Επιμέλεια: Ειρήνη Αϊβαλιώτου
Νιώθω πως έχει χαθεί,
κι όμως δεν ξέρω πότε έφυγε.
(Σαίξπηρ, «Χειμωνιάτικο Παραμύθι»)
***
Ήθελε να τον αγαπάνε. «Δεν ξέρω γιατί… είναι αδυναμία, είναι κόμπλεξ;», ρωτούσε. Κι εμείς τον αγαπούσαμε και τον θαυμάζαμε. «…Εις βάρος άλλων πραγμάτων, πιθανόν να μη λέω μερικές φορές την αλήθεια, ακριβώς γιατί αυτός που έχω απέναντί μου θέλω να μ’ αγαπήσει. Δεν ξέρω από πού πηγάζει αυτό… Φοβάμαι ότι είναι φοβερή αδυναμία δική μου, ενώ μ’ αρέσει να συγκρούομαι για να υπάρχει αποτέλεσμα – γιατί χωρίς σύγκρουση δεν υπάρχει, παντού, άλλωστε».
Τον αγαπούσαμε και το πιθανότερο είναι πως το γνώριζε. Το είχε ομολογήσει κιόλας. Τον αγαπούσαμε ως Διόνυσο στις αιρετικές «Βάκχες» σε σκηνοθεσία Ματίας Λάνγκχοφ, με την αποκαλυπτική και πολυσχολιασμένη είσοδο του ολόγυμνου θεού στην ορχήστρα της Επιδαύρου. Ως Δαρείο στους «Πέρσες» σε σκηνοθεσία Ντίμιτερ Γκότσεφ. Το φάντασμα του βασιλιά που καλείται ως είδωλο και εμφανίζεται σαν ταπεινωμένος μύθος. Να αποθεώνεται στο χειροκρότημα ο Μηνάς Χατζησάββας. Τι χαμόγελο ευτυχίας και θριάμβου είχε ζωγραφιστεί στο πρόσωπό του τότε. Πόσο ψύχραιμος, στωικός, φιλοσοφημένος και ήρεμος ήταν αργότερα στα καμαρίνια, παρά το θόρυβο που είχαν δημιουργήσει κάποιοι “κατευθυνόμενοι” στο κοίλον. Δεν του είχαν συμβεί και λίγα άλλωστε σ’ αυτή την αρχαία ορχήστρα.
Τον θυμόμαστε και τον αγαπήσαμε ως ηθοποιό, ως θεατή, ως καλλιτέχνη, ως ποιητή και ως ποιητή της ζωής. Να παροτρύνει για άποψη και κριτική. Να προσέρχεται πάντα ως πιστός να κοινωνήσει θέατρο στις παραστάσεις του Φεστιβάλ είτε στην Πειραιώς 260, είτε στην Επίδαυρο. Να λέει τη γνώμη του ευθαρσώς και με επιχειρήματα. Να απευθύνει τη θαρρετή του κριτική για τον «Ριχάρδο Γ’» με τον Κέβιν Σπέισι στην Επίδαυρο. Σοφός, προσηνής και σαρωτικός. Σίγουρος, σταθερός, γλυκός, να ρωτάει την άποψη όλων.
Δεν το ξεχνάμε ούτε ως ψυχοθεραπευτή Ίρβιν στο «Δήμιο του Έρωτα», αλλά ούτε και ως αστυνόμο Χαρίτο στην τηλεόραση. Αλησμόνητος στο «Μεφίστο» (Εθνικό Θέατρο), ιδανικός συμπαίχτης της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη στη σκηνή, εμβληματικός στο κινηματογραφικό «Miss violence» του Αλέξανδρου Αβρανά. Ό, τι έκανε άλλωστε, το έκανε με πίστη, συνείδηση και αφοσίωση.
Καλό παράδεισο, ευγενικέ Μηνά Χατζησάββα. Κάποτε θα ξανασυναντηθούμε σε άλλα επίπεδα. Να μας πεις για Στρίντμπεργκ και Ευριπίδη.
