29.3 C
Athens
Δευτέρα 15 Ιουλίου 2024

«Πλάτωνα, Απολογία Σωκράτη», η πιο συγκλονιστική δίκη στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

ὅτι μὲν ὑμεῖς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πεπόνθατε ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ οἶδα· ἐγὼ δ᾽ οὖν καὶ αὐτὸς ὑπ᾽ αὐτῶν ὀλίγου ἐμαυτοῦ ἐπελαθόμην, οὕτω πιθανῶς ἔλεγον.

Κάθε κόκκος άμμου που έπεφτε στην κλεψύδρα ήταν μια υπενθύμιση του χρόνου. Πόσο σύντομος είναι και πόσο ανεκτίμητος, όταν μάλιστα διακυβεύεται η ζωή μιας προσωπικότητας. Μια υπενθύμιση του πόσο γρήγορα χάνεται ο χρόνος ο πολύτιμος, του πώς κάθε στιγμή που περνάει φεύγει για πάντα.
Βρεθήκαμε μέσα σε ένα πανέμορφο ρέμα που διασχίζει τον αστικό ιστό των βορείων προαστίων της Αθήνας, γνωστό και ως ρέμα Πολυδρόσου, η ιστορία του οποίου χάνεται στα βάθη των αιώνων, τότε που τα νερά του πρόσφεραν τις κατάλληλες συνθήκες για τον εποικισμό ενός τόπου. Στο σημείο ακριβώς που περνούσε ο αρχαίος δρόμος από τον οποίο μεταφέρονταν τα μάρμαρα της Πεντέλης για το χτίσιμο της Ακρόπολης, ενώ σε όλη τη διαδρομή του είναι γεμάτος από απομεινάρια παλαιών εποχών, όπως φράγματα, νερόμυλους και παλιά κτήρια. Εδώ, στις όχθες τις πυκνόφυτες από ψηλά πλατάνια, πεύκα, λεύκες, κυπαρίσσια και πικροδάφνες, αμυγδαλιές, αγριοαχλαδιές, ευκάλυπτους και μυρτιές, ο ίδιος ο Σωκράτης απολογήθηκε ενώπιόν μας. Ένας μεγάλος ηθοποιός, ο Βασίλης Καραμπούλας, ανάστησε εμπρός μας κόσμους και πρόσωπα, την “Απολογία του Σωκράτη”. Ένα από τα σπουδαιότερα γεγονότα για τον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό και για την ελληνική ιστορία, που σκηνοθέτησε ο Δήμος Αβδελιώδης.

Η δίκη

Ζήσαμε ολοζώντανη τη δίκη του μεγάλου φιλοσόφου και την απολογία του στο δικαστήριο, με την οποία φτάνει στην απόλυτη συνέπεια λόγων και πράξεων. Μας πόνεσε βαθιά η κατηγορία εις βάρος του και η αντιμετώπισή της. Η “Απολογία του Σωκράτη” είναι σύγγραμμα του Πλάτωνα, το οποίο πιθανότατα γράφτηκε το 397 π.Χ. ή 396 π.Χ. Είναι το μοναδικό μη διαλογικό έργο του Πλάτωνα, αλλά και ο μόνος πλατωνικός διάλογος στον οποίο ο Πλάτωνας αναφέρει ότι ήταν παρών στο γεγονός το οποίο αφηγείται και μάλιστα δύο φορές. Αυτό οπωσδήποτε ενισχύει τη θεωρία του ιστορικού χαρακτήρα της Απολογίας με τη σημασία ότι θα ήταν τελείως ατυχές να βάλει τον Σωκράτη να μιλήσει με τρόπο που δεν τον χαρακτηρίζει. Σε αντίθεση με τον Ξενοφώντα, ο Πλάτωνας ποτέ δεν τοποθετεί τον εαυτό του ως παρόντα στα έργα του, ούτε ρητά διεκδικεί ιστορική ακρίβεια για αυτά.

