Του Παναγιώτη Μήλα
Πολλές φορές για να πούμε πόσο καλός είναι ένας τραγουδιστής λέμε πως «θα μπορούσε να μας ενθουσιάσει ακόμη κι αν τραγουδούσε μια σελίδα του τηλεφωνικού καταλόγου». Το ίδιο λέμε και για κάποιον συνθέτη όταν θέλουμε να τονίσουμε την επιδεξιότητά του. Υπογραμμίζουμε ότι θα μπορούσε με άνεση να παρουσιάσει ένα μουσικό έργο βασισμένο στον τηλεφωνικό κατάλογο. Αλλά και ένας ηθοποιός με εξαιρετικές ερμηνευτικές ικανότητες λένε πως μπορεί να κατακτήσει το κοινό του διαβάζοντας τον ίδιο κατάλογο.
Ασφαλώς θα μου πείτε ότι όλα τα παραπάνω δεν είναι παρά μόνον υπερβολές. Δεν θα διαφωνήσω αφού πάντα στον κανόνα υπάρχει και εξαίρεση.
Στην περίπτωσή μας η εξαίρεση είναι το θεατρικό έργο «Στη χώρα μου, λένε ότι το Τσερνόμπιλ είναι ένα δέντρο που μεγαλώνει». Πρόκειται για ένα έργο το οποίο στηρίχθηκε σε δυο σελίδες τηλεφωνικού καταλόγου που κάποιος θα μπορούσε να τις βρει πεταμένες στον κάλαθο απορριμμάτων της γειτονιάς του ή σε ένα σωρό με σκουπίδια σε κάποιο δρόμο του Τσερνόμπιλ πριν από 30 χρόνια. Δεν θα έλεγα ότι στο «Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων» αυτό που είδα είναι πολιτικό έργο, ούτε πολιτική περφόρμανς. Δεν ακολουθεί τους κανόνες πολιτικής παρέμβασης δια του πολιτισμού. Είναι ένα απλό κοινωνικό έργο και ασφαλώς όταν λέω απλό εννοώ ότι είναι κάτι πολύ δύσκολο. Κάτι που σήμερα κανείς δεν τολμά να το επιδιώξει. Το απλό δεν μπορείς να το πετύχεις τόσο εύκολα αφού είναι σαν το καθαρό τζάμι που πάνω του υπάρχει ο κίνδυνος να δεις ακόμη και το παραμικρό δακτυλικό αποτύπωμα. Και στο «δέντρο που μεγαλώνει» υπάρχουν αποτυπώματα. Μόνον που αυτά είναι τα πλεονεκτήματά του. Πρόκειται για αποτυπώματα πνεύματος, ψυχής, καρδιάς, αγάπης, συγκίνησης, ιστορίας, αυτοθυσίας, ανθρωπισμού.
Αυτό το… απλό το κατάφεραν ο συγγραφέας ο Δημήτρης Αλεξάκης και η σκηνοθέτις Φωτεινή Μπάνου.
Οπωσδήποτε οι δυο τους δεν διεκδικούν -προς το παρόν- τις δάφνες του Νόμπελ Λογοτεχνίας σαν αυτό που δόθηκε το 2015 στη Σβετλάνα Αλεξίεβιτς για το σύνολο του έργου της αλλά κυρίως για το «Τσερνόμπιλ – Ένα χρονικό του μέλλοντος», στο οποίο περιλαμβάνει μαρτυρίες για το πυρηνικό ατύχημα του 1986, τις οποίες συνέλεξε περιπλανώμενη επί δύο χρόνια στην Απαγορευμένη Ζώνη. Διεκδικούν όμως τα εύσημα για ένα θεμελιώδες θεατρικό μάθημα: την τέχνη της μετάδοσης.
Το «Δέντρο» του Αλεξάκη δεν γράφτηκε για να τιμηθεί η επέτειος των 30 χρόνων από το τρομερό πυρηνικό δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ. Το έργο είναι διαχρονικό και γράφτηκε για να μας υπενθυμίσει ότι ακόμη και σήμερα μπορούν να ανθίσουν πράσινα φύλλα από αυτό το πληγωμένο «δέντρο». Ο Πυρηνικός Σταθμός Παραγωγής Ενέργειας που βρίσκεται στην εγκαταλελειμμένη πλέον κωμόπολη Πριπιάτ της Ουκρανίας πήρε το όνομά του από την πόλη του Τσερνόμπιλ. Μπήκε σε λειτουργία για τη Σοβιετική Ένωση το 1977 ως πρότυπο πυρηνικό εργοστάσιο και λειτουργούσε μέχρι και το 2000.
