Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
«Αν ο άνθρωπος επινόησε το διάβολο, τότε τον φαντάστηκε κατ’ εικόνα και ομοίωσή του»
Φιοντόρ Μιχάηλοβιτς Ντοστογιέφσκι
Ντοστογιέφσκι στο σολάριουμ. Oι «Αδερφοί Καραμάζοφ», το μεγαλειώδες κύκνειο άσμα του Ντοστογιέφσκι, σε μια ανατρεπτική, τολμηρή και ακατάλληλη για ανηλίκους παράσταση, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, από τον Konstantin Bogomolov, το «τρομερό παιδί» του ρωσικού θεάτρου.
Τι είναι, εν τέλει, οι “Καραμάζοφ” και τι το Chekhov Moscow Art Theater; Ένα έχω να πω: ζήσαμε εκστατικοί ένα θαύμα που διήρκεσε πέντε ώρες. Οι ώρες πέρασαν σαν δροσερό νερό. Μια σπάνια εμπειρία. Μισοναρκωμένοι από υπερβατική θεατρική ευτυχία. Προκλητική και υψηλή, κυνική και γονιμική, η παράσταση είναι μια έγερση της τέχνης, ακατανίκητη και αναστάσιμη.
Την είπαν “οργασμική” και είναι! Απολαυστικά σκοτεινή παράσταση με ισάξια δόση υπαρξιακής ανησυχίας, κωμικού στοιχείου και υπερρεαλισμού.
Δεν μπορεί να συγκριθεί με καμία ταινία, συναυλία, θέαμα, στριπτιτζάδικο, ουφάδικο, παραμύθι, αλληγορία, προσωπική αφήγηση. Τα κάνει όλα συντρίμμια.
Ο Κονσταντίν Μπογκομόλοφ, ο πιο αντισυμβατικός και χειμαρρώδης Ρώσος σκηνοθέτης, υποσχέθηκε show, υποσχέθηκε Κόλαση επί σκηνής. Και τήρησε τον καλλιτεχνικό λόγο του.
Σε ένα κατάμαυρο lounge, σαν προθάλαμο VIP μαυσωλείου, με εταιρικά γραφεία, μαρμάρινες επενδύσεις, chesterfield καναπέδες και οθόνες plasma, όπου προβάλλονται, κινηματογραφημένες σε πραγματικό χρόνο, οι εκφράσεις των ηθοποιών, ο δολοφονημένος πατέρας Καραμάζοφ κείτεται εντός ενός hi-tech μηχανήματος σολάριουμ. Αλλόκοτες φιγούρες παρελαύνουν και παράδοξες μουσικές ακούγονται: από ρώσικη ποπ μέχρι μπαλάντες του Freddie Mercury και του Nick Cave.
Ύστερα από πρόσκληση της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση, η πολυσυζητημένη παράσταση του ιστορικού θιάσου του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας ταξιδεύει για πρώτη φορά εκτός συνόρων.
Ακραίες προσωπικότητες και οριακές σχέσεις. Αστυνομικό μυστήριο και δικαστική πλοκή γύρω από μια στυγερή πατροκτονία. Ερωτικές ίντριγκες και πυρετικοί λόγοι περί δικαιοσύνης, ηθικής, ελεύθερης βούλησης, πίστης, ηδονής και ακολασίας. Στους “Αδερφούς Καραμάζοφ” (1880), ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι διερευνά τη σύνθετη και αντιφατική φύση του ανθρώπου μέσα από την ιστορία του κτηνώδους Φιοντόρ Παύλοβιτς Καραμάζοφ και των γιων του.
Αισθητικά αντισυμβατική, πολιτικά ρηξικέλευθη και ακατάλληλη για ανηλίκους, η παράσταση του Κονσταντίν Μπογκομόλοφ μεταφέρει τους Αδερφούς Καραμάζοφ από τη Ρωσία του ύστερου 19ου αιώνα και της κατάργησης της δουλοπαροικίας σε εκείνη της σημερινής μπουρζουαζίας των ολιγαρχών, για να στηλιτεύσει με μαύρο χιούμορ την τωρινή κοινωνική και ηθική παρακμή. Η λέξη «Αδερφοί» φεύγει από τον τίτλο και ο νεότερος από τους Καραμάζοφ ερμηνεύεται από γυναίκα ηθοποιό. Γιατί ο εμφύλιος αλληλοσπαραγμός δεν αφορά μόνο μία οικογένεια ή αποκλειστικά το ανδρικό φύλο, αλλά όλη την ανθρωπότητα.