Ο αγαπημένος μας ηθοποιός άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 67 ετών στο νοσοκομείο «Ευαγγελισμός», όπου νοσηλευόταν έπειτα από εγκεφαλικό επεισόδιο που υπέστη στις 23 Νοεμβρίου 2015.
Ο Μ. Χατζησάββας είχε αιμορραγικό εγκεφαλικό επεισόδιο, και οι γιατροί του νοσοκομείου είχαν κρίνει την κατάστασή του κρίσιμη.
Είχε μεταφερθεί εκεί σε κωματώδη κατάσταση και νοσηλευόταν σε μονάδα εντατικής θεραπείας. Να σημειωθεί ότι στο παρελθόν είχε προβλήματα με την καρδιά του, τα οποία είχαν επιβαρύνει σημαντικά την υγεία του.
«Μαζί με την τέχνη πορεύτηκα, και αν είμαι αυτό που είμαι, το οφείλω στην τέχνη. Δεν ξέρω πώς θα ήμουνα αν δεν ήμουνα ηθοποιός και δεν έκανα αυτά που έκανα. Δηλαδή διαμορφώθηκα με την δουλειά μου μαζί. Αυτά τα δυο παν μαζί για μένα. Δεν είναι ξέχωρα πράγματα. Πρόκειται ούτως ή άλλως για μία δουλειά η οποία σε βοηθάει να γίνεις καλύτερος άνθρωπος. Για να ασχοληθείς με την ανακάλυψη του κάθε ρόλου και να μπορείς να το αποδώσεις αυτό, πρέπει να αγαπάς πολύ τον άνθρωπο. Αν ασχοληθείς με τον άλλον θα ανακαλύψεις τον εαυτό σου. Όπως ακριβώς γίνεται και με τον έρωτα. Δεν υπάρχει έρωτας αν ο ένας δεν ασχοληθεί για τον άλλο και ξεχάσει τον εαυτό του. Θα πρέπει να ξεχάσεις τον εαυτό σου για να μπορέσει να γίνει ίση μία σχέση. Αν βάζεις τον εαυτό σου πάνω από όλα, δεν πρόκειται να γίνει σχέση. Αλλά όταν δώσεις τον εαυτό σου σε κάτι, αυτό θα εκτιμηθεί πιστεύω».
*
«Πέρασα πάρα πολύ δύσκολα, πολλά χρόνια, πολύ αργά έκανα βήματα, αλλά πιστεύω πως ήταν σταθερά.
Το γεγονός ότι ζυμώθηκα με δυσκολίες και τα πράγματα τα κατέκτησα πάρα πολύ αργά αλλά σταθερά, και αυτή τη στιγμή μπορώ να πω ότι είμαι τυχερός, γιατί ζω μια καλή πραγματικότητα, με σέβονται, με αγαπάνε, πιστεύουν σε μένα, και είναι πολύ ωραία συναισθήματα να τα αισθάνεται κανείς, νομίζω πως καλώς έγινε, όπως έγινε.
Ό, τι δυσκολία και να υπήρχε την αντιμετώπιζα.
Άλλωστε, δε διάλεξα το θέατρο για τα φανταχτερά ονόματα και τη δημοσιότητα.
Το θέατρο ήταν λοιπόν αυτό που με εξέφραζε απόλυτα σαν άνθρωπο, ήμουν καλά με τον εαυτό μου και γι’ αυτό, και δυσκολίες να είχα, τις προσπερνούσα γιατί ήταν μέσα στο πρόγραμμα.
Δε λέω ότι δεν έχω κουραστεί, αυτό θα ήταν ψέμα».
*
«Το σίγουρο είναι ότι, προσωπικώς, αν δεν είχα τη δυνατότητα να κάνω θέατρο που μου αρέσει, που με κεντρίζει, που με κρατά σε εγρήγορση, θα είχα ήδη παραιτηθεί.