Τα μεσάνυχτα της 25ης Απριλίου 1986, τεχνικοί του πυρηνικού σταθμού «Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν», στο Τσερνόμπιλ της Ουκρανίας, αποπειράθηκαν να κάνουν ένα πείραμα για να ελέγξουν τα συστήματα ασφαλείας. Στη 1.23 το πρωί της 26ης Απριλίου αλυσιδωτή αντίδραση στον αντιδραστήρα της τέταρτης μονάδας προκάλεσε διαδοχικές εκρήξεις, οι οποίες τίναξαν στον αέρα το κάλυμμα του αντιδραστήρα. Τεράστιες ποσότητες ραδιενεργού υλικού εκλύθηκαν στην ατμόσφαιρα. Το ραδιενεργό νέφος κινήθηκε δυτικά και σε δύο μέρες έφτασε στη Γερμανία, τη Σουηδία και την Πολωνία, ενώ 4 μέρες αργότερα βρισκόταν στη Γαλλία και τη Βρετανία, φέρνοντας ραδιενεργό βροχή. Έδαφος, νερό, τρόφιμα, φυτά και ζώα μολύνθηκαν.
Εκείνη την εποχή δούλευα στην εφημερίδα «Έθνος». Το Διαδίκτυο και τα κοινωνικά μέσα ήταν τότε άγνωστες λέξεις. Οι ειδήσεις έρχονταν μόνο από τα διεθνή πρακτορεία μέσω τηλεγραφημάτων και από τους ανταποκριτές των εφημερίδων και των τηλεοπτικών σταθμών στις μεγάλες πρωτεύουσες. Η πυρηνική έκρηξη στο Τσερνόμπιλ έγινε βράδυ Σαββάτου. Τα νέα και άργησαν να φτάσουν και όταν ήρθαν ήταν περασμένα από προστατευτικό κόσκινο. Δεν μάθαμε αμέσως όλη την αλήθεια και μία βδομάδα μετά γιορτάζαμε το Πάσχα υπό βροχή χωρίς να ξέρουμε τις επιπτώσεις.
Λίγες μέρες αργότερα ένα τρίτο σύννεφο μετέφερε τη ραδιενέργεια στα Βαλκάνια και τη Βόρειο Ελλάδα. Στη χώρα μας έκπληκτοι οι πολίτες, μόλις στις 29 Απριλίου, παρακολουθούσαν από τα – δύο εκείνη την εποχή – κανάλια της τηλεόρασης την είδηση για το πυρηνικό ατύχημα. Ήταν Μεγάλη Τετάρτη και ετοιμάζονταν για τον εορτασμό του Πάσχα. Οι εβδομάδες που ακολούθησαν ήταν εφιαλτικές. Κάποιοι κατηγορούσαν τον «Δημόκριτο» για ολιγωρία αφού «άφησε τους καταναλωτές να αγοράζουν λαχανικά για το Πάσχα παρά το γεγονός ότι μπορεί να είχαν προσβληθεί από ραδιενέργεια».
Τότε αρχίσαμε να βάζουμε στο καθημερινό μας λεξιλόγιο τα μπεκερέλ, τα μιλιρέμ, το στρόντιο, το καίσιο και τις ταμπλέτες ιωδίου. Τρέχαμε στα σούπερ μάρκετ για γάλα εβαπορέ ενώ οι φράουλες και τα φρούτα εποχής σάπιζαν στις χωματερές από φόβο. Προκλήθηκε πανικός στον ελληνικό πληθυσμό σχετικά με την ασφάλεια των τροφίμων, με τον κρατικό μηχανισμό να κάνει συστάσεις για αποφυγή του φρέσκου γάλακτος και το καλό πλύσιμο φρούτων και λαχανικών από τις 5 Μαΐου και μετά. Το ραδιενεργό νέφος επηρέασε κυρίως τη Βόρεια Ελλάδα και τη Θεσσαλία, όπου χρόνια αργότερα ανιχνεύονταν ποσά ραδιενέργειας υψηλότερα του κανονικού.
Τα νεκρά φύλλα
Το «Δέντρο» του Δημήτρη Αλεξάκη γράφτηκε για μια μητέρα, για έναν γιο, για έναν εργάτη, μια μηχανικό, έναν υπάλληλο, μια καθαρίστρια, για την άνοιξη του 1986, για τα νερά του ποταμού Πρίπιατ, για τα δέντρα του Τσερνόμπιλ. Ο Αλεξάκης γράφει για ένα δάσος που άλλαξε χρώμα μέσα σε μια νύχτα.