Συντελεστές
Σκηνοθεσία: Konstantin Bogomolov
Σκηνογραφία: Larisa Lomakina
Φωτισμοί: Damir Ismagilov
Σχεδιασμός βίντεο: Alexander Simonov
Διεύθυνση σκηνής: Irena Arkhangelskaya
Ερμηνεύουν: Igor Mirkurbanov, Roza Khairullina, Philipp Yankovsky, Konstantin Bogomolov, Alexey Kravchenko, Viktor Verzbitskiy, Darya Moroz, Aleksandra Rebenok, Marina Zudina,
Natalia Kudryashova, Maxim Matveev, Pavel Chinarev, Danil Steklov, Nadezhda Borisova, Maria Karpova, Svetlana Kolpakova, Artem Panchyk, Vladimir Panchyk
Πληροφορίες
Chekhov Moscow Art Theater
“Οι Καραμάζοφ”
Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση
3-6 Ιανουαρίου 2016
19:00 Κεντρική Σκηνή
5 ώρες (με δύο διαλείμματα)
* Μετά την παράσταση, συζήτηση του κοινού με τους συντελεστές
Συντονισμός: Γρηγόρης Ιωαννίδης, κριτικός θεάτρου και επίκουρος καθηγητής του τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών
Τρίτη 5 Ιανουαρίου
Masterclass θεάτρου με τον Konstantin Bogomolov
Η πατροκτονία
Η πατροκτονία αποτελεί σταθερό μοτίβο στο έργο του Ντοστογιέφσκι και τον κεντρικό άξονα των Αδερφών Καραμάζοφ. Μάλιστα, ο Sigmund Freud δημοσίευσε το 1928 τη μελέτη “Ο Ντοστογιέφσκι και η πατροκτονία”, όπου εξετάζει με ψυχαναλυτικούς όρους την προσωπικότητα του Ντοστογιέφσκι.
Άνθρωπος οξύθυμος και τυραννικός, o πατέρας του Ντοστογιέφσκι, Μιχαήλ Αντρέγεβιτς, στρατιωτικός ιατρός, διευθυντής πτωχοκομείου και έπειτα κτηματίας, δολοφονήθηκε το 1839 από χωρικούς.
Οι “Αδερφοί Καραμάζοφ” γράφονταν και δημοσιεύονταν σε συνέχειες, από το 1879 έως το 1880, στο λογοτεχνικό περιοδικό “Ο Ρώσος Αγγελιοφόρος”. Ο Ντοστογιέφσκι επιθυμούσε να αποτελέσουν το πρώτο μέρος μιας επικής τριλογίας με τίτλο “Η ζωή ενός μεγάλου αμαρτωλού”. Ο θάνατός του, το 1881, σε ηλικία εξήντα ετών, δεν του επέτρεψε να κάνει πράξη την πρόθεσή του.
Οι “Αδερφοί Καραμάζοφ” συγκαταλέγονται στα αγαπημένα μυθιστορήματα του Franz Kafka, του Albert Einstein, του Ludwig Wittgenstein, του Martin Heidegger, του Albert Camus, του James Joyce και του Φρόυντ.
Θέατρο Τέχνης
Το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας ιδρύθηκε το 1898 από τους Konstantin Stanislavski και Vladimir Nemirovich-Danchenko και συνδέθηκε ευθύς αμέσως με τη μεγάλη επιτυχία της παράστασης του “Γλάρου” (1898) του Anton Chekhov, σε σκηνοθεσία του Στανισλάφσκι. Σε αυτό το θέατρο έκαναν πρεμιέρα όλα τα μετέπειτα έργα του Τσέχοφ (Θείος Βάνιας, Τρεις αδερφές, Βυσσινόκηπος), σε αυτό εφαρμόστηκε η περίφημη μέθοδος υποκριτικής του Στανισλάφσκι, σε αυτό σφυρηλατήθηκε η ιδέα του ensemble ηθοποιών με ενιαίο ερμηνευτικό κώδικα και σε αυτό, με τον Στανισλάφσκι, εγκαινιάστηκε ο αιώνας του σκηνοθέτη. Το θέατρο διανύει την 117η σεζόν λειτουργίας του και έμβλημά του εξακολουθεί να είναι ένας γλάρος με ανοιχτές φτερούγες.