Ο φιλόσοφος

Ο σπουδαίος φιλόσοφος Σωκράτης είχε πολλούς εχθρούς που ενοχλούνταν από τη χαρισματική του προσωπικότητα, την ενασχόλησή του με τους εκπροσώπους της μισαλλοδοξίας, της κακεντρέχειας, της αρχομανίας, της στενομυαλιάς και της ηθικολογικής κατά τα άλλα ασυδοσίας. Στάθηκε σφοδρός πολέμιος ειδικά των αρχόντων και των σοφιστών και φαίνεται χαρακτηριστικά πως ο Σωκράτης ήξερε πολύ καλά πού άρχιζε η πνευματική ελευθερία του ανθρώπινου νου σπάζοντας τους φραγμούς και τις παρωπίδες. Γνώριζε επίσης και να εντοπίζει τη διαχωριστική γραμμή της ασυδοσίας αυτής και της κακής χρήσης της ελευθερίας. Μάθαινε τους ανθρώπους να σκέφτονται. Προσπαθούσε να αφυπνίσει τις συνειδήσεις τους ώστε να μπορούν να ξεχωρίζουν ποτέ πρέπει να είναι πνευματικά ελεύθεροι και σκεπτόμενοι άνθρωποι, ώστε να κατανοούν την πραγματικότητα, και πότε πρέπει να καταλαβαίνουν και να αντιστέκονται στην προσπάθεια διάβρωσης και κακών ιδεών στο όνομα της δήθεν ελευθερίας του λόγου. Αυτό θεωρήθηκε και το πιο επικίνδυνο. Το ότι δίδασκε τον κόσμο να χρησιμοποιεί το μυαλό του και ήταν εξαιρετικά ικανός να καυτηριάζει όλους αυτούς που το μόνο που μπορούσαν να κάνουν -εφόσον δεν μπορούσαν να καταφέρουν και κάτι καλύτερο- ήταν να τον ειρωνεύονται.

Έπειτα λοιπόν από την κατηγορία των Άνυτου, Μέλητα και Λύκωνος εναντίον του Σωκράτη, ο φιλόσοφος εκφώνησε ουσιαστικά τρεις λόγους, προσπαθώντας τόσο να απολογηθεί όσο και να αναιρέσει τις κατηγορίες. Το τρίτο μέρος του λόγου του έχει άμεση σχέση με τη ψηφοφορία του δικαστηρίου και την απόφασή του. Το πλατωνικό αυτό έργο αποτελεί μία ελεύθερη απόδοση του δικανικού λόγου που εκφώνησε ο Σωκράτης το 399 π.Χ. στο δικαστήριο της Ηλιαίας, αντιμετωπίζοντας την κατηγορία ότι δεν πίστευε στους θεούς της πόλης, αλλά εισήγαγε καινά δαιμόνια και διέφθειρε με τις διδασκαλίες του τους νέους.

Στα αρχαία ελληνικά

Η παράσταση «Πλάτωνα, Απολογία Σωκράτη», στην αρχαία ελληνική γλώσσα (με υπέρτιτλους στα νέα ελληνικά και στα αγγλικά) που καθήλωσε χιλιάδες θεατές, ύστερα από sold out παραστάσεις στη Θεσσαλονίκη αλλά και σε όλη την Ελλάδα, τη Ρουμανία, την Κύπρο, ακόμη και το Βιετνάμ όπου αποθεώθηκε στην ιστορική Όπερα του Ανόι, ήρθε στις 11 Σεπτεμβρίου 2016 και στο Ευριπίδειο Θέατρο της Ρεματιάς του Χαλανδρίου.
Η αυθεντική αυτή αναπαράσταση της πιο συγκλονιστικής δίκης στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, στην ίδια ακριβώς γλώσσα που μιλούσε ο Σωκράτης και καταγράφηκε με ακρίβεια από τον παρόντα νεαρό μαθητή του, Πλάτωνα, έκανε την παρακολούθησή της για εμάς τους θεατές – δικαστές, μια μοναδική βιωματική εμπειρία. Η αίσθηση του θεατή είναι πρωτόγνωρη, σαν να ζει μέσα στην πραγματική ατμόσφαιρα εκείνης της ημέρας της δίκης, όπου ο Σωκράτης και ο Μέλητος ενσαρκώνονται μπροστά του ζωντανά.

Δεν πρόκειται για μονόλογο ούτε ακριβώς για μια παράσταση με την κλασική έννοια, αφού το έργο του Πλάτωνα δεν είναι θεατρικό. Πρόκειται για μια γεμάτη δύναμη αυθεντική τελετουργική αναπαράσταση της δίκης του Σωκράτη, που συνομιλεί μάλιστα και με τον Μέλητο. Όλοι όσοι το παρακολουθούν νιώθουν γνήσια συναισθήματα συγκίνησης. Το δέος αυτό δεν μπορείς να το ζήσεις εύκολα σε άλλη παράσταση. Πιστέψτε με γιατί έχω παρακολουθήσει πολλές.
Για κάποιους, είτε θεατές είτε ηθοποιούς, ενενήντα λεπτά επί σκηνής μπορεί να μην είναι τίποτε άλλο παρά ένας τρόπος «να σκοτώσουμε την ώρα μας», όμως στην «Απολογία» τα ενενήντα αυτά λεπτά είναι μια συμπυκνωμένη εμπειρία που θα χρειαζόμασταν ολόκληρα χρόνια για να τη ζήσουμε. Ίσως και ολόκληρη ζωή. Το πιο δραματικό έργο του Πλάτωνα καταγράφει τη συγκλονιστική απολογία του Σωκράτη, που έγινε στις 21 Μαΐου του 399 π.Χ., στο υπαίθριο δικαστήριο της Ηλιαίας, δίπλα στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας, ενώπιον 500 κληρωτών ενόρκων δικαστών και ενός πολύ μεγάλου πλήθους ακροατών. Ο Πλάτωνας το έζησε με μεγάλη αγωνία και λύπη, βλέποντας να καταδικάζεται αδίκως μπροστά του αυτός που έστρεψε, με τη ζωή του, το ενδιαφέρον της φιλοσοφίας από τη διερεύνηση των αιτιών της δημιουργίας του κόσμου, στον ίδιο τον άνθρωπο και στην αναζήτηση της αυτογνωσίας και της ανθρώπινης ευτυχίας. Ήταν ο μόνος από τους μαθητές του, που δεν άντεξε να είναι κοντά του στις τελευταίες στιγμές του δασκάλου του.