Άλλωστε η τέχνη πρέπει να αφυπνίζει, αλλιώς δεν έχει νόημα».
Μηνάς Χατζησάββας (28 Ιανουαρίου 1948 – 30 Νοεμβρίου 2015)
* Γεννημένος στην Αθήνα, ο Μηνάς Χατζησάββας σπούδασε στο «Cours Simon» στο Παρίσι και στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου (1969). Στην πρώτη του επαγγελματική εμφάνιση ως απόφοιτος της σχολής, υποδύθηκε τον Πάρη στο «Ρήσο» του Ευριπίδη, στο Αρχαίο Θέατρο της Δωδώνης (παραγωγή Εθνικού Θεάτρου).
Στη συνέχεια συνεργάστηκε με τους θιάσους των Κατερίνας Ανδρεάδη, Αντιγόνης Βαλάκου, Γιάννη Φέρτη – Ξένιας Καλογεροπούλου. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος του πρωτοποριακού θιάσου «Ελεύθερο Θέατρο» (1970-71), με το οποίο συμμετείχε στις παραστάσεις «Η όπερα του ζητιάνου», «Μια ζωή Γκόλφω», «Ο τυχοδιώκτης» κ.α. Από το 1978 ως το 1983 συνεργάστηκε σταθερά με το Εθνικό Θέατρο σε έργα όπως «Παπαφλέσσας», «Δεν είμαι εγώ», «Ευτυχισμένες μέρες», «Στο βυθό», «Σίβυλλα», «Μάκβεθ».
“Ανοιχτό Θέατρο”
Για περισσότερο από δέκα χρόνια υπήρξε βασικό στέλεχος του «Ανοιχτού Θεάτρου» του Γιώργου Μιχαηλίδη (1984-1998). Ως βασικός πρωταγωνιστής του θιάσου, διακρίθηκε για τις ερμηνείες του μέσα από σημαντικούς ρόλους: Παθιασμένος Τζοβάνι («Κρίμα που είναι πόρνη»), περήφανος Βενέδικτος («Πολύ κακό για το τίποτα»), κουρέας Φίγκαρο («Ο γάμος του Φίγκαρο» και «Ο Κουρέας της Σεβίλλης»), αντισυνταγματάρχης Βερσίνιν («Τρεις αδελφές»), Αγαμέμνων («Ορέστεια»), Θησέας και Όμπερον («Όνειρο καλοκαιρινής νυχτας»), δικαστής Αζντάκ («Ο κύκλος με την κιμωλία») κ.ά.
Το διάστημα 2000-2003 συνεργάστηκε με το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Πάτρας στα έργα «Κ.Π. Καβάφης», «Φάουστ», «Αγαμέμνων», «Βυσσινόκηπος», «Συρανό ντε Μπερζεράκ», ενώ στη συνέχεια στο ελεύθερο θέατρο πρωταγωνίστησε στις παραστάσεις «Χίτσκοκ Μπλοντ», «Όνορ», «Σκηνές από ένα γάμο», «Εγκλήματα κι εγκλήματα» (2003-2008).
Εθνικό Θέατρο
Στη συνεργασία του με το Εθνικό Θέατρο που ακολούθησε (2010-2014) υποδύθηκε τον «Τίτο Ανδρόνικο» στην ομώνυμη τραγωδία του Σαίξπηρ σε σκηνοθεσία Αν. Μπρούσκου (2010) και τον Μαρκήσιο ντε Σαντ στο «Μαρά/Σαντ» του Π. Βάις σε σκηνοθεσία Εφ. Θεοδώρου (2010). Επίσης, πρωταγωνίστησε στην «Εμίλια Γκαλότι» του Λέσινγκ (2010) και στον «Περικλή» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (2011-12) σε σκηνοθεσία Γ. Χουβαρδά, στο «Έτσι είναι (αν έτσι νομίζετε)» του Λ. Πιτραντέλλο σε σκηνοθεσία Δ. Καραντζά (2014), στο «Μεφίστο» των Αρ. Μνουσκίν/Κλ. Μαν σε σκηνοθεσία Ν. Μαστοράκη και στο «Κρίμα που είναι πόρνη» του Τζ. Φορντ σε σκηνοθεσία Δ. Λιγνάδη (2014).