Για αυτά τα δέντρα μάλιστα υπήρχε τότε έντονος προβληματισμός για το αν η φαινομενική αύξηση των νεκρών φύλλων στο δασικό έδαφος και αυτή η «απολιθωμένη» εμφάνιση των πεύκων ήταν ενδείξεις για κάτι δραματικό που διαδραματίζεται στην περιοχή. Οι επιστήμονες αποφάσισαν να μελετήσουν τα φαινόμενα. Οι μετρήσεις των στρωμάτων των πεσμένων φύλλων σε διάφορα μέρη των ζωνών αποκλεισμού έδειξαν ότι ήταν δύο έως τρεις φορές παχύτερα στις «καυτές» περιοχές του Τσερνόμπιλ όπου η μόλυνση από την ακτινοβολία ήταν πιο έντονη. Αλλά, επειδή αυτό δεν ήταν αρκετό για να αποδείξει ότι η ακτινοβολία ήταν υπεύθυνη για αυτή τη διαφορά, οι επιστήμονες γέμισαν περίπου 600 μικρά σακούλια από δίχτυ με φύλλα που συνέλεξαν από μια αμόλυντη περιοχή, από τέσσερα διαφορετικά είδη δέντρων: δρυ, σφενδάμι, σημύδα και πεύκο. Στη συνέχεια διέσπειραν τα σακούλια σε πολλές τοποθεσίες σε όλη τη ζώνη αποκλεισμού, όπου και κατέγραψαν τους ποικίλους βαθμούς της ραδιενεργού μόλυνσης και τα άφησαν για σχεδόν έναν χρόνο, επαρκές χρονικό διάστημα για τα μικρόβια, τους μύκητες και τα έντομα ώστε να ολοκληρώσουν την αποσύνθεση της νεκρής οργανικής ύλης. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: Δείγματα από τα φύλλα που είχαν τοποθετηθεί σε ιδιαίτερα μολυσμένες περιοχές παρουσίασαν 40 τοις εκατό λιγότερη αποσύνθεση από τα δείγματα που είχαν τοποθετηθεί σε καθαρές θέσεις. Ο βαθμός της φθοράς ήταν ανάλογος με το βαθμό της ραδιενεργού μόλυνσης σε κάθε περιοχή.
Έρημη πόλη
Το κείμενο μιλάει για 50.000 ανθρώπους που, μέσα σε λίγες ώρες, εγκαταλείπουν την πόλη και, από τη μια μέρα στην άλλη, γίνονται «επιβάτες».
Μιλάει για ένα σχολείο στα όρια της Απαγορευμένης Ζώνης και για τον κινηματογράφο «Προμηθέα».
Μας θυμίζει τον Λεονίντ Εζάν, τον Γιούρι Μακάροφ, την Λιούμποφ Σνιγκίρεβα, τη Μαρία Σαφκούτα, την Άννα Αλεϊνίκοβα και τη Νάντια, που αποφάσισε να παραμείνει στη γη των προγόνων της παρά την εντολή εκκένωσης, παρά τη ραδιενέργεια. Η πόλη του Πρίπιατ, που αριθμούσε 50.000 κατοίκους, παραμένει από τότε έρημη.
Είναι τότε που «ήξερες να μαζεύεις το στάρι, ν’ αρμέγεις, να φροντίζεις το κοτέτσι, να βοηθάς τη γελάδα να γεννάει, να γυρίζεις το μαλλί γύρω γύρω από το αρνί για να του το βγάλεις χωρίς να σκιστεί, ή να το ξυρίζεις, μα όλα αυτά ήταν εντελώς άχρηστα στην πόλη.
Δεν ήξερες να ζητάς δουλειά.
Δεν ήταν κάτι που ζητάγατε.
Όχι πολλή βροχή, όχι πολύ χιόνι, η άνοιξη να έρθει γρήγορα, να μη σου σαπίσουν τα μήλα, να μην ξεψυχήσει η γελάδα που γέννησε.
Αλλά δουλειά…
Δουλειά είχατε από το χάραμα μέχρι τη δύση του ήλιου!».
Δύο σελίδες από τον τηλεφωνικό κατάλογο της πόλης ήταν η κινητήρια δύναμη που ώθησε τον Δημήτρη Αλεξάκη στη δημιουργία αυτής της παράστασης. Ονόματα, διευθύνσεις, επαγγέλματα δημιουργούν έναν πίνακα με ζωηρά χρώματα. Χρώματα χαρούμενα γεμάτα ζωή. Χρώματα που αρχίζουν να αλλοιώνονται από εκείνο το βράδυ του Απριλίου.