Οι ένορκοι

Τα μεγάλα λαϊκά δικαστήρια της αρχαίας δημοκρατίας αντιστοιχούν στο σύγχρονο θεσμό των ενόρκων. Και στις δύο περιπτώσεις το σύνολο της κοινότητας εκφράζεται μέσα από τις αποφάσεις των δικαστών/ενόρκων (το στοιχείο αυτό των λαϊκών δικαστηρίων και η προϊούσα ισχυροποίησή τους απέναντι στον αριστοκρατικό θεσμό του Αρείου Πάγου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εδραίωση και ενίσχυση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, κάτι που αναγνωρίζεται ρητά και στην Αθηναίων Πολιτεία). Είναι χαρακτηριστικό ότι υποθέσεις εξαιρετικής σπουδαιότητας μπορούσαν να δικαστούν από την ίδια την Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή πραγματικά από το σύνολο της κοινότητας
Δεν υπήρξαμε θεατές αλλά μάρτυρες αυτόπτες, Αθηναίοι παρόντες, ενός καταγεγραμμένου ιστορικού γεγονότος, όπου ενσαρκώνεται το πνεύμα της οικουμενικότητας του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού με τον Σωκράτη να αγορεύει, να έχει τον χαρακτήρα μιας ολοζώντανης δίκης.
Η διαβόητη δίκη του Σωκράτη έχει ερμηνευθεί από πολλούς σαν μία από τις πρώτες και πιο δραματικές περιπτώσεις αποτυχίας της δικαιοσύνης, που κατέληξε στη θανατική καταδίκη του «πατέρα της δυτικής σκέψης». Ο Σωκράτης κατηγορήθηκε για «ασέβεια» και «διαφθορά των νέων». Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι οι κατηγορίες αυτές «εφευρέθηκαν» από τους προκατειλημμένους συμπολίτες του.
Αναμφισβήτητα ήταν γενναίος, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως ένας «διανοούμενος-ήρωας» ή ένας «μάρτυρας της φιλοσοφίας».

H παράσταση

Όσο γίνεται πιο λιτή και με ελάχιστα σκηνικά αντικείμενα, μόνο για να δηλώσουν το βήμα των ομιλητών και την κλεψύδρα, που ορίζει τον χρόνο ομιλίας του καθενός, κάτι σαν Λειτουργία, αφού οι ηθοποιοί Βασίλης Καραμπούλας (Σωκράτης) και Γιάννης Κολόι (Μέλητος) δεν υποκρίθηκαν απλώς τα πρόσωπα των ρόλων τους, αλλά μας μετέφεραν με τη φωνή τους στην αρχαία ελληνική γλώσσα, που την εξήγησή της την παρακολουθούσαμε με υπέρτιτλους στα νέα ελληνικά και τα αγγλικά. Η αττική γη και μια ψάθινη καρέκλα, απέριττα κοστούμια, ένα νερό για τον ομιλητή και η καλοκαιρινή αύρα, χωρίς άλλα θεατρικά στοιχεία, παρά μόνο με την ατμόσφαιρα που δημιουργεί η ενσάρκωση, από τους δύο ηθοποιούς, της φωνής του πρωτότυπου κειμένου στην αρχαία αττική διάλεκτο, της αυθεντικής δηλαδή φωνής του, που του επαναπροσδίδει το «χαμένο» από τις μεταφράσεις νόημά του.