Ο Yul Brynner ερμήνευσε τον Ντμίτρι, τον μεγαλύτερο από τους Αδερφούς Καραμάζοφ, στην ομώνυμη ταινία του 1958. Συμπτωματικά, ο πατέρας του Μπρύννερ εγκατέλειψε την οικογένειά του, το 1923, όταν ακόμα ζούσαν στη Ρωσία, για τα μάτια μιας ηθοποιού του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας.
Ο Κονσταντίν Μπογκομόλοφ, ως σκηνοθέτης, συγγραφέας, ενίοτε ακόμη και ως ηθοποιός (όταν ένας από τους πρωταγωνιστές στους Καραμάζοφ αρρώστησε, τον αντικατέστησε ο ίδιος!), έχει λάβει αρκετά βραβεία στην πατρίδα του, έχει υπάρξει πολλές φορές υποψήφιος για το Εθνικό Βραβείο «Χρυσή Μάσκα» και έχει παρουσιάσει τη δουλειά του σε ευρωπαϊκά θέατρα και διεθνή φεστιβάλ θεάτρου, όπως το Εθνικό Θέατρο της Πολωνίας στη Βαρσοβία, το Festwochen στη Βιέννη και το Theaterformen στο Ανόβερο.
Ανεβάζοντας τον Ιδανικό σύζυγο του Oscar Wilde σαν trash κωμωδία ή παρουσιάζοντας τον Βασιλιά Ληρ ως καρκινοπαθή γυναίκα, ο Κονσταντίν Μπογκομόλοφ (γεννημένος το 1975) θεωρείται ένας από τους πιο ριζοσπαστικούς σκηνοθέτες του ρωσικού θεάτρου. Οι Καραμάζοφ, με υπότιτλο Μια ονειροφαντασία του σκηνοθέτη Κ. Μπογκομόλοφ, αποτελούν την τέταρτη συνεργασία του με το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας.
Μια οικογένεια
Μέσα από την ιστορία μιας άσημης οικογένειας ο Ντοστογιέφσκι κατάφερε να αναδείξει όλες τις παραμέτρους του σύγχρονου κράτους –τη δύναμη του Τύπου, τη λειτουργία του δικαστικού συστήματος, τη σημασία της εκκλησίας, της εκπαίδευσης, το ζήτημα της πολιτικής και της εθνικής προπαγάνδας. Δημιουργεί ένα αστυνομικό μυθιστόρημα (Έγκλημα και Τιμωρία), όπου κυριαρχεί ένα οικογενειακό δράμα (Έφηβος), γεμάτο από μικρούς και μεγάλους δαίμονες (Δαιμονισμένοι) και στο πρόσωπο του Αλιόσα Καραμάζωφ προβάλλει έναν αναβαπτισμένο πρίγκιπα Μίσκιν (Ηλίθιος).
Το μυθιστόρημα είναι η ιστορία μιας οικογένειας, η ζωή ενός μικρόκοσμου.
Εάν το μέγεθος ενός συγγραφέα υπολογίζεται με την ενορατική του δύναμη και το φιλοσοφικό του βάρος, τότε ο Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι δικαίως θεωρείται σήμερα ο μάγος – γίγαντας της λογοτεχνίας. Οι αντιήρωές του, απαλλαγμένοι από τη δογματική βεβαιότητα του «Καλού» και του «Κακού», μετέδωσαν το μικρόβιο της αμφιβολίας σε πολλούς χαρακτήρες της παγκόσμιας μυθοπλασίας. Οι κατακτήσεις του σε επίπεδο ύφους και ιδεών έγιναν κτήμα μιας ευρύτερης κοινότητας διανοουμένων και η επιρροή του είναι κατάδηλη σε συγγραφείς όπως ο Καμύ, ο Κάφκα, ο Προυστ, ο Μοράβια ή ο Βίτολντ Γκομπρόβιτς, καθώς και σε φιλοσόφους όπως ο Νίτσε και ο Βιτγκενστάιν.
