχουν γίνει πιο εθνικιστικά, λέει ο Πικετί. Κατηγορούν τους ξένους μετανάστες και τον υπόλοιπο κόσμο πως υποτίθεται ότι αφαιρούν χρήματα από τους σκληρά εργαζόμενους Δυτικούς. Γι’ αυτό ο νεοφιλελευθερισμός έχει αντικατασταθεί από τον νεοεθνικισμό. Το πρόβλημα είναι ότι ούτε ο νεοεθνικισμός θα λειτουργήσει».
Ο Πικετί και η ομάδα του δημοσίευσαν πρόσφατα την «Παγκόσμια Έκθεση για τη Δικαιοσύνη». Μία έκθεση που σκιαγραφεί πώς με τη μείωση των ωρών εργασίας, μπορεί να αυξηθεί η ευημερία για όλους και να επιτευχθεί η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής.
Εργασία και κλιματική αλλαγή
«Πρέπει να μειώσουμε το υλικό μας αποτύπωμα, δηλαδή την κατανάλωση αγαθών και πόρων. Στην πράξη, η αμειβόμενη εργασία συχνά συνδέεται με υψηλή κατανάλωση υλικών. Δεν μπορούμε πλέον να το αντέξουμε οικονομικά. Έχουμε υπολογίσει τι θα συμβεί αν δεν μειώσουμε το μερίδιο του υλικού τομέα στην οικονομία μας. Η υπερθέρμανση του πλανήτη θα αυξηθεί σε πάνω από τέσσερις βαθμούς μέχρι το τέλος του αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι το φετινό κύμα καύσωνα θα φαίνεται σχεδόν δροσερό εκ των υστέρων.
Η Ευρώπη βιώνει αυτή τη στιγμή ένα από τα πιο ζεστά καλοκαίρια που έχουν καταγραφεί. Οι άνθρωποι παλιά απολάμβαναν το καλοκαίρι ως περίοδο διακοπών. Σήμερα, φοβούνται τα κύματα καύσωνα. Τα δάση καίγονται. Αυτό σχετίζεται άμεσα με την κλιματική κρίση. Η Ευρώπη βρίσκεται σε πολιτικό αδιέξοδο επειδή, στις προηγούμενες προσπάθειές μας να λύσουμε τα περιβαλλοντικά προβλήματα, έχουμε αγνοήσει σε μεγάλο βαθμό, κρίσιμα ζητήματα.
Αυτό που χρειάζεται είναι ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης βασισμένο στη βιώσιμη ευημερία για όλες τις χώρες. Η μείωση των ωρών εργασίας είναι ένα συστατικό αυτού. Η απαλλαγή της οικονομίας από τον άνθρακα δεν αρκεί για να λύσει την κλιματική κρίση. Αυτό που χρειάζεται είναι κάτι που ονομάζουμε «επάρκεια». Δεν χρειάζεται μόνο να εργαζόμαστε λιγότερο, αλλά και να μετατοπίζουμε την εστίαση από τον υλικό στον άυλο τομέα: «περισσότερη ενασχόληση με την εκπαίδευση και την υγεία, και περισσότερες πολιτιστικές δραστηριότητες», λέει ο Πικετί.
Ιδέες από παλιά
Για την ιστορία, οι ιδέες του Πικετί δεν είναι στην πραγματικότητα καινούργιες: πολλοί φιλόσοφοι εδώ και αιώνες, την έχουν υποστηρίξει, προτείνοντας μεταρρυθμίσεις που μερικές φορές είναι αρκετά ριζοσπαστικές!
Ο Τόμας Μορ (1478-1535), στην περίφημη «Ουτοπία», ήταν αναμφίβολα ο πρώτος που επικαλέστηκε τη μείωση των ωρών εργασίας ως προϋπόθεση για την ανθρώπινη πρόοδο.
Περιγράφοντας το νησί της Ουτοπίας ο Μορ λέει: «Δεν πρέπει να φαντάζεται κανείς ότι οι Ουτοπικοί μοχθούν σαν υποζύγια από νωρίς το πρωί μέχρι αργά το βράδυ. Αυτή η ζωή, βάναυση τόσο για το μυαλό όσο και για το σώμα, θα ήταν χειρότερη από τα βασανιστήρια και τη δουλεία. Κι όμως, αυτή είναι παντού η θλιβερή μοίρα του εργάτη. Οι Ουτοπικοί χωρίζουν το διάστημα μεταξύ μιας ημέρας και μιας νύχτας σε είκοσι τέσσερις ίσες ώρες. Έξι ώρες απασχολούνται σε χειρωνακτική εργασία». Ανεπαρκής για να εξασφαλίσει την ευημερία του έθνους;
«Ίσως θα μου πουν: έξι ώρες εργασίας την ημέρα δεν είναι αρκετές για να καλύψουν τις ανάγκες της δημόσιας κατανάλωσης, και η Ουτοπία πρέπει να είναι μια πολύ άθλια χώρα. Κάθε άλλο».