Ο Δήμος Αβδελιώδης φλέγεται ο ίδιος για να διαδοθεί η μέθοδος εκμάθησης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Οι πρόβες για την παράσταση ξεκίνησαν τον Μάιο του 2012, με τη συγκεκριμένη μέθοδο που χρησιμοποιεί για την ερμηνεία ενός κειμένου –παρακάμπτοντας την Εράσμια και την Προσωδιακή εκφορά καθώς και τη χρήση των πλάγιων ήχων της βυζαντινής μουσικής. Ο σκοπός του ο αρχαίος λόγος να ακούγεται άμεσος και οικείος, έχοντας παρόμοιους -αν όχι ίδιους- ήχους και ρυθμούς με τις προγενέστερες έως και τις σύγχρονες φωνητικές εκφράσεις της ελληνικής γλώσσας.
Οι υπέρτιτλοι της μετάφρασης δεν λειτούργησαν μόνον ως ένας οδηγός για την πλήρη κατανόηση του λόγου του Σωκράτη αλλά και για την εξήγηση κάποιων λέξεων που τις θεωρούμε αυτονόητες επειδή τις χρησιμοποιούμε και σήμερα, ενώ η σημασία τους είναι εντελώς διαφορετική, όπως η λέξη αλήθεια, η οποία για τους ακροατές του απολογούμενου Σωκράτη σημαίνει την ακριβή διατύπωση ενός πράγματος, την πραγματικότητα.
Μέλημα των συντελεστών δεν ήταν απλώς μια καλή θεατρική παράσταση, αλλά κυρίως μια γνήσια αναπαράσταση της δίκης του Σωκράτη.
Η σκηνοθετική ματιά ιδιαίτερη. Οι σκηνοθετικές λύσεις γεννήθηκαν από τη μελέτη του κειμένου. Υπήρχαν μέσα στο ίδιο το έργο, και ο σκηνοθέτης με τους ηθοποιούς τις ανακάλυψαν και μας τις πρόσφεραν καίρια. Προσέγγισαν την ποίηση του πλατωνικού λόγου και τη σωκρατική σοφία αναγνωρίζοντας τη συγκέντρωση και την πυκνότητα κάθε φράσης, κάθε λέξης, της οποίας η μορφή, η διάρκεια και ο ήχος είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη σημασία της.
Είναι η πρώτη φορά, που επιχειρείται και υλοποιείται, να εκφέρεται η αρχαία ελληνική γλώσσα έτσι, ώστε ν’ ακούγεται με έναν φυσικό, άμεσο και οικείο τρόπο χωρίς χαρακτήρα πειραματισμού, αναδεικνύοντας την αδιάλειπτη ενότητα όλων των μορφών της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Η ποίηση

Ο Δήμος Αβδελιώδης διέπεται από μια προσήλωση στην τελειότητα. Η ερμηνεία και η φωνητική απόδοση ενός κειμένου είναι η βάση και η αφετηρία του τρόπου που δουλεύει. Είτε σκηνοθετεί «Το Μόνον της Ζωής του Tαξείδιον», «Το Αμάρτημα της Μητρός μου», είτε τη «Νοσταλγό», το «Όνειρο στο Κύμα – Έρως Ήρως», το «Μυρολόγι της Φώκιας», το «Μαράν Αθά», τη «Βαβυλωνία», την «Ερωφίλη» και τη «Γυναίκα της Ζάκυθος». Η ελληνική γλώσσα ξεχειλίζει από γοητεία, εμβρίθεια και δροσιά, επειδή πάνω της επενδύθηκε το πνεύμα των πιο μεγάλων διανοητών, οι οποίοι διαμόρφωσαν τις βάσεις του πολιτισμού, και επειδή, τα σπουδαία αυτά κείμενα, όπως είναι του Πλάτωνα, διαπιστώνει κανείς πως είναι στην πραγματικότητα έμμετρα και αρμονικά, σχεδόν σαν ποιήματα, όπως είναι και τα πεζά κείμενα του Βιζυηνού και του Παπαδιαμάντη. Η μέθοδός του είναι κυρίως πρακτική και ελάχιστα θεωρητική. Σχεδιάζει ορθολογικά την αναζήτηση των σημασιών μέσα σε κάθε αυτοτελή δομή του κειμένου, από την οποία ανακύπτουν μουσικοί όροι και κανόνες, που όταν εκτελεστούν, αναδεικνύουν το νόημα. Έτσι προκύπτει για τους ηθοποιούς του η ολοκλήρωση των προϋποθέσεων για την ερμηνεία αλλά και η αναμφισβήτητη αμοιβαιότητα των καλών προθέσεων από το κοινό.

Η καταδίκη

Με ηχητικό τοπίο τις φωνές της κίσσας και της κουκουβάγιας, ο Σωκράτης / Βασίλης Καραμπούλας απολογήθηκε με αξιοπρέπεια και γαλήνη, με εσωτερική δύναμη και ευστάθεια. Μέσα από τη θέληση για πρόοδο και επιβίωση, για ισορροπία και για μια ζωή φιλότιμη, αντλήσαμε την ευδαιμονία και το σωκρατικό έλεγχο, τη σωφροσύνη, την ανδρεία, τη σοφία. Αναγνωρίσαμε την αρετή, την ομορφιά της ανθρώπινης πράξης, το ύφος και το ήθος της σωκρατικής ερώτησης.
Αν κάποιοι ηγέτες παρακολουθούσαν και κατανοούσαν αυτή την παράσταση ίσως άρχιζαν να βλέπουν τα πράγματα από μια διαφορετική οπτική, κατά την οποία θα αναγνώριζαν πως ο ρόλος τους είναι να υπηρετούν τη χώρα τους. Τότε θα μπορούσαν σε ένα πνεύμα καθήκοντος να έχουν την έμπνευση ώστε να κάνουν αυτό που πραγματικά χρειάζεται η χώρα τους.