Οι θεατές, στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων παρακολουθούν τις αφηγήσεις που αναφέρονται σε ένα από τα πιο σημαδιακά γεγονότα της δεκαετίας του ’80.
Χωρισμένοι σε 4 ομάδες – μια μέρα γιορτής, παρακολουθούν τις αφηγήσεις των ηθοποιών που κάθονται «στο κεφάλι» ενός οικογενειακού τραπεζιού. Βέβαια ο Χρήστος Καπενής, η Ιζαμπέλλα-Λουΐζα Κυριαζή, η Φωτεινή Μπάνου και η Παρασκευή Πατελάκη, οι τέσσερις πρωταγωνιστές, δεν δίνουν καθόλου την εικόνα του ηθοποιού που σήμερα παίζει για το Τσερνόμπιλ, αύριο σε ένα παιδικό και κάποια άλλη φορά σε μια τηλεοπτική διαφήμιση. Οι τέσσερις ηθοποιοί μας πείθουν με τη λιτή ερμηνεία τους πως είναι κάποιοι από τους διασωθέντες του Πρίπιατ. Ζουν κάθε συλλαβή, κάθε λέξη, κάθε φράση και χαρίζουν στους θεατές στιγμές αληθινής συγκίνησης. Με έναν τέλειο συγχρονισμό διηγούνται τις ιστορίες τους ταυτοχρόνως ο καθένας στο δικό του τραπέζι και στη συνέχεια παίρνουν θέση στις άλλες τρεις παρέες των καλεσμένων. Εκτός όμως από τις δωρικές ερμηνείες τους, κρατούν και τον ρόλο του οικοδεσπότη που προσφέρει πάντα και κάτι άλλο στην παρέα του. Έτσι όλοι όσοι κάθονται γύρω από το τραπέζι δοκιμάζουν κόκκινο κρασί και το συνοδεύουν με γευστικά τραγανά παξιμαδάκια, με πράσινα μήλα αλλά και με ζουμερά κατακόκκινα κεράσια.
Δεν πρόκειται για «θέατρο ντοκουμέντο», ούτε για θέατρο που διδάσκει πώς να ξεχωρίζουμε το καλό από το κακό. Είναι ένα θέατρο που μέσα από αυτές τις διηγήσεις μάς βοηθά να σκεφτούμε. Και αυτό είναι κάτι πολύ χρήσιμο στις μέρες μας.
Το έργο του Δημήτρη Αλεξάκη «δοκιμάστηκε» άλλες δύο φορές: Το 2009 στη Γερμανική Σχολή Αθηνών από μια ομάδα ερασιτεχνών ηθοποιών (Το Κόκκινο Δάσος) και το 2010, στις «Αναγνώσεις» του Εθνικού Θεάτρου (Παραμύθι της κίτρινης χώρας) – και τις δύο φορές σε σκηνοθεσία της Φωτεινής Μπάνου.
Οι συντελεστές της παράστασης
Κείμενο: Δημήτρης Αλεξάκης
Σκηνοθεσία: Φωτεινή Μπάνου
Σκηνογραφία: Ευαγγελία Θεριανού
Φωτισμοί: Γιώργος Ζαφειρίου
Ηθοποιοί: Χρήστος Καπενής, Ιζαμπέλλα-Λουΐζα Κυριαζή, Φωτεινή Μπάνου, Παρασκευή Πατελάκη
Πληροφορίες
Κάθε Σάββατο και Κυριακή, στις 9 μ.μ.
Εισιτήρια: 10 ευρώ, Φοιτητικό και άνω των 65 ετών: 8 ευρώ. Ανεργίας και ΣΕΗ: 5 ευρώ.
Διάρκεια Παράστασης: 80 λεπτά
Στο «Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων»
Κύπρου 91Α και Σικίνου 35Α, στην Κυψέλη
Τηλέφωνα: 213 -00. 40. 496 και 69 45- 34. 84. 45
Πώς θα φτάσετε στο Θέατρο
-Με αυτοκίνητο: εύκολο παρκάρισμα
-Με λεωφορείο (στάση Καλλιφρονά): 054, 608, 622, Α8, Β8
-Με τρόλεϊ (στάση Καλλιφρονά): 3, 5, 11, 13, 14 | (στάση Πλατεία Κυψέλης): 2, 4 | με ΗΣΑΠ: Άγιος Νικόλαος (12 λεπτά με τα πόδια)
