Στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου ο σκηνοθέτης Μιχαήλ Μαρμαρινός μας συνόδευσε σε μια επιστροφή στις πηγές. Ήταν μια επίσκεψη σε τρεις ραψωδίες της Οδύσσειας.
Σε συμπαραγωγή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος και του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, σε μετάφραση του Δημήτρη Μαρωνίτη, ο Μιχαήλ Μαρμαρινός οικοδόμησε έναν ολόκληρο κόσμο συναισθημάτων στο έργο «ζ – η – θ, Ο Ξένος»
«Η χώρα που δεν προστατεύει τους ξένους γρήγορα θα χαθεί».
«ζ-η-θ, Ο Ξένος»
Ο Ξένος κι Εμείς.
Η σημασία της καμπής στην ιστορία του πολιτισμού που συμβολίζει ο Όμηρος δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί. Από την εποχή της Ιλιάδας και της Οδύσσειας ο ευρωπαϊκός πολιτισμός είναι ένας γραπτός και κειμενικός πολιτισμός, που διατηρεί και διαρκώς συσσωρεύει με τη βοήθεια της γραφής το σύνολο των γνώσεων, των ικανοτήτων και των στόχων του.
Έτσι προστατεύεται από τη λήθη, αλλά είναι καταδικασμένος να υπερβαίνει κάθε φορά τον εαυτό του. Οι συνέπειες αυτής της κειμενικότητας για την εξέλιξη, την παρούσα κατάσταση και τις προοπτικές της σύγχρονης κοινωνίας γίνονται στις μέρες μας αντικείμενο εντατικής μελέτης.
Ο σκηνοθέτης Μιχαήλ Μαρμαρινός επανήλθε μετά τη Νέκυια, την οποία μας δίδαξε σε συνεργασία με το Θέατρο Νō της Ιαπωνίας στο Athens Festival 2015, με μια ακόμα αναπάντεχη δραματουργική πρόταση καθοδηγώντας μια επιστροφή στις πηγές που αποκαλύπτει πώς αυτό το ατελεύτητο μυστήριο της προφορικής Αφήγησης (το βαθύ μυστήριο του θεάτρου) έχει τη δυνατότητα να μας εξακοντίζει συναρπαστικά «εκεί που η ιστορία ακόμα συμβαίνει».
Η ιστορία έχει μια αίσθηση βυθού. Κάποτε ένας πνιγμένος ξεκολλά ἀνεβαίνοντας προς τα τρικυμισμένα ύψη – αυτό μονάχα. Και δεν υπάρχει τίποτε. Μια πράξη που να μη μας ξεστρατίζει όλο και πιο πολύ απ’ αυτό που θα θέλαμε.
Η παράσταση, ένα ποιητικό θεατρικό τοπίο που ξεπερνά τις εποχές, ήταν μια σύγχρονη σκηνική ανάγνωση του έπους που μας φέρνει αντιμέτωπους με την έννοια του ξένου, στη δυσχερή θέση του οποίου μπορεί να βρεθούμε όλοι εμείς.
Με ενοχλεί πολύ το γεγονός ότι σε κάποια ελληνικά νησιά, εν έτει 2025, «οι μετανάστες κάνουν ουρές για το συσσίτιο, ενώ οι τουρίστες δίπλα απολαμβάνουν αστακομακαρονάδα» (WashingtonPost). Και η ενόχλησή μου, ο φόβος μου αφορά όχι μόνο το μέλλον των προσφύγων, αλλά κάτι πολύ ευρύτερο: τη δυνατότητά μας να ζούμε με ασφάλεια σε ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου.