Μετά την ψηφοφορία, στην οποία από τους 501 δικαστές οι 281 ψήφισαν υπέρ της ενοχής του, δόθηκε πάλι ο λόγος στον Σωκράτη, για να αντιπροτείνει εκείνος την ποινή που έπρεπε να του επιβληθεί. Ο Σωκράτης, αφού λέει πως περίμενε την καταδίκη του, δηλώνει πως, ως ευεργέτης των Αθηνών, θα έπρεπε να ανταμειφθεί με ισόβια σίτιση στο πρυτανείο, δηλαδή καλύτερα και από τους ολυμπιονίκες. Τις ποινές της εξορίας και της φυλάκισης τις θεωρεί ασυμβίβαστες με τον χαρακτήρα του. Ο ίδιος θα μπορούσε να πληρώσει πρόστιμο μίας μνας, με τη βοήθεια του Πλάτωνα και άλλων φίλων του θα μπορούσε να μαζέψει τριάντα. Ο υπερήφανος τόνος του Σωκράτη είχε ως συνέπεια να προστεθούν άλλοι ογδόντα στους εχθρούς του και να επικυρωθεί η θανατική ποινή. Στον ύστατο λόγο του, ο Σωκράτης λέει πως καταδικάστηκε επειδή δεν ήθελε να εξευτελίσει τον εαυτό του με ικεσίες. Προφητεύει πως οι δικαστές του θα επικριθούν στο μέλλον πολύ δριμύτερα απ’ ό, τι κατηγορήθηκε αυτός. Σε εκείνους που πρότειναν την αθώωσή του, λέει πως ο θάνατος δεν είναι κακό, γιατί είτε μοιάζει με ύπνο χωρίς όνειρα είτε είναι ταξίδι στον Άδη, όπου μπορεί κανείς να συναντήσει ήρωες και σοφούς ποιητές, όπως ο Ησίοδος και ο Όμηρος.

Οι συντελεστές

Βασίλης Καραμπούλας και Δήμος Αβδελιώδης μετά το πέρας της παράστασης στη Ρεματιά του Χαλανδρίου (photo: catisart)
Η από τον Πλάτωνα «Απολογία Σωκράτη» είναι το δράμα της δίκης και της καταδίκης του Σωκράτη και κυρίως η απλή και σοφή εξιστόρηση της ζωής και της διδασκαλίας του, όπως μας δίδεται από τον ίδιο τον Σωκράτη, ενώ απολογείται σαν υπεράσπιση του εαυτού του κατά των κατηγόρων του.
Ο Δήμος Αβδελιώδης, εκτός από σκηνοθέτης, είναι φιλόσοφος, ένας άνθρωπος με αξία και αξίες. Ο Γιάννης Κολόι ως “Μέλητος” ήταν μετρημένος, αδρός, απόλυτα εξαιρετικός. Ο Κώστας Κοτσανάς επιμελήθηκε δεξιοτεχνικά την κλεψύδρα του σκηνικού η οποία παραπέμπει στην Αρχαία Ελλάδα. Ο ίδιος κατασκευάζει μηχανήματα που βρίσκουμε στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία. Ο Αριστείδης Πατσόγλου είναι υπεύθυνος για τον άριστο σκηνικό χώρο και το πλήρους απλότητας ενδυματολογικό μέρος της παράστασης, ενώ η Αμαλία Κοντογιάννη με γνώση και ευθύνη έχει επιμεληθεί τους υπέρτιτλους στα Νέα Ελληνικά και στα Αγγλικά.
Ο Βασίλης Καραμπούλας είναι υπέροχος καλλιτέχνης. Με ανθρωπιά, με οξυδέρκεια, με ετοιμότητα. Με εκφραστικότητα, συνέπεια και συναίσθημα. Έδωσε ζωή στις λέξεις, οι οποίες έμοιαζαν να αντηχούν μέσα του σαν κατάλοιπο εμπειρίας που ανέβαινε στη συνείδηση. Η κίνηση της γλώσσας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την κίνηση της σκέψης του, αποτελούσε μέρος της. Ένας ηθοποιός που έχει κερδίσει τον απεριόριστο σεβασμό μας.
Αυτή η απέριττη, αβίαστη και πηγαία παράσταση κατάφερε πολύ περισσότερο από βαρείς και σοβαροφανείς τόμους να ενεργοποιήσει το κοιμισμένο ενδιαφέρον μας και τον αγνό θαυμασμό μας για τα συναρπαστικά έργα των προγόνων μας. Γιατί μπορεί να πέρασαν αιώνες και αιώνες από το θάνατο του Σωκράτη αλλά τα κληροδοτήματά του και η συνεισφορά του στην ανθρώπινη εξέλιξη της σκέψης και των αξιών του πολιτισμού μας, παραμένουν αενάως επίκαιρα.