Κύκνειο άσμα
Οι “Αδελφοί Καραμάζοφ” αποτελούν το κύκνειο άσμα του Ντοστογιέφσκι. Το έργο συγγράφηκε κατά τη διάρκεια των ετών 1879-1880. Πρόθεση του συγγραφέα ήταν να αποτελέσει το πρώτο μέρος ενός μεγαλύτερου έργου, με πρωταγωνιστή τον Αλιόσα Καραμάζοφ, υπό την ονομασία “Η Ζωή Ενός Μεγάλου Αμαρτωλού”, εντούτοις το έργο έμεινε ανολοκλήρωτο, καθώς ο συγγραφέας απεβίωσε το 1881. Η πλοκή του συγγράμματος συγκεντρώνεται γύρω από τη διαλυμένη οικογένεια των Καραμάζοφ, που προσπαθεί ύστερα από χρόνια να γεφυρώσει το χάσμα που τη χωρίζει. Ο δύστροπος χαρακτήρας του πατέρα, Φιοντόρ Πάβλοβιτς Καραμάζοφ, και οι συνεχείς συγκρούσεις του με τον μεγαλύτερο γιο του Ντιμίτρι, δυσχεραίνουν την προσπάθεια επανένωσης. Η συνεχής αυτή σύγκρουσή τους θα αποτελέσει την αιτία της διάλυσης της οικογένειας· καθώς ο πατέρας έπειτα από μια λογομαχία τους, καταλήγει άγρια δολοφονημένος και όλα τα στοιχεία υποδεικνύουν τον Ντιμίτρι ως δράστη. Ο ένοχος μπορεί να είναι μόνο ένας, εν τούτοις είναι περισσότεροι αυτοί που όπλισαν το χέρι του δράστη! Οι κεντρικοί ήρωες, οι αδερφοί Καραμάζοφ, αλλά και οι δευτερεύοντες χαρακτήρες, απεικονίζουν τις δυνάμεις που ενυπάρχουν σε κάθε ανθρώπινη ψυχή. Έτσι ο Ντιμίτρι συμβολίζει το άλογο πάθος, ο άθεος Ιβάν τη λογική δίχως ίχνος συναισθήματος, ο Αλιόσα εκφράζει την προσκόλληση προς την παράδοση (οικογένεια, θρησκεία)· ο πατέρας, Φιοντόρ Πάβλοβιτς, αποτελεί την προσωποποίηση της παρακμής και της χυδαιότητας, ενώ ο νόθος υιός Σμιερντιακόφ απεικονίζει το σκοτάδι και την οργή. Το έργο τοποθετείται στα τέλη της δεκαετίας του 1860– την εποχή μετά την κατάργηση της δουλοπαροικίας στην τσαρική Ρωσία. Η νέα αυτή εποχή για την αυτοκρατορία αποπνέει στον συγγραφέα αισθήματα αισιοδοξίας και μια αίσθηση ανανέωσης για τον κόσμο, γεγονός που αποδεικνύεται παρά την όλη τραγικότητα της υπόθεσης του έργου και από το περιεχόμενό του και κυρίως από το τέλος του· γι’ αυτόν τον λόγο εξάλλου το βιβλίο θεωρείται ένα από τα πιο αισιόδοξα του Ντοστογιέφσκι.
Οι Αδερφοί Καραμάζοφ έγιναν παγκοσμίως γνωστοί χάρις και στο κεφάλαιο του Μέγα Ιεροεξεταστή. Σ’ αυτό το σημείο του έργου, ο άθεος Ιβάν επιδιώκει να αποδείξει στον θρησκόληπτο αδερφό του Αλιόσα, πως η εκκλησία και οι εκπρόσωποί της, δεν ακολουθούν το θείο έργο, παρά μονάχα φροντίζουν για την ικανοποίηση των ιδιωτικών τους συμφερόντων. Επιδιώκουν με ένα διαστρεβλωμένο δόγμα να θολώσουν την ανθρώπινη λογική, έχοντας ως σκοπό να σκλαβώσουν τον άνθρωπο, επειδή δεν δύναται κατά αυτούς να είναι ελεύθερο ον με ατομική βούληση. Η ανθρωπότητα δεν χρειάζεται ελευθερία άλλα έναν αρχηγό για να ακολουθεί με τυφλή υποταγή και τον ρόλο του αλάνθαστου καθοδηγητή θα τον επιτελέσει η εκκλησία με τα όργανά της. Για να αποδείξει τα παραπάνω, ο Ιβάν παρουσιάζει τον Χριστό να επανέρχεται στη Γη, αυτή τη φορά στη Σεβίλλη των χρόνων της Ιεράς Εξέτασης. Την ώρα που πραγματοποιεί ένα ακόμα θαύμα, ένας Καρδινάλιος αναγνωρίζει στο πρόσωπό του τον Σωτήρα ή κάποιον που του μοιάζει, και διατάζει τη σύλληψή του. Στη φυλακή ο Καρδινάλιος – Μέγας Ιεροεξεταστής βγάζει έναν πύρινο λόγο εναντίον του κρατούμενου που ήρθε να ισοπεδώσει το οικοδόμημά τους και αποφασίζει να “σταυρώσει” για ακόμα μια φόρα αυτόν που δηλώνει πως υπηρετεί.