Αντίθετα, οι έξι ώρες εργασίας παράγουν σε αφθονία όλα τα απαραίτητα και τις ανέσεις της ζωής, και επιπλέον ένα πλεόνασμα που υπερβαίνει κατά πολύ τις ανάγκες της κατανάλωσης. Θα το καταλάβετε εύκολα αυτό αν λάβετε υπόψη τον μεγάλο αριθμό των αργόσχολων ανθρώπων σε άλλα έθνη. Το βασικό πρόβλημα είναι η δίκαιη κατανομή του φόρτου εργασίας», σύμφωνα με τον Τόμας Μορ.
8 ώρες την ημέρα το μέγιστο
Η μείωση των ωρών εργασίας είναι ένα διαρκές θέμα στα ουτοπικά σοσιαλιστικά κινήματα που αναπτύχθηκαν τον 19ο αιώνα. Για παράδειγμα, ο φιλόσοφος και επιχειρηματίας Ρόμπερτ Όουεν (1771-1858), στον οποίο αποδίδεται το σύνθημα «8 ώρες εργασίας, 8 ώρες αναψυχής, 8 ώρες ανάπαυσης», το εφάρμοσε σε εφαρμογή σε διάφορες ουτοπικές κοινότητες στη Σκωτία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, κ.λπ.).
Ο φιλόσοφος Σαρλ Φουριέ πρότεινε έναν ακόμη πιο ριζοσπαστικό μετασχηματισμό, που ανέτρεψε την ίδια την έννοια της εργάσιμης ημέρας, προκειμένου να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ εργασίας και αναψυχής: «Οι απολαύσεις, και ακόμη περισσότερο η εργασία, χάνουν τη γοητεία τους μετά από δύο ώρες⋅ η φύση επομένως ευνοεί τις σύντομες ώρες εργασίας, σε αντίθεση με την ηθική άποψη, η οποία ευνοεί τη μονοτονία και τη μεγάλη, ολοήμερη απασχόληση σε ένα εργαστήριο, χωρίς καμία άλλη λειτουργία για ολόκληρο το χρόνο. Μια δίωρη απασχόληση είναι η μεγαλύτερη επιτρεπτή στην Αρμονία⋅ ο ενθουσιασμός δεν μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από αυτό».
Ο Μαρξ στο «Κεφάλαιο» τονίζει επίσης ότι «η μείωση της εργάσιμης ημέρας είναι η προϋπόθεση χωρίς την οποία όλες οι άλλες προσπάθειες βελτίωσης και χειραφέτησης είναι καταδικασμένες σε αποτυχία».
Η υπερβολική αύξηση των ωρών εργασίας είναι, στην πραγματικότητα, γι’ αυτούς, μια από τις κινητήριες δυνάμεις του καπιταλισμού, ο οποίος, μειώνοντας συνεχώς τους μισθούς, αναγκάζει τους εργάτες να θυσιάζουν όλο και περισσότερο από τη ζωή τους στην οικονομική μηχανή. Στο τυφλό και υπερβολικό πάθος της, στη λαιμαργία της για επιπλέον εργασία, το κεφάλαιο υπερβαίνει όχι μόνο τα ηθικά όρια, αλλά και τα ακραία φυσιολογικά όρια της εργάσιμης ημέρας…
Κλέβει τον χρόνο που θα έπρεπε να αφιερώνεται αναπνέοντας καθαρό αέρα και απολαμβάνοντας το ηλιακό φως. Κάνει οικονομία στις ώρες γευμάτων και τις ενσωματώνει, όποτε είναι δυνατόν, στην ίδια τη διαδικασία παραγωγής… Μειώνει τον χρόνο ύπνου, που αποσκοπεί στην ανανέωση και αναζωογόνηση της ζωτικής δύναμης, στον ελάχιστο αριθμό ωρών βαριάς νωθρότητας, χωρίς τις οποίες ο εξαντλημένος οργανισμός δεν θα μπορούσε πλέον να λειτουργήσει.