* Ο Δήμος Αβδελιώδης, εμπνευστής και δημιουργός αυτού του εγχειρήματος, έχοντας διδάξει τη φωνητική ερμηνεία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και καταθέτοντας παράλληλα μια νέα μετάφραση της «Απολογίας» που συνοδεύει με υπέρτιτλους την παράσταση, γράφει στο εισαγωγικό του σημείωμα:
«Mε την “Απολογία του Σωκράτη” το οικουμενικό πνεύμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού φθάνει στην πιο κορυφαία του στιγμή, γιατί γίνεται συνειδητή πράξη, αποκτώντας πραγματική και αναμφισβήτητη σωματική υπόσταση με τον Σωκράτη, ο οποίος αρνείται να ζει συμβατικά, χωρίς ελευθερία, και προτιμά το θάνατο, παρά να στερηθεί τον ενθουσιασμό και τη χαρά, σαν αναζήτησης του ουσιαστικού σκοπού της ύπαρξής μας.
Στην απολογία του, αποκαλύπτει τις τυποποιημένες και φοβικές συμπεριφορές των ανθρώπων και όλη την εικόνα ενός πολιτισμού που πελαγοδρομεί ασταμάτητα χωρίς πιλότο και χωρίς ξεκάθαρο δημιουργικό σκοπό, μοιάζοντας με το σήμερα του δυτικού πολιτισμού.
Ταυτόχρονα αρχίζει και η δύση του ελληνικού κόσμου, εφόσον το πνεύμα αυτού του ουμανιστικού πολιτισμού δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί μέσα στην πραγματική ζωή, της λειτουργίας της δημοκρατίας, της παιδείας και των άλλων θεσμών, παραμένοντας σαν μια ουτοπική και άπιαστη ιδέα για ποιητές.
Είναι δύσκολο έως ακατόρθωτο να καταλάβουμε σήμερα τον πραγματικό χαρακτήρα αυτού του εξόχως οριακού κειμένου μέσα από τις μεταφράσεις του, επειδή η μεταγραφή του σε μιαν άλλη γλωσσική δομή και φωνή, είτε είναι η νέα ελληνική είτε η φωνή μιας οποιασδήποτε άλλης εθνικής γλώσσας, αλλοιώνει αναγκαστικά και παρερμηνεύει το ύφος και το ήθος του λόγου, άρα και το πραγματικό πρόσωπο του Σωκράτη και του Πλάτωνα.
Κάθε μεταφραστική απόπειρα όσο πιστή κι αν θέλει να είναι, δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον πρωτότυπο λόγο ενός κειμένου, αφού εκ των πραγμάτων παράγει μιαν εντελώς νέα δομή, που ενέχει έναν διαφορετικό ήχο, παράγοντας μιαν άλλη μουσική και ένα άλλο νόημα.
Όμως ο ήχος και οι μουσικές παράμετροι είναι που ρυθμίζουν τις σημασίες και το νόημα της κάθε φράσης και όχι η τυπική ή τυποποιημένη εκφορά μιας σειράς λέξεων. Ο τρόπος που θα ειπωθούν, είναι αυτό που καθορίζει την ευκρίνεια των ιδεών, των εικόνων και των αισθημάτων που κατοικούν μέσα τους.
Οι λέξεις για να αποκαλύψουν αυτό τον κρυμμένο κόσμο, πρέπει να μην ακούγονται σαν λέξεις αλλά σαν οχήματα σημασιών που διαρθρώνουν το νόημα. Στο άκουσμά τους όχι απλώς να καταλαβαίνουμε αλλά κυρίως να νιώθουμε.

Σκοπός λοιπόν της εκφοράς του ίδιου του αρχαίου πλατωνικού κειμένου κατά την παράσταση, δεν είναι κάποιος λόγος πρωτοτυπίας ή μιας στενά φιλολογικής ή ιστορικής αναζήτησης, αλλά η ανάγκη, από το άκουσμα της φωνής του αυθεντικού έργου, να αφουγκρασθούμε και να νιώσουμε βιωματικά τα αισθήματα και τις ιδέες του Σωκράτη, αφού κάθε μετάφραση -ανάλογα με την οπτική γωνία και τις προσωπικές επενδύσεις του μεταφραστή-, προσδίδει κάθε φορά κι ένα εντελώς διαφορετικό προσωπείο στον Σωκράτη».