«Είσαι Εσύ; Εσύ;… Σώπα, μην αποκρίνεσαι. Τι θα μπορούσες, άλλωστε, να πεις; Το τι θα πεις περίφημα το ξέρω. Δε δικαιούσαι όμως να προσθέσεις το παραμικρό στα όσα είπες κάποτε. Γιατί λοιπόν ήρθες να χαλάσεις την ησυχία μας; Γιατί για να χαλάσεις την ησυχία μας ήρθες, και τούτο το γνωρίζεις. Ξέρεις όμως τι έχει να γίνει αύριο; Δεν ξέρω ποιος είσαι ούτε και θέλω να μάθω. Είτε είσαι Εκείνος είτε κάποιος που του μοιάζει απλώς, εγώ αύριο θα σε καταδικάσω και θα σε κάψω στην πυρά ως το δολιότερο των αιρετικών κι ο ίδιος ο λαός που σήμερα σου φιλούσε τα πόδια, αύριο κιόλας, μ’ ένα μου νεύμα, θα τρέχει να ρίξει στην πυρά Σου προσανάμματα, αυτό το ξέρεις; Ναι, ίσως να το ξέρεις».
«Θέλεις να πας στον κόσμο και πηγαίνεις με άδεια χέρια, φέρνοντας μονάχα κάποιαν επαγγελία ελευθερίας που αυτοί, μέσα στην κουταμάρα τους και την έμφυτη ατιμία τους, είναι ανίκανοι ακόμα και να τη σκεφτούν, που τη φοβούνται και την τρέμουν, γιατί για τον άνθρωπο και την κοινωνία των ανθρώπων ποτέ τίποτα δε στάθηκε πιο αβάσταχτο από την ελευθερία! Βλέπεις όμως τούτες τις πέτρες μέσα στη γυμνή, φλογισμένη έρημο; Εάν τις μετατρέψεις σε ψωμί, θα τρέξει πίσω σου η ανθρωπότητα ωσάν κοπάδι ευγνώμον και πειθήνιο, το οποίο όμως θα τρέμει αιώνια μην τύχει και τραβήξεις το χέρι σου και του λείψει το ψωμί σου. Εσύ όμως δεν ήθελες να στερήσεις από τον άνθρωπο την ελευθερία του και απέκρουσες την πρόταση, γιατί τι είδους ελευθερία είναι αυτή συλλογίστηκες, αν η υπακοή ξεπληρώνεται με ψωμί;».
«Καμιά επιστήμη δεν θα τους προσφέρει τον άρτο ενόσω παραμένουν ελεύθεροι, αλλά η κατάληξη θα είναι να φέρουν την ελευθερία τους και να την αποθέσουν στα πόδια μας και να μας πουν: “Κάλλιο να μας σκλαβώσετε, αλλά ταΐστε μας”. Και τελικά θα καταλάβουν και οι ίδιοι πως είναι αδιανόητο να υπάρξει για τον καθένα και η ελευθερία και ο επίγειος άρτος, γιατί ουδέποτε θα μάθουν να τα μοιράζονται αυτά μεταξύ τους! Θα πεισθούν επίσης ότι ουδέποτε θα απελευθερωθούν, γιατί είναι αδύναμοι, ακόλαστοι, τιποτένιοι και αντάρτες!».
«Διορθώσαμε το έργο Σου και το βασίσαμε στο θαύμα, στο μυστήριο και στην αυθεντία. Και χάρηκαν οι άνθρωποι, διότι πάλι σαν κοπάδι τους οδηγούν, και απαλλάχθηκαν επιτέλους οι καρδίες τους από το δώρο τούτο το φοβερό που τόσα βάσανα τους είχε φέρει. Λέγε πράξαμε σωστά, ήταν σωστά αυτά που πράξαμε και τους διδάξαμε; Μην εμείς δεν αγαπήσαμε την ανθρωπότητα, αφού με τόση ταπεινοφροσύνη παραδεχθήκαμε την αδυναμία της, από αγάπη γι’ αυτήν αλαφρύναμε το φορτίο της, επιτρέψαμε στην αδύναμη φύση της ως και την αμαρτία, αρκεί αυτή να γίνεται με την αδεία μας; Γιατί λοιπόν έρχεσαι τώρα να μας χαλάσεις την ησυχία μας;».