Τον 5ο με 4ο αιώνα π.Χ. εμφανίζεται στην αρχαία Ελλάδα για πρώτη φορά ένα είδος κοινωνίας το οποίο θεσπίζει τους νόμους της και νομιμοποιεί τη λειτουργία της γενικά, αποκλειστικά μέσα από αποφάσεις που έπαιρναν τα ίδια τα μέλη τής (υπό όρους) κοινωνίας. Άρα οι νόμοι δεν είναι θεόσταλτοι, ούτε οφείλονται σε μια μακραίωνη παράδοση. Αυτό έχει σαν άμεση συνέπεια ότι μπορούν οι νόμοι να αμφισβητηθούν, μπορούμε να συζητήσουμε για αυτούς και να διαφωνήσουμε γι’ αυτούς. Αλλά όχι μόνο. Κι αυτό είναι το «βαρύ προνόμιο της Δύσης».
***
Θα καρφιτσώσω το μπλε ενός νησιού, την αλμύρα της θάλασσας, ένα βαρκάκι άσπρο, ένα ξεχασμένο ξωκλήσι…/ Τάσος Λειβαδίτης
Η Οδύσσεια βρίσκεται στην κορυφή της λίστας με τις 100 «ιστορίες που διαμόρφωσαν τον κόσμο». Η επιλογή έγινε από ακαδημαϊκούς, συγγραφείς και μεταφραστές ανά τον κόσμο.
Oι ραψωδίες
ζ`. Η Ναυσικά με τις βοηθούς της πάνε στο ποτάμι για πλύσιμο ρούχων. Ο Οδυσσέας κοιμόταν εκεί κοντά θεόγυμνος. Ξυπνά με τις χαρούμενες φωνές των κοριτσιών. Ζητά από την Ναυσικά ρούχα και πληροφορίες. Η Ναυσικά του λέει ότι βρίσκεται στη γη των Φαιάκων και τον καλεί στο ανάκτορο του βασιλιά πατέρα της, Αλκίνοου. Ο Οδυσσέας προσεύχεται στην Αθηνά. Ζητά να τον βοηθήσει ο βασιλιάς Αλκίνοος ώστε να φτάσει με ασφάλεια στην πατρίδα του Ιθάκη.
η`. Ο Οδυσσέας φτάνει στο ανάκτορο του Αλκίνοου και θαμπώνεται από την πολυτέλεια. Ζητά να τον στείλουν στην πατρίδα του, τους μιλά για τις περιπέτειες του, την επτάχρονη αναγκαστική παραμονή του στο νησί της Καλυψώς αλλά δεν αποκαλύπτει ποιος είναι. Ο βασιλιάς Αλκίνοος δέχεται τον ξένο με όλους τους τύπους της φιλοξενίας και του υπόσχεται ότι θα τον οδηγήσουν στην πατρίδα του μ` ένα από τα ταχύπλοα, ασφαλή, σκάφη τους.
θ`. Η Αγορά των Φαιάκων αποφασίζει να στείλουν τον ξένο στην πατρίδα του. Ο βασιλιάς Αλκίνοος προστάζει να ετοιμαστεί ένα πλοίο, γρήγορο και καλοτάξιδο, με 52 ναυτικούς. Μετά το τραπέζι, προς τιμήν του ξένου, ο Δημόδοκος τραγουδά για μια φιλονικία Οδυσσέα και Αχιλλέα στην Τροία. Ο Οδυσσέας συγκινείται. Οργανώνονται αγώνες όπου διαπρέπει ο Οδυσσέας στη δισκοβολία. Οι Φαίακες του προσφέρουν δώρα. Ο βασιλιάς τον ρωτά γιατί συγκινείται και κλαίει, όταν ακούει για την Τροία;
Κάποιες αρχές και αξίες είναι… αλύγιστες. Το απέδειξε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός που γενναιόδωρα και φιλόξενα μας συμπεριέλαβε όλους εμάς τους θεατές στο Εμείς.
Σπάνιας ομορφιάς ο Χορός.
Από αυτή την παράσταση φύγαμε σαγηνευμένοι κι άφωνοι. Από την ομορφιά, τη γλυκύτητα, την απαλότητα, την ταπεινή ελιά, την άμμο στην οποία βυθίζαμε τα κουρασμένα πόδια μας Εμείς και ο Ξένος.