Συντελεστές

Διδασκαλία αρχαίου κειμένου, μετάφραση, σκηνικός χώρος, σκηνοθεσία: Δήμος Αβδελιώδης
Επιμέλεια μετάφρασης υπερτιτλισμού: Αμαλία Κοντογιάννη
Εικαστική παρέμβαση: Αριστείδης Πατσόγλου
Σκηνογραφικός σχεδιασμός κλεψύδρας: Κώστας Κοτσανάς
Βοηθοί σκηνοθέτη: Αθηνά Ζώτου, Ειρήνη Ζάρρα
Οργάνωση παραγωγής: Αθηνά Σαμαρτζίδου
Διανομή: Βασίλης Καραμπούλας (Σωκράτης), Γιάννης Κολόι (Μέλητος)

* Δήμος Αβδελιώδης – παλαιότερη συνέντευξη στο catisart.gr

* Ο Πλάτων γεννήθηκε το 427 π.Χ., γόνος επιφανούς αθηναϊκής οικογένειας. Έλαβε σπουδαία παιδεία και γνώρισε τα ελληνικά φιλοσοφικά ρεύματα. Αυτό όμως που διαμόρφωσε καθοριστικά την ηθική και πνευματική του υπόσταση ήταν ο Σωκράτης, με τη ζωή, τη φιλοσοφία και τον θάνατό του. Ο μεγάλος φιλόσοφος ήταν η αιτία να στραφεί ο νεαρός Πλάτων στη φιλοσοφία, και η Σωκρατική εννοιολογία αποτέλεσε βάση για τη δημιουργία της κατοπινής Πλατωνικής θεωρίας των Ιδεών. Ο Πλάτων ερμήνευσε βαθύτατα τον Σωκράτη ως άνθρωπο και διδάσκαλο, και αποτύπωσε την προσωπικότητά του σε πολλά έργα του. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, την Κυρήνη και τη Μεγάλη Ελλάδα, όπου προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να εφαρμόσει τις πολιτικές αρχές του στην οργάνωση των ελληνικών πόλεων της Σικελίας. Το 387 π.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα την Ακαδημία, περίφημο κέντρο της φιλοσοφίας και των Μουσών, που διατηρήθηκε σχεδόν δέκα αιώνες, μέχρι τους χρόνους του Ιουστινιανού. Ο Πλάτων αφοσιώθηκε ως το θάνατό του (348 π.Χ.) στη διδασκαλία και τη συγγραφή. Τα έργα του, που σώζονται όλα, ταξινόμησε ο Θράσυλλος σε εννέα τετραλογίες. Όλα σχεδόν ανήκουν στο είδος του διαλόγου, με το οποίο ο Πλάτων αναδείχτηκε, εκτός από κορυφαίος φιλόσοφος, αληθινός ποιητής. Η διδασκαλία του πηγάζει από τα δόγματα της ελληνικής σκέψης, τον Ορφισμό, την Πυθαγόρεια και την Ιωνική φιλοσοφία και βέβαια τον Σωκρατικό λόγο, και διαμορφώνεται τελικά, ως προσωπική δημιουργία του Πλάτωνος, σε ένα κολοσσιαίο φιλοσοφικό σύστημα. Η φιλοσοφία του – ηθική, οντολογική, πολιτική – είναι το θεμέλιο του παγκόσμιου ιδεαλισμού και επηρέασε περισσότερο ίσως απ’ οποιονδήποτε άλλο τη σκέψη όλων των εποχών.

* Ο Σωκράτης γεννήθηκε και έζησε στην Αθήνα από το 470 π.Χ. έως το 399 π.Χ. Ήταν γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης από το δήμο της Αλωπεκής. Ο Έλληνας Αθηναίος φιλόσοφος θεωρείται μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ελληνικού και παγκόσμιου πνεύματος και πολιτισμού και ένας από τους ιδρυτές της δυτικής φιλοσοφίας.

Ο Σωκράτης είχε έναν πολυάριθμο κύκλο πιστών φίλων, κυρίως νέων απ’ όλη την Ελλάδα. Ορισμένοι από αυτούς έγιναν γνωστοί ως ιδρυτές φιλοσοφικών σχολών διαφόρων κατευθύνσεων. Οι γνωστότεροι ήταν ο Πλάτωνας και ο Αντισθένης στην Αθήνα, ο Ευκλείδης στα Μέγαρα, ο Φαίδωνας στην Ηλεία και ο Αρίστιππος στην Κυρήνη.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του Σωκράτη είναι ποικίλες και διάφοροι αξιόλογοι συγγραφείς ασχολήθηκαν μαζί του. Έτσι, ο Πορφύριος μας πληροφορεί ότι ο Σωκράτης, όπως συνηθιζόταν στην αρχαία Αθήνα, ασχολήθηκε αρχικά με τη γλυπτική τέχνη, το επάγγελμα του πατέρα του, ο οποίος ήταν λιθοξόος, πριν το εγκαταλείψει «χάριν της παιδείας», όπως έγραψε αργότερα, ο Λουκιανός.

