***
Σιδερένια πουλιά, αντί για αηδόνια…
Του Παναγιώτη Μήλα
[email protected]
«Η πόλη ξημερώθηκε με τους τοίχους της γεμάτους από μεγάλα ΟΧΙ γραμμένα παντού με χέρι σταθερό και αποφασισμένο. Από το πρωί η πλατεία του Άγνωστου Στρατιώτη εζώστηκε με φύλαξη γερή, και επιτρέψανε για λίγην ώρα να πάει όποιος ήθελε ν’ αφήσει δυο λουλούδια στο μαρμαρένιο μνήμα. Όμως σαν είδανε πως ήταν πολλοί αυτοί που το ‘θελαν αυτό βγάλαν καινούρια προσταγή: Κανείς να μην περάσει»… και στη συνέχεια «βγήκαν αντλίες, πολυβόλα, θωρακισμένα αυτοκίνητα και καραμπινιέροι με ναπολεόντεια τρικαντά, για να διαλύσουνε τα νιάτα της Ελλάδας που προσκυνούσανε τη σημερινή μεγάλη μέρα του ΟΧΙ».
Βρισκόμαστε στις 28 Οκτωβρίου του 1941. Ένα χρόνο μετά την εισβολή των Ιταλών στην Ελλάδα και την αμυντική απάντηση του στρατού μας. Οι Γερμανοί ήδη βρίσκονται στην Αθήνα από τις 27 Απριλίου του ’41 και η Μαρίκα Αντωνοπούλου στο ημερολόγιό της καταγράφει αυτή την πρώτη επέτειο. Όλα όσα παρουσιάζει στη συνέχεια και μέχρι την απελευθέρωση, κυρίως όμως με τον τρόπο που η Αντωνοπούλου τα έχει καταγράψει, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια σύγχρονη τραγωδία. Είναι η βάση για ένα θεατρικό μονόλογο. Είναι το πρώτο βήμα για ένα σενάριο. Είναι η μαύρη αλήθεια έτσι όπως την έζησαν οι Έλληνες.
Οι σημερινοί νέοι ίσως να μην καταλαβαίνουν τι σημαίνουν όλα αυτά που πέρασαν οι παππούδες τους και οι πατεράδες μας. Όμως έστω και μια απλή ανάγνωση μπορεί να φωτίσει τα βήματά μας στην αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας.
«Τρεις μέρες στη σειρά χωρίς ψωμί καθόλου», γράφει η Αντωνοπούλου, στις 6 Νοεμβρίου του 1941.
«Καμιά καλή είδηση δεν ήρθε. Μέρες χωρίς ψωμί, κρύο φαρμακερό. Χιονίζει. Τα σπίτια δεν έχουν φωτιά. Το κρύο, η παγωνιά, καίει τα χορταρικά που πρόσμενε ο κόσμος να βγουν στην αγορά. Δύο μόνον αντέχουν και φυτρώνουνε, το σπανάκι και το κουνουπίδι. Όμως κι αυτά έρχονται λιγοστά γιατί οι συγκοινωνίες είναι κομμένες. Για μια οκά σπανάκι, για ένα κουνουπίδι πρέπει τα πόδια των ανθρώπων να κόψουνε χιλιόμετρα. Όποιος πάει ως το Βοτανικό θα βρει. Μα πρέπει να πάει πεζός. Και πάει. Μέρες πολλές χωρίς ψωμί. Σήμερα δώσανε τριάντα δράμια, μόνο για σήμερα λένε οι εφημερίδες. Κανένας δεν μιλάει για ψωμί. Οι πεινασμένοι δε ζητάνε τίποτα. Μόνο μες στην Αθήνα, χίλιοι νεκροί την κάθε μέρα. Μνήματα δεν προλαβαίνουν να ανοίγονται για τους πεθαμένους. Τάφροι σκάβονται στα κοιμητήρια για πολλά κορμιά μαζί που ρίχνονται μέσα δίχως φέρετρο. Σανίδια δεν υπάρχουν. Τα πήρανε οι εχθροί».