«Σ’ το ξαναλέω, αύριο κιόλας θα δεις το πειθήνιο τούτο κοπάδι να σπεύδει στο πρώτο μου νεύμα να ρίξει αναμμένα κάρβουνα στην πυρά όπου θα Σε κάψω, και τούτο γιατί ήρθες να μας χαλάσεις την ησυχία μας. Γιατί, αν υπάρχει κάποιος που να αξίζει πιότερο απ’ όλους την πυρά μας, αυτός είσαι Εσύ. Αύριο θα Σε κάψω».
Ένα ρώσικο παραμύθι
Μία φορά και έναν καιρό ζούσε μία πολύ κακιά γυναίκα, Πέθανε χωρίς να έχει κάνει κανένα καλό στη ζωή της. Την άρπαξαν οι διαβόλοι και την έριξαν στην Κόλαση. Τότε ο φύλακας άγγελός της σκέφτηκε: “Πρέπει να θυμηθώ κάποια καλή πράξη που έκανε αυτή η γυναίκα για να την πω στον Θεό”. Έτσι, θυμήθηκε πως κάποτε η γυναίκα αυτή έδωσε από τον κήπο της ένα κρεμμυδάκι σε μία ζητιάνα. Και ο Θεός είπε στον άγγελο: “Πάρε λοιπόν το κρεμμυδάκι αυτό και πήγαινε στην κόλαση. Κράτα το από τη μία άκρη και ας πιαστεί αυτή από την άλλη. Αν τα καταφέρεις να την τραβήξεις από εκεί, τότε ας πάει στον Παράδεισο. Όμως αν σπάσει το κρεμμυδάκι, θα μείνει στην Κόλαση”.
Έτρεξε ο άγγελος και λέει στη γυναίκα: “Πιάσου γερά από κρεμμυδάκι και γω θα σε τραβήξω”. Και άρχισε να την τραβάει προσεκτικά. Σχεδόν την είχε βγάλει έξω ολόκληρη, όταν και άλλοι αμαρτωλοί γαντζώθηκαν πάνω της για να βγουν και αυτοί μαζί της έξω. Μα η γυναίκα που ήταν κακιά, άρχισε να τους κλωτσάει: “Εμένα θέλουν να βγάλουν και όχι εσάς. Δικό μου είναι το κρεμμυδάκι και όχι δικό σας”.
Μόλις το είπε αυτό, το κρεμμυδάκι αμέσως έσπασε, και αυτή ξανάπεσε στη λίμνη με τις φλόγες της Κόλασης. Ο άγγελος έβαλε τα κλάματα και έφυγε”.
Τι είναι Κόλαση; Έλλειψη αγάπης.
* Ο Φιόντορ Μιχάηλοβιτς Ντοστογιέφσκι (ρωσ.: Фёдор Михайлович Достоевский, ΔΦΑ [ˈfʲɵdər mʲɪˈxajləvʲɪt͡ɕ dəstɐˈjefskʲɪj] 11 Νοεμβρίου 1821 – 9 Φεβρουαρίου 1881) ήταν Ρώσος συγγραφέας, κορυφαία μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1821 στη Μόσχα. Ο πατέρας του ήταν γιος κληρικού, και δεν ήταν αριστοκράτης. Σύμφωνα με την παράδοση της εποχής θα έπρεπε να γίνει και αυτός κληρικός, κατόρθωσε όμως να σπουδάσει ιατρική, έγινε στρατιωτικός γιατρός και με τη σταδιοδρομία του αυτή μπήκε στην κληρονομική αριστοκρατία. Φεύγοντας από τη στρατιωτική υπηρεσία τελείωσε την καριέρα του ως διευθυντής ενός πτωχοκομείου στη Μόσχα. Έτσι η κοινωνική αφετηρία του Ντοστογιέφσκι βρισκόταν κατά κάποιον τρόπο στο σύνορο της αριστοκρατίας και των Rasnotchinzen (που κατά λέξη μεταφράζεται άνθρωποι από άλλη τάξη), οι οποίοι είναι άτομα του μη αριστοκρατικού μεσαίου στρώματος, με προσωπικές ικανότητες και επιτεύγματα, με τα οποία είχαν κατορθώσει να αποκτήσουν πρόσβαση στο ανώτερο στρώμα, κυρίως ως καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι, συγγραφείς, δάσκαλοι (ιδίως οικοδιδάσκαλοι), γιατροί, επίσης σε άλλα επαγγέλματα διανοουμένων που ως προϋπόθεση είχαν ένα υψηλότερο πνευματικό επίπεδο. Έτσι, ο πατέρας του ήταν «ευγενής πρώτης γενιάς κι από νομική άποψη ανήκε στα προνομιούχα ανώτερα