Στα 17 του χρόνια γνώρισε το φιλόσοφο Αρχέλαο, που του μετέδωσε το πάθος για τη φιλοσοφία και τον έπεισε να αφιερωθεί σ’ αυτήν. Ο ίδιος δήλωνε συχνά ότι άκουγε μέσα του μία φωνή που τον εμπόδιζε να πράττει ότι δεν ήταν σωστό, την οποία φωνή ονόμαζε «δαιμόνιο».

Στις φιλοσοφικές του έρευνες τον παρακολουθούσαν πολλοί, ιδιαίτερα νέοι, που ένιωθαν ευχαρίστηση ακούγοντάς τον να μιλάει και να συζητάει για θέματα κοινωνικά, πολιτικά, ηθικά και θρησκευτικά. Έτσι σχηματίστηκε γύρω του ένας όμιλος, που δεν αποτελούσε όμως σχολή, γιατί ο Σωκράτης δεν δίδαξε συστηματικά, αλλά διαλεγόταν σε κάθε σημείο της πόλης, με ανθρώπους κάθε κοινωνικής τάξης και σε αντίθεση με τους σοφιστές δεν έπαιρνε χρήματα από τους μαθητές του.

Το 399 π.Χ. διατυπώθηκε εναντίον του κατηγορία για ασέβεια προς τους θεούς και για διαφθορά των νέων. Ο φιλόσοφος καταδικάστηκε, με βάση την κατηγορία, σε θάνατο. Ως σκοπιμότητα της κατηγορίας θεωρήθηκε η διδασκαλία του, η οποία επιδρούσε στους νέους, και με τον φιλελευθερισμό που τον διέκρινε, θεωρήθηκε ανατρεπτικός. Ουσιαστικό κίνητρο, όμως, υπήρξε η αντιζηλία του με σημαντικούς άνδρες της εποχής.

Στη διάρκεια της δίκης ο Σωκράτης έδειξε θάρρος και η ποινή δεν κατάφερε να τον βγάλει από τη θεϊκή του αταραξία. Μετά την καταδίκη του παρέμεινε στο δεσμωτήριο 30 μέρες, γιατί ο νόμος απαγόρευε την εκτέλεση της θανατικής ποινής πριν από την επιστροφή του ιερού πλοίου από τις γιορτές της Δήλου. Από τον διάλογο του Πλάτωνα “Κρίτων” μαθαίνουμε ότι ο Σωκράτης θα μπορούσε να σωθεί, αν ήθελε, αφού οι φίλοι του είχαν τη δυνατότητα να τον βοηθήσουν να αποδράσει.

Ο Σωκράτης αρνήθηκε και, ως νομοταγής πολίτης και αληθινός φιλόσοφος, περίμενε τον θάνατο ειρηνικά και γαλήνια, και ήπιε το κώνειο, όπως πρόσταζε ο νόμος.

Ο Σωκράτης επίσης κάνει λόγο για το γνωστό «Σωκρατικό Δαιμόνιο» (στο οποίο στάθηκε ο Πλούταρχος με το βιβλίο του “Περί Σωκράτους Δαιμόνιον”) εξηγώντας τον λόγο για τον οποίο δεν ασχολήθηκε ποτέ με την πολιτική.

Ενώ τελειώνει το πρώτο μέρος της απολογίας, το δικαστήριο αποφασίζει ότι είναι ένοχος με τριάντα ψήφους διαφορά, οπότε θα πρέπει να περάσει σε δευτερολογία για να επιχειρηματολογήσει επάνω στο φλέγον ζήτημα της ποινής που θα του επιβληθεί.

«Όντας βέβαιος ότι δεν έχω αδικήσει κανέναν, δεν πρόκειται φυσικά να αδικήσω τον εαυτό μου», συνεχίζει ο Σωκράτης.

Οι δικαστές όμως τον καταδίκασαν εις θάνατον και ο Σωκράτης κάνει τον επίλογό του. Απευθύνεται σε αυτούς που έριξαν αθωωτική βουλή φανερώνοντάς τους ότι η συνηθισμένη μαντική ικανότητα του δαιμονίου που του εμφανιζόταν πολύ συχνά, και που ακόμα για απλά πράγματα τον εμπόδιζε αν ήταν να πράξει κάτι που δεν ήταν σωστό, αυτή τη φορά δεν τον εμπόδισε να μην πει αυτά που είπε στο δικαστήριο. Όπως λοιπόν φαίνεται ήταν γι’ αυτόν καλό.

Τέλος, τους παροτρύνει να πιστέψουν ότι η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει για τον καλόν άνθρωπο κανένα κακό, ούτε όταν ζει ούτε όταν πεθαίνει, και ότι δεν αμελούν οι θεοί να φροντίζουν για τις υποθέσεις τους.

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε


Τελευταία άρθρα

- Advertisement -