Σταμάτης Λ. Πολένακης. Ήταν πάμπλουτος και ανοιχτοχέρης… ο διάσημος «Σπαγγοραμμένος»
Του Παναγιώτη Μήλα
Ο γελοιογράφος Σταμάτης Λ. Πολενάκης έμεινε στην ιστορία του ελληνικού Τύπου με τον αμίμητο «Σπαγγοραμμένο» του. Όμως ο ίδιος ήταν το ακριβώς αντίθετο: Πάμπλουτος σε ιδέες και ανοιχτοχέρης προς τους νέους συναδέλφους του.
Αυτό το τελευταίο το βίωσα όταν τον γνώρισα το 1980 στην έκθεση γελοιογραφίας που έγινε στην Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών.
Εργαζόμουν τότε στην εφημερίδα «Ριζοσπάστης» και όταν μιλήσαμε θέλησε να μάθει περισσότερα για μένα. Ο ίδιος είχε εργαστεί ως πολιτικός γελοιογράφος στις εφημερίδες: «Καθημερινή», «Απογευματινή», «Εθνικός Κήρυξ» και άλλες. Επίσης συνεργάστηκε με πολλά περιοδικά ποικίλης ύλης. Από τα 20 του χρόνια έκανε κοινωνική σάτιρα. Μάλιστα το πέρασμά του από το εβδομαδιαίο περιοδικό «Ρομάντσο» έχει αφήσει εποχή με τον «Σπαγγοραμμένο». Όμως και ο περίφημος γκαφατζής «Πίπης ο Πάπιας» ήταν δικό του… παιδί.
***
Κάνοντας λόγο για τους ήρωές του, μου έδωσε μια συμβουλή που υπήρξε καθοριστική στην πορεία μου στον χώρο. Μου είπε λοιπόν πως θα πρέπει να δημιουργήσω έναν ήρωα ο οποίος σε καθημερινή βάση θα σχολιάζει την επικαιρότητα. Αυτή η συμβουλή ήταν θείο δώρο. Την εφάρμοσα κατά γράμμα και χάρηκα πολύ όταν μου δόθηκε η ευκαιρία να το αναφέρω και να τον ευχαριστήσω μιλώντας στο ντοκιμαντέρ «Από το μικρό στο μεγάλο». Ήταν ένα ντοκιμαντέρ του Αλέξανδρου Κακαβά, Προέδρου της Ένωσης Σεναριογράφων Ελλάδος. Ένα αφιέρωμα στους γελοιογράφους και σεναριογράφους και στην προσφορά τους στον ελληνικό πολιτισμό, που προβλήθηκε το 2018 από το «Κανάλι της Βουλής».
***
[Πατήστε “κλικ” επάνω στη φωτογραφία για να τη δείτε μεγαλύτερη].
Δυστυχώς, σήμερα που διάγουμε το σωτήριον έτος 2020, δεν υπάρχει Μουσείο Ελληνικής Γελοιογραφίας για να σώσει τον πλούτο των έργων του Πολενάκη.
Ευτυχώς όμως υπάρχει το Πολεμικό Μουσείο το οποίο αποδέχθηκε τη δωρεά του ίδιου του Σταμάτη Λ. Πολενάκη ο οποίος το 1979 προσέφερε στο Μουσείο ολόκληρη τη συλλογή του με τις έγχρωμες γελοιογραφικές συνθέσεις που φιλοτέχνησε στο νησί του, τη Σίφνο, κατά τη διάρκεια της ιταλικής Κατοχής. Επειδή όμως οι Ιταλοί κατακτητές έμπαιναν τότε με το «έτσι θέλω» κάθε στιγμή στα σπίτια των Σιφνιών ο Πολενάκης, είχε βρει ένα κόλπο για να μην έχει άσχημα μπλεξίματα αν οι εισβολείς έβλεπαν τι ακριβώς σχεδιάζει.