Όμως την ίδια ώρα που συμβαίνουν αυτά στην Αθήνα, τον χειμώνα του 1941, είναι ήδη σε εξέλιξη η «επιχείρηση «Τυφώνας» των Γερμανών που έχει σαν στόχο την κατάληψη της Μόσχας.
Η Αντωνοπούλου γράφει με ημερομηνία 15 Δεκεμβρίου: «Σαν κάποια καλά μηνύματα να έρχονται ξαφνικά. Οι Γερμανοί σταμάτησαν στη Ρωσία, παγώνουνε και θάβονται στα χιόνια».
Ενώ τρεις ημέρες μετά, με ημερομηνία 18 Δεκεμβρίου, σημειώνει πως «η οργάνωση για συσσίτια γίνεται όλο και πιο εντατική. Βλέπεις στους δρόμους απ’ το φτωχότερο, απ’ το ζητιάνο, ως τον καλοντυμένο υπάλληλο, γυναίκες και άνδρες, παιδιά και γέρους, όλοι με τα ντενεκεδάκια τους στο χέρι. Πάνε βιαστικοί σαν είναι το ντενεκεδάκι αδειανό, αργά, προσεχτικά, σαν το ‘χουν γεμισμένο. Με τι του το γεμίσανε; Φασόλια. Όποιον και να ρωτήσεις φασόλια πήρε, φασόλια πάει να πάρει. Σήμερα, χτες, αύριο, φασόλια. Δεν έχει άλλο τίποτα»…
Η Μαρίκα Αντωνοπούλου συνεχίζει να ενημερώνει το ημερολόγιό της ώρα την ώρα, μέρα τη μέρα, δάκρυ το δάκρυ. Μάλιστα στις 2 Οκτωβρίου του 1944 γράφει:
«Μια από τις μυστικές εφημερίδες το “Ελληνικόν Αίμα” μετράει τη δυστυχία του ελληνικού λαού με τις ημέρες και τους μήνες, και λογαριάζει πως σήμερα είναι η 1.435η ημέρα του ελληνικού πολέμου και ο 41ος μήνας της σκλαβιάς».
Την επόμενη ημέρα αντιγράφει από τα «Καθημερινά Νέα», την παράνομη εφημερίδα που εξέδιδαν οι αδελφοί Λουκής και Ευρυπίδης Ακρίτας: «Οι Γερμανοί έφυγαν από την Πελοπόννησον και δεν αφήκαν τίποτε όρθιο πίσω των. Κατέστρεψαν τα λιμάνια μας, εχάλασαν τα γεφύρια μας, εξήλωσαν μέτρο με μέτρο τις σιδηροδρομικές γραμμές…».
Το ημερολόγιό της είναι γεμάτο από τις περιγραφές για τις σκληρές μέρες του ’41, του ’42, του ’43…
Συνεχίζει τις αναφορές με πολύ μεγάλες λεπτομέρειες τώρα. Λεπτομέρειες που καθιστούν το βιβλίο μοναδικό ιστορικό βοήθημα που από μόνο του θα μπορούσε να λειτουργήσει ακόμη και ως σχολικό βοήθημα.
Φθάνει στο τρίτο και πιο δύσκολο χρόνο της Κατοχής: Το 1944. Το χρόνο που είχε την εξέλιξη για την οποία όλοι και όλες έδιναν το δικό τους αγώνα για να τη ζήσουν. Σταχυολογώ κάποιες φράσεις μόνο από το μήνα που έμελε να είναι και ο τελευταίος της γερμανικής θηριωδίας.
Στις 8 Οκτωβρίου 1944: «Ο λυτρωμός της Ελλάδας άρχισε. Κι ωστόσο ο ελληνικός λαός που τον περίμενε με πίστη και υπομονή, τώρα που έρχεται δεν τον πιστεύει ακόμα».