στρώματα, χωρίς όμως κοινωνικό status». Ο πατέρας του Ντοστογιέφσκι θα αγοράσει το 1831 ένα μεγάλο αγρόκτημα με τρία χωριά και για να εξασφαλίσει την οικογένειά του και για να έχει πρόσβαση στην αριστοκρατία. Έτσι ο νεαρός Φιοντόρ «δεν μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια και στη στέρηση» αλλά μέσα σε συνεχείς οικονομικούς υπολογισμούς και παρατηρώντας την πραγματική φτώχεια στους ασθενείς του πτωχοκομείου. Ο πατέρας του θα δολοφονηθεί το 1839 επειδή ήταν ιδιαίτερα μισητός από τους χωρικούς λόγω του σκληροτράχηλου και αυταρχικού του χαρακτήρα. Ο Ντοστογιέφσκι ύστερα από μία αρχική κατ’ οίκον διδασκαλία πήγε οικότροφος σε δύο σχολεία στη Μόσχα, ένα από τα οποία γαλλικό. Όταν τέλειωσε το σχολείο συνέχισε τις σπουδές του στην Πετρούπολη σε κρατική στρατιωτική σχολή μηχανικών και για σύντομο χρονικό διάστημα άσκησε αυτό το επάγγελμα. Το 1843 αποχωρώντας οριστικά από αυτό το επάγγελμα έλαβε την απόφαση να ασχοληθεί αποκλειστικά με τη λογοτεχνία. Αυτό δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα μίας μακράς πορείας, η οποία ξεκινούσε από τα χρόνια της σχολικής εκπαίδευσής του: σταθερός ήταν ο προσανατολισμός του στη λογοτεχνία.
H σύλληψη, η δίκη και η καταδίκη του σε εξορία
Τον Απρίλιο του 1849 ο Ντοστογιέφσκι συνελήφθη και πέρασε από έκτακτο στρατοδικείο. Η κατηγορία ήταν για συμμετοχή σε προδοτική συνωμοσία. Την άνοιξη του 1849 είχε προσχωρήσει σε μια πολιτικοφιλοσοφική λέσχη που έγινε γνωστή ως κίνηση Πετρασέφσκι ή οι Πετρασέφσκηδες. Η ποινή που επιβλήθηκε στον Ντοστογιέφσκι ήταν τέσσερα χρόνια καταναγκαστικά έργα και στρατιωτική υπηρεσία ως απλός στρατιώτης για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα. Στο δικαστήριο δεν αρνήθηκε ούτε τις φιλελεύθερες πεποιθήσεις του ούτε το ενδιαφέρον του για τον ουτοπικό σοσιαλισμό, ιδιαίτερα για τις ιδέες του Σαρλ Φουριέ ή τη διαμαρτυρία του για πολλά φαινόμενα της ρωσικής πραγματικότητας. Παρουσίασε τον εαυτό του ως έναν «αφελή-έντιμο ανθρωπιστή και λόγιο ο οποίος απέβλεπε στο γενικό καλό της ανθρωπότητας», κυρίως όμως ήθελε μέσα από την πλούσια βιβλιοθήκη των Πετρασέφσκι «να γνωρίσει τα νεότατα λογοτεχνικά ρεύματα της Ευρώπης». Το δικαστήριο δεν δέχθηκε αυτή του την εξήγηση και «ίσως είχε τους λόγους του να είναι δύσπιστο». Έτσι από μεταγενέστερες μαρτυρίες είναι λ.χ. γνωστό ότι συμμετείχε ενεργά στην προσπάθεια λειτουργίας παράνομου τυπογραφείου, ενώ «ευκαιριακά είχε δηλώσει πως ήταν διατεθειμένος να πάρει μέρος εν ανάγκη και σε μια ένοπλη εξέγερση». Στις 16 Νοεμβρίου 1849 ο Ντοστογιέφσκι και οι σύντροφοί του δικάστηκαν και καταδικάσθηκαν σε θάνατο. Ακολούθησε ένας πόλεμος νεύρων με εικονικές εκτελέσεις και ατέλειωτες ώρες παραμονής σε μια πλατεία της Πετρούπολης, στις 22 Δεκεμβρίου του 1849, σε αναμονή του εκτελεστικού αποσπάσματος. Η ποινή του μετατράπηκε τελικά σε τετραετή εξορία και καταναγκαστικά έργα στο Ομσκ της Σιβηρίας.