Έφτιαχνε λοιπόν ημιτελή «αθώα» – όπως τα έλεγε – τοπία του νησιού του και από την πίσω πλευρά του χαρτιού φιλοτεχνούσε τις γελοιογραφίες που έσπαζαν κόκαλα.
[Πατήστε “κλικ” επάνω στη φωτογραφία για να τη δείτε μεγαλύτερη].
Κατέγραψε έτσι όλη αυτή τη θλιβερή περίοδο και τα ανδραγαθήματα του Μουσολίνι στη χώρα μας. Μετά την Απελευθέρωση και την επιστροφή του στην Αθήνα παρουσίασε όλη τη σειρά σε έκθεση στον «Παρνασσό». Ο τότε υφυπουργός των Εξωτερικών Γεώργιος Β. Μελάς (1945) ζήτησε και πήρε αυτή τη συλλογή στις ΗΠΑ. Την παρουσίασε δε σε έκθεση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της ίδρυσης του ΟΗΕ στις 24 Οκτωβρίου του 1945.
Τα έργα αυτά φυλάχτηκαν από τον δημιουργό τους ο οποίος αργότερα τα δώρισε στο Πολεμικό Μουσείο προκειμένου να τα διαφυλάξει δια παντός, εκδίδοντας μάλιστα και ένα πολυσέλιδο λεύκωμα.
***
[Πατήστε “κλικ” επάνω στη φωτογραφία για να τη δείτε μεγαλύτερη].
Όμως ο Πολενάκης δεν περιορίστηκε στα κοινωνικά και στα πολιτικά σκίτσα.
Όσο ζούσε στη Σίφνο έφτιαξε μηχάνημα για την ημιαυτόματη μεταφορά νερού στον κήπο. Κατασκεύασε ποντικοπαγίδες οι οποίες δεν είχαν ως τελικό τους στόχο τον εγκλωβισμό του ποντικού αλλά την… επαναμεταφορά αυτών των «κατοικιδίων» στο φυσικό τους περιβάλλον. Σχεδίασε επίσης κάτι που σήμερα είναι το ζητούμενο: έφτιαξε σωσίβιες λέμβους που δεν ανατρέπονται. Και κάτι ακόμα σχετικό: μπανιέρες που δεν γλιστράνε. Τέλος με ξύλινα πηχάκια έφτιαξε την πρώτη χειροκίνητη οθόνη κινουμένων σχεδίων.
[Πατήστε “κλικ” επάνω στη φωτογραφία για να τη δείτε μεγαλύτερη].
Απότοκος αυτής της κατασκευής ήταν και η πρώτη ταινία κινουμένων σχεδίων που φτιάχτηκε στην Ελλάδα. Πρόκειται για την ταινία «Ο Ντούτσε αφηγείται πώς… κατέκτησε την Ελλάδα». Ο Πολενάκης ξεκίνησε να κάνει τα σκίτσα το 1942, ολοκληρώνοντάς τα το 1945. Τρία χρόνια αργότερα, εν μέσω εμφυλίου πολέμου, έκανε τα γυρίσματα σε συνεργασία με τους Πρόδρομο Μεραβίδη και Παναγιώτη Παπαδούκα.
Αποτέλεσμα αυτής της δημιουργίας ήταν η μετέπειτα πολύχρονη συνεργασία του με τον γαλλικό οίκο «Studio Eclair».
***
[Πατήστε “κλικ” επάνω στη φωτογραφία για να τη δείτε μεγαλύτερη].
Ο καθηγητής και συγγραφέας Λέανδρος Σ. Πολενάκης έγραψε για τον πατέρα του: «Τα αστεία του πήγαζαν από μια βαθιά, ριζωμένη, ενδόμυχη διάθεση αμφισβήτησης της εξουσίας της ίδιας της πραγματικότητας, που είναι η πιο ακλόνητη από όλες τις εξουσίες. Έτσι, ο Σταμάτης Πολενάκης, σε δύσκολους καιρούς, κατεδάφιζε μέσα του όλα τα υπολείμματα της στενής, κοντόθωρης, άκαρδης, καθημερινότητας, ανατίναζε με όπλο του το γέλιο τη στυγνή δικτατορία της και μας χάριζε τις αμίμητες γελοιογραφίες του».