Στις 9 Οκτωβρίου: «Φεύγουνε οι εχθροί φορτωμένοι σε αυτοκίνητα».
Στις 10 Οκτωβρίου: «Το ξεκαθάρισμα της Αθήνας γίνεται με ενθουσιασμό, ξεπλένεται το μίασμα που χρόνια ολόκληρα μόλυνε τον αέρα της».
Στις 11 Οκτωβρίου: «Οι τελευταίες τούτες μέρες πριν απ’ την απολύτρωση, είναι γεμάτες από ανυπομονησία κι από αγωνία».
Στις 12 Οκτωβρίου: «Στις δέκα το πρωί, Γερμανοί στρατιώτες ανέβηκαν στην Ακρόπολη και κατέβασαν την άτιμη σημαία της τυραννίας και του τρόμου».
Στις 13 Οκτωβρίου: «Οι διαδηλώσεις ξεχύνονται στους δρόμους. Πλήθη ανθρώπων γυρίζουν σαν τους τρελούς με γέλια και τραγούδια και φωνές».
Στις 14 Οκτωβρίου: «Κανένας άνθρωπος δεν έμεινε στο σπίτι του. Κάτω στους δρόμους αμέτρητα πλήθη».
Στις 15 Οκτωβρίου: «Ο Αρχιεπίσκοπος πρόσταξε να λειτουργήσουν Αναστάσιμα σήμερα οι εκκλησιές».
Στις 16 Οκτωβρίου: «Σήμερα το βράδυ, φωτίστηκαν οι μεγάλοι δρόμοι κι οι πλατείες. Περιορισμούς δεν πρόσταξε κανείς. Ελεύθερος ο κόσμος. Ελεύθερος σε όλα».
Στις 17 Οκτωβρίου: «Τα τρόφιμα δεν μπορούν να πουληθούν επειδή κανείς δεν μπορεί να τ’ αγοράσει. Πενήντα δισεκατομμύρια το αυγό».
Στις 18 Οκτωβρίου: «Κάτω από έναν ολόφωτο γιορτάσιμο ουρανό, υψώθηκε η σημαία στον Ιερό βράχο της Ελλάδας».
Τα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής
Περιγραφές, ιστορίες, αναμνήσεις, εικόνες σαν αυτές που διαβάσατε παραπάνω έχω ακούσει πάρα πολλές στη ζωή μου. Όλοι οι άντρες της οικογένειας, ο πατέρας μου, οι θείοι μου, οι γείτονες αγωνίστηκαν στα βουνά της Αλβανίας, έπαθαν κρυοπαγήματα, έπαθαν πνευμονίες, τραυματίστηκαν, έχασαν την όρασή τους, έζησαν στην Αθήνα τα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής και πάντα στις διηγήσεις τους είχαν και κάτι καινούργιο να πουν από εκείνα τα χρόνια.
Το βιβλίο «Ημερολόγιο Κατοχής της Μαρίκας Αντωνοπούλου» (1941-1944) με έκανε να ξαναζήσω αυτές τις οικογενειακές μας συναθροίσεις τότε που το ένα κατόρθωμα διαδεχόταν το άλλο. Τότε που η μια ανδραγαθία ξεπερνούσε την προηγούμενη. Τότε που ο ένας νεκρός από την πείνα συνόδευε τον άλλον και άνοιγε το δρόμο για τον επόμενο.