Το φθινόπωρο του 1855 έγινε υπαξιωματικός και τον επόμενο χρόνο προήχθη σε αξιωματικό. Τον Μάρτιο του 1859 του επιτράπηκε να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ρωσία, όχι όμως ακόμα στις μεγάλες πόλεις. Αυτό θα γίνει τον Δεκέμβριο του 1859. Την περίοδο της στρατιωτικής του θητείας θα κάνει τον πρώτο του γάμο: γνωρίζει και παντρεύεται τον Φεβρουάριο του 1857 τη Μαρία Ισάγιεβα που λίγο πριν είχε χηρέψει. Ήταν «μία πραγματικά μορφωμένη και με τον τρόπο της γοητευτική γυναίκα, συνάμα όμως έπασχε από ανίατο πνευμονικό νόσημα, νευρική και ευερέθιστη, προφανώς υστερική, αν όχι ψυχοπαθής».
Το 1859 επέστρεψε στην Πετρούπολη και εξέδωσε μαζί με τον αδελφό του δύο περιοδικά τα οποία, όμως, δεν σημείωσαν επιτυχία με αποτέλεσμα ο Ντοστογιέφσκι να βρεθεί καταχρεωμένος. Ο μόνος τρόπος για να συγκεντρώσει χρήματα και να ξεπληρώσει τα χρέη του ήταν η συγγραφή. Την ίδια περίοδο εκδηλώθηκε το σχεδόν νοσηρό του πάθος για τα τυχερά παιχνίδια -ακριβώς ως αποτέλεσμα αυτής της οικονομικής δυσχέρειας- που τον έφερε στο χείλος της υλικής και της σωματικής καταστροφής. Σε αυτό το διάστημα έγραψε τα καλύτερα του έργα: Ο παίκτης, Οι αδερφοί Καραμάζοφ, Έγκλημα και Τιμωρία, Ο Ηλίθιος, Οι δαιμονισμένοι. Όταν κατάφερε πλέον να ανασάνει από το βάρος των χρεών ανέλαβε τη διεύθυνση του περιοδικού “Πολίτης” και λίγα χρόνια αργότερα εξέδωσε το δικό του περιοδικό, Το Ημερολόγιο Ενός Συγγραφέα, που σε αντίθεση με τις προηγούμενες εκδοτικές εμπειρίες σημείωσε τεράστια επιτυχία. Πέθανε το 1881 στην Πετρούπολη σε ηλικία 60 ετών.
Ο Ντοστογιέφσκι, πέρα από επιληπτικός, υπέφερε σ’ όλη του τη ζωή και από ασθένεια των πνευμόνων. Στις 26 Ιανουαρίου του 1881, είχε μια σοβαρή πνευμονική αιμορραγία. Το βράδυ της ίδιας ημέρας κάλεσαν τον ιερέα της γειτονικής Εκκλησίας του Αγίου Βλαντίμιρ κι ο Ντοστογιέφσκι εξομολογήθηκε και δέχτηκε τη Θεία Κοινωνία. Όπως γράφει στο “Ημερολόγιό” της η Άννα Γρηγόριεβνα Ντοστογιέφσκι, όταν διαβεβαίωνε τον Ντοστογιέφσκι ότι θα ζούσε ακόμη για πολλά χρόνια, εκείνος της απάντησε: “Όχι, το ξέρω, θα πεθάνω σήμερα! Άναψε μια λαμπάδα, Άννια, και δος μου το Ευαγγέλιο”.
Στις 28 Ιανουαρίου (9 Φεβρουαρίου με το νέο ημερολόγιο), ώρα 8.36 το βράδυ, ο Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι πέθανε. Τα νέα για το θάνατο του Ντοστογιέφσκι τάραξαν αφάνταστα τους Ρώσους της Αγίας Πετρούπολης. Για δυο συνεχείς ημέρες, 29-30 Ιανουαρίου, το διαμέρισμα της Οδού Κουζνέτσνυ αριθ. 5 κατακλυζόταν από κόσμο, που συνέρρεε για το τελευταίο αντίο – μπροστά στο ξεσκέπαστο φέρετρο στη μέση του γραφείου του – στον πολυαγαπημένο του συγγραφέα. Όλα τα δωμάτια του σπιτιού ήταν κατάμεστα με κόσμο. Μεγάλες μορφές της ρωσικής λογοτεχνίας συνωστίζονταν γύρω από το φέρετρό του.