***
Ο Πολενάκης από το 1970 και μετά ασχολήθηκε περισσότερο με τη ζωγραφική. Συμμετείχε σε πολλές ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Παρουσίασε επίσης το έργο του σε τρεις ατομικές εκθέσεις. Διακρίθηκε σε πολλούς διαγωνισμούς. Υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη του Καλλιτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος, μέλος επίσης της Ένωσης Περιοδικού Τύπου και της Εταιρείας Ελλήνων Ευθυμογράφων.
***
Γεννήθηκε το 1908. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και ασχολήθηκε με τη γελοιογραφία και το ευθυμογράφημα, καθώς επίσης και με το κινούμενο σχέδιο. Η πιο γνωστή δημιουργία του είναι ο «Σπαγγοραμμένος», ο ήρωας μιας σειράς γελοιογραφιών, με τις οποίες έκλεινε η τελευταία σελίδα του περιοδικού «Ρομάντσο». Αυτός ο φοβερός τύπος έγινε και τηλεοπτική σειρά το 1971, με πρωταγωνιστή τον Σταύρο Ξενίδη. Το 1967 είχε γίνει ταινία από τον Αλέκο Σακελλάριο με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, την Τζένη Ρουσσέα και τον Ανδρέα Μπάρκουλη.
***
Η Χρυσοπηγή, το σήμα κατατεθέν της Σίφνου. Ένα από τα αθώα έργα του Πολενάκη. Ακριβώς πίσω του ο σκιτσογράφος είχε σχεδιάσει μια από τις συνθέσεις του κατά του Μουσολίνι, όπου ένας αδύνατος Έλληνας πυγμάχος ρίχνει κάτω με νοκ – άουτ τον γιγαντόσωμο Μπενίτο…Ο Πολενάκης πέθανε την Κυριακή των Βαΐων του 1997, στις 20 Απριλίου. Όμως αξίζει να αναφέρω εδώ κλείνοντας μια ιστορία της Κατοχής όπως τη διηγόταν ο σκιτσογράφος και όπως την έχει καταγράψει ο γιος του Λέανδρος:
«Είχε καταρριφθεί τον χειμώνα του 1941 ένα συμμαχικό αεροπλάνο πάνω από το Αιγαίο. Το κύμα έβγαλε σε έναν γιαλό της Σίφνου το νεκρό σώμα του Νεοζηλανδού πιλότου κι ήτανε Μεγάλη Βδομάδα. Λεν ακόμα οι γέροντες πως ήταν πανέμορφος. Πήραν οι νησιώτες το σώμα και το κήδεψαν πάνδημα – όλο το νησί – σαν να ‘βγαζαν Επιτάφιο κι οι δυνάμεις των Ιταλών δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα μπροστά στην ολοκληρωτική συμμετοχή της νησιωτικής κοινωνίας στο ξόδι. Με βιολιά και λαγούτα τον πήγαν, τον ανέβασαν ψηλά στο κοιμητήρι τ’ Άη – Παύλου, στη χούφτα των βουνών, κι εκεί που τον έβαλαν οι αγαθοί νησιώτες γκρέμισαν δίπλα του τη μάντρα δυο μέτρα ψηλή, για να βλέπει λέει ο νεκρός τη θάλασσα και να αναγαλλιάζει η ψυχή του! Είναι γκρεμισμένη ακόμα η μάντρα και τώρα που έχουν πάρει πια τον νεκρό οι δικοί του πίσω στη μακρινή πατρίδα του. Κανείς δεν την ξανάχτισε από τότε, μπορείς να πας κι εσύ να το διαπιστώσεις με τα μάτια σου αν θέλεις»…
***