Με σαφείς τοποθετήσεις από τον σκηνοθέτη, τη δραματουργική επεξεργασία (Ελένη Μολέσκη – Mιχαήλ Μαρμαρινός), τη χορογράφο (Gloria Dorliguzzo), το σκηνογράφο (Γιώργος Σαπουντζής), την ενδυματολόγο (Ελευθερία Αράπογλου),
τη μουσική σύνθεση (Άντης Σκορδής), τους μουσικούς (Εύη Καζαντζή, Άλμπα Λυμτσιούλη, Αλίκη Μάρδα), τον τυφλό αοιδό (Λένια Ζαφειροπούλου), τους Φωτισμούς (Ελευθερία Ντεκώ), τις Μάσκες (Μάρθα Φωκά) και όλους τους συντελεστές που κόπιασαν για αυτήν τη θεσπέσια παράσταση.
Και βέβαια τους εξαίσιους ηθοποιούς. Όλοι πρωταγωνιστές υποδειγματικοί και ισότιμοι, οι ήρωες και ο Χορός με την ίδια ανάσα.
Κατατέθηκε μια πρόταση που θα αφήσει το ίχνος της στη νεότερη ιστορία των Επιδαυρίων, με τους πάντες να ξεχωρίζουν. Ένα σύνολο ζυμωμένο, ομοιογενές, ηθοποιοί που επί μήνες δούλευαν και υπηρέτησαν με πάθος και ακρίβεια την πρόταση του σκηνοθέτη.
Ο Χάρης Φραγκούλης. Κορυφαία ερμηνεία.
Ο πιο άμεσος, ο πιο λειτουργικός, ο ωραιότερος Χορός που έχουμε δει.
Μ’ έναν Οδυσσέα (Χάρης Φραγκούλης) υπέροχο και η λέξη δεν είναι αρκετή.
Θα τολμήσω να πω πως ο Όμηρος βρήκε στον Μιχαήλ Μαρμαρινό ένα ραβδί ικανό να αναδείξει με την ειρωνική, αποστασιοποιημένη ματιά του και τη μέγιστη ικανότητά του για εμβάθυνση, όλα εκείνα με τα οποία τρέφουμε όλοι μας τα όνειρα και τα ψέματά μας.
Ένας άθλος του απαράμιλλου δημιουργού και όλων των εξαίσιων συνεργατών του. Βαθιά υπόκλιση!
Κάθε φορά, ύστερα από μια παράσταση με ρωτούν πώς μου φάνηκε. Συνήθως αποφεύγω να απαντήσω αλλά περιμένω να ακούσω τη γνώμη αυτών που με ρωτούν. Σε αυτή την περίπτωση θα πω πως ακούστηκε «η βαθειὰ βουὴ τοῦ ἀτελείωτου κόσμου». Γιατί μόνον ο Φώτης Κόντογλου θα μπορούσε να αποδώσει τόσο εκφραστικά την ιεροπρέπεια ενός ενθουσιώδη και ζηλωτή σκηνοθέτη όπως ο Μαρμαρινός.
Μου άρεσε. Με καθήλωσε. Δεν θα μείνω σε λεπτομέρειες ή αντιρρήσεις γιατί όλα έχουν πρόθεση και λόγο, θα πω μόνο ότι με συγκίνησε η επιλογή αυτών των ραψωδίων, το θέμα τους και η εικαστική εκτέλεση.
Με συνεπήρε για 20 λεπτά το όλον, και το τελευταίο τέταρτο με την αποκάλυψη, ένιωσα και την ἀπὸ τραγῳδίας ἡδονήν για το θεατή.
Τη χάρηκα την παράσταση για την αμεροληψία του δημιουργού της και τη νηφαλιότητά του, για την ευρεία απεύθυνση, για την έγνοια και για τη μέριμνα προς τον Ξένο, τον πρόσφυγα, τον στασιαστή, τον μετανάστη.