3 ώρες την ημέρα
Την πιο ριζοσπαστική ιδέα διατύπωσε πάντως ο Πολ Λαφάργκ (1842-1911), στο περίφημο βιβλίο του «Το Δικαίωμα στην Τεμπελιά».
Για τον Λαφάργκ, μια δραστική μείωση των ωρών εργασίας δεν είναι μόνο συμβατή με τη διατήρηση του ίδιου επιπέδου πλούτου, αλλά και με την αύξησή του – επειδή οι άνθρωποι εργάζονται πολύ καλύτερα όταν δεν καταπιέζονται από την εργασία: «Αν μια άθλια μείωση δύο ωρών έχει αυξήσει την αγγλική παραγωγή κατά σχεδόν το ένα τρίτο σε 10 χρόνια, ποιο ιλιγγιώδες άλμα προς τα εμπρός θα φέρει μια νόμιμη μείωση της εργάσιμης ημέρας σε τρεις ώρες στη γαλλική παραγωγή; Δεν μπορούν οι εργάτες να καταλάβουν ότι με την υπερεργασία τους, εξαντλούν τη δική τους δύναμη και αυτή των απογόνων τους⋅ ότι, εξαντλημένοι, γίνονται ανίκανοι για οποιαδήποτε εργασία πριν από την ώρα τους⋅ ότι απορροφημένοι, αποβλακωμένοι από ένα μόνο ελάττωμα, δεν είναι πλέον άνθρωποι, αλλά θραύσματα ανθρώπων⋅ ότι σκοτώνουν όλες τις ωραίες ικανότητές τους, αφήνοντας μόνο την έξαλλη τρέλα της εργασίας να στέκεται όρθια και να ακμάζει», γράφει ο Λαφάργκ και καταλήγει: «Ο κύριος στόχος του εργατικού κινήματος θα πρέπει να είναι η μετατροπή της εργασίας σε ένα καρύκευμα απόλαυσης για την τεμπελιά, μια άσκηση ωφέλιμη για τον ανθρώπινο οργανισμό, ένα πάθος χρήσιμο για τον κοινωνικό οργανισμό».
Ο Κέινς και ο γέρο Αδάμ
Αλλά και ο κορυφαίος οικονομολόγος, Τζον Μέιναρντ Κέινς, είχε οραματιστεί έναν αιώνα πριν ότι μέχρι το 2030, θα υπάρξει μια σημαντική μείωση των ωρών εργασίας λόγω της εκθετικής τεχνολογικής προόδου, παρά την παράδοξη προσκόλλησή μας στην εργασία: «Για πολύ καιρό ακόμα, ο γέρος Αδάμ θα είναι ακόμα τόσο δυνατός μέσα μας, ώστε κάθε άνθρωπος θα χρειάζεται να κάνει κάποια δουλειά για να του δώσει ικανοποίηση.
Πολύ χαρούμενοι που εξακολουθούμε να έχουμε μικρές εργασίες, υποχρεώσεις και ρουτίνες, θα κάνουμε πολύ περισσότερα μόνοι μας από ό,τι συμβαίνει γενικά σήμερα μεταξύ των πλουσίων.
Τρεις ώρες εργασίας κάθε μέρα σε εκ περιτροπής βάση, ή μια εβδομάδα 15 ωρών, θα έφτανε όμως για να ικανοποιήσει τον γέρο Αδάμ που κρύβουμε μέσα μας, τουλάχιστον οι περισσότεροι από εμάς».
Με απλά λόγια; Για να επιτευχθεί αυτή η ριζική αλλαγή, θα ήταν ακόμα απαραίτητο να θεωρηθεί ο ελεύθερος χρόνος, και όχι ο χρόνος εργασίας, ως δείκτης της ευημερίας μιας κοινωνίας.
Ουτοπίας ανάγνωσμα, θα πείτε οι περισσότεροι. Ειδικά τώρα που τελειώνει το καλοκαίρι και η τάση για «αμπελοφιλοσοφίες».
Πηγή: Ναυτεμπορική
(*) Ο Μιχάλης Ψύλος είναι δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ και Διευθυντής του ειδησεογραφικού site της εφημερίδας «Ναυτεμπορική».
***
*Τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν μόνο τον συντάκτη τους και δεν συμπίπτουν κατ’ ανάγκη με την άποψη του Catisart.gr