Το «Ημερολόγιο» σώθηκε χάρη στη φροντίδα της οικογένειας του Αλέξανδρου Μάτσα (1910-1969). Η έκδοση οφείλεται στην κόρη του, Ρωξάνη Μάτσα. Αποτελείτο από 450 λυτά φύλλα τοποθετημένα μέσα σε ένα δερμάτινο εξώφυλλο. Καλύπτει το χρονικό διάστημα από την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα έως την αποχώρησή τους από αυτήν. Η πρώτη εγγραφή έχει την ημερομηνία 26 Απριλίου 1941 και η τελευταία 18 Οκτωβρίου 1944. Το μεγαλύτερο μέρος του είναι δακτυλόγραφο, ενώ από τη σελίδα 310 και μετά είναι χειρόγραφο, μιας και οι τοίχοι τότε είχαν αυτιά… Η Μαρίκα, κόρη της Αφροδίτης Καμπά, αδελφής του πατριάρχη της οικογένειας και ιδρυτή της γνωστής οινοποιίας, Ανδρέα Καμπά, εγγράμματη και με λογοτεχνικές ανησυχίες, καταγράφει σχεδόν καθημερινά τα γεγονότα της περιόδου με εντυπωσιακή ακρίβεια. Ενημερώνεται συστηματικά από όλα τα μέσα της εποχής, νόμιμα και παράνομα (ραδιόφωνο, ραδιοφωνικά δελτία, φυλλάδια, εφημερίδες) και αποτυπώνει στο χαρτί από τη μια τα πολεμικά γεγονότα, ελληνικά και διεθνή, και από την άλλη τις συνέπειες στην καθημερινή ζωή των Ελλήνων της εποχής.
Πρόκειται για γνήσια μαρτυρία, πολύτιμη για την κατανόηση μιας από τις πιο ταραγμένες περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Μια μαρτυρία που είναι ανεκτίμητο δώρο της Μαρίκας Αντωνοπούλου στις γενιές των Ελλήνων που έρχονται και που πρέπει να μάθουν όλα όσα συνέβησαν τότε έτσι όπως τα περιγράφει η συγγραφέας χωρίς πάθος αλλά μόνο με πίκρα καθώς βλέπει το θάνατο να παραμονεύει σε κάθε γωνιά της πόλης.
Κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2014
Το βιβλίο «Ημερολόγιο Κατοχής της Μαρίκας Αντωνοπούλου» (1941-1944), κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2014 και βρίσκεται σε όλα τα βιβλιοπωλεία. Εισαγωγή – Επιστημονική επιμέλεια: Σοφία Ματθαίου. «Εκδόσεις Πατάκη». Το εξώφυλλο είναι έργο του Δημήτρη Βίδου. Από το βιβλίο πήρα και τη μοναδική φωτογραφία της Μαρίκας Αντωνοπούλου. Είναι στην Κηφισιά στις αρχές της δεκαετίας του ’50 μαζί με τη Μαρία Θεοτόκη (αριστερά) και την Αγλαΐα Καλλιγά (στο κέντρο).
Σκίτσα από τη ναζιστική κατοχή
Για την εικονογράφηση αυτής της παρουσίασης χρησιμοποίησα σκίτσα που είναι φτιαγμένα από τον Φωκίωνα Δημητριάδη και από το λεύκωμα «Σκιά πάνω από την Αθήνα – 77 σκίτσα από τη ναζιστική κατοχή». Ο Δημητριάδης, γνωστός στο ελληνικό κοινό κυρίως από τις προδικτατορικές πολιτικές γελοιογραφίες του στον ημερήσιο Τύπο, παρακολουθούσε και κατέγραφε καθημερινές σκηνές της κατοχικής Αθήνας, από την πρώτη κιόλας μέρα της εισβολής των γερμανικών στρατευμάτων στην πρωτεύουσα (27 Απριλίου 1941).
***
[Πρώτη ανάρτηση στο Catisart στις 25 Οκτωβρίου του 2014].
***
27 Απριλίου 1941. Δείτε εδώ με ένα “κλικ” τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής να εισέρχονται στην πόλη των Αθηνών (Από το αρχείο της ΕΡΤ).
https://www.facebook.com/reel/1180440997445430
, κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2014 και βρίσκεται σε όλα τα βιβλιοπωλεία.){kind=link}