Τη χάρηκα και για την ωραία σκηνοθεσία. Τη χάρηκα…
Ο ξένος, που γυμνός σέρνεται να εξανθρωπιστεί, το παιχνίδι με την πετόσφαιρα του χορού, ο χρωματιστός αέρας, οι γαλανές λιμνούλες με τις χρυσές λάμψεις του ήλιου, τα διάφανα υφάσματα που ανέμιζαν. Η χρήση μουσικής σε όλο το έργο. Η δυναμική των ηθοποιών -καλοδουλεμένοι όλοι – νέοι και παλαιότεροι.
Η σαρωτική ερμηνεία του ασύγκριτου Χάρη Φραγκούλη– το φυσικό μέταλλο της φωνής του που υπερκάλυπτε τις «ψείρες»! Η χρήση του βάθους, σαν φόντο παραστατικών δεδομένων. Το δείπνο του καλωσορίσματος του Ξένου, που συνεχίστηκε και μετά την υπόκλιση.
Η έκθεση του Μιχαήλ Μαρμαρινού είχε άποψη και κόπο, όπως πάντα.
Απόλυτα ζεν, συνέδεσε με εικαστική μεγαλοπρέπεια, με απαράμιλλη δεξιοτεχνία τα «ταπεινά» ανθρώπινα πάθη και την αιώνια φύση. Με τον πιο ευφυή, σπαρακτικό και πρωτοποριακό τρόπο, ενώνοντας αναμνήσεις, όνειρα και μυθικές εικόνες σ’ έναν ύμνο στη ζωή και στο ίδιο το θέατρο. Παράσταση αναφοράς για κάθε καλλιτέχνη που στοχάζεται πάνω στο έργο του.
Η Έλενα Τοπαλίδου, ως Αρήτη.
Δεν θα ξεχάσω και τρεις ηθοποιούς που χρόνια παρακολουθώ και σέβομαι αφάνταστα. Είναι οι:
Κλειώ Δανάη Οθωναίου – θεά Αθηνά, γυναίκα των Φαιάκων Έλενα Τοπαλίδου – Αρήτη Φωτεινή Τιμοθέου – Ευρυμέδουσα, γυναίκα των Φαιάκων.
Γύρω από το πρόσωπο του Ξένου ο σκηνοθέτης οικοδομεί έναν ολόκληρο κόσμο συναισθημάτων. Η μελαγχολική διάθεση που κουβαλά ο ήρωάς του, η εκούσια μοναχικότητά του εμπεριέχουν μια γλυκόπικρη αισιοδοξία.
Παρασκευή 11 Ιουλίου 2025. Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. «ζ-η-θ, Ο Ξένος». Η παράσταση του Μιχαήλ Μαρμαρινού ολοκληρώθηκε στις 11 και 20. Τότε στο κέντρο της σκηνής, στο εντυπωσιακό τραπέζι άρχισε το …φαγοπότι των ηθοποιών. Οι θεατές σιγά σιγά αποχωρούν. Η ώρα που τράβηξα τη φωτογραφία είναι 12 παρά 10. Μισή ώρα μετά το τέλος. Φύγαμε και οι ηθοποιοί ήταν ακόμα στην ορχήστρα. Φύγαμε αλλά η αγαλλίαση μας συνοδεύει και θα μας συνοδεύει για πάντα.
Ο Ξένος είναι μια γνήσια στιγμή ορόσημο στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και είναι ακόμη ένα σημαίνον της καλλιτεχνικής λαμπρότητας στην πορεία του Μιχαήλ Μαρμαρινού, που μας παρέδωσε μια εκπληκτική μελέτη της ανθρώπινης ιστορίας. Η ιστορία του ανθρώπινου είδους είναι μια διαρκής ιστορία μετανάστευσης.