Η τελευταία του εμφάνιση στο θέατρο ήταν το καλοκαίρι του 2015 στο έργο «Οι Τυφλοί, ή ο ήχος των μικρών πραγμάτων σε μεγάλο σκοτεινό τοπίο» του Μ. Μαίτερλινκ, σε σκηνοθεσία Ζ. Χατζηαντωνίου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών.
Αρχαίο δράμα
Στενή υπήρξε και η σχέση του Μηνά Χατζησάββα με το αρχαίο δράμα. Είχε παίξει σε τραγωδίες και κωμωδίες στην Επίδαυρο. Είχε υποδυθεί, μεταξύ άλλων, τον Ιππόλυτο στο ομώνυμο έργο του Ευριπίδη με το Εθνικό (1989), τον Βλέπυρο στις Εκκλησιάζουσες (1992), τον Ιεροκλή στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, τον Διόνυσο στις «Βάκχες» σε σκηνοθεσία Μ. Λάνγκχοφ (ΚΘΒΕ 1997), τον Αγαμέμνονα στην ομώνυμη τραγωδία του Αισχύλου σε σκηνοθεσία Α. Μπρούσκου (2008), τον Δαρείο στους «Πέρσες» σε σκηνοθεσία Ντ. Γκότσεφ (Ε.Θ. 2009) – ενώ είχε συμμετάσχει στις παραστάσεις «Ηρακλής μαινόμενος» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Μ. Μαρμαρινού (Ε.Θ. 2011), «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» (2012) και «Αγαμέμνων» του Αισχύλου (2013).
Κινηματογράφος
Στον κινηματογράφο εμφανίστηκε για πρώτη φορά με την ταινία «Οι Όμορφες Μέρες», σε σκηνοθεσία Κ. Ασημακόπουλου (1969). Έπαιξε σημαντικούς ρόλους σε πάνω από 30 ταινίες, ανάμεσά τους στις ταινίας «Τα παιδιά του Κρόνου» του Γ. Κόρρα ( Βραβείο Β΄Ανδρικού ρόλου, 1985), «Κλειστή στροφή» του Ν. Γραμματικού (Βραβείο Α΄Ανδρικού ρόλου, 1991), «Ονειρεύομαι τους φίλους μου» του Ν. Παναγιωτόπουλου (1993), «Οι ακροβάτες του κήπου» του Χρ. Δήμα (2001), «Lilly΄s story» (Βραβείο Β΄Ανδρικού ρόλου, 2002), «Όμηρος» του Κ. Γιάνναρη (2004), «Τη νύχτα που ο Φερνάντο Πεσσόα συνάντησε τον Κωνσταντίνο Καβάφη» (2008), «Απ’ τα κόκαλα βγαλμένα» του Σ. Γκορίτσα (2011), «Άδικος κόσμος» του Φ. Τσίτου (2011), «J.A.C.E.» του Μ. Καραμαγγιώλη (2011), «Miss violence» του Αλ. Αβρανά (2011). Η τελευταία ταινία στην οποία εμφανίστηκε, ήταν το «Ένας άλλος κόσμος» του Χρ. Παπακαλιάτη (πρεμιέρα 17/12).
Τηλεόραση
Η τηλεοπτική του παρουσία υπήρξε επίσης πλούσια. Από «Τ΄αγρίμια» (1973) έως τη φετινή «10η Εντολή», ο Μηνάς Χατζησάββας έχει πρωταγωνιστήσει σε δεκάδες σειρές. Ανάμεσά τους η «Αναστασία» του Γ.Κορδέλα που τον έκανε γνωστό στο ευρύ κοινό, οι «Κλειστοί δρόμοι» σε σκηνοθεσία Γ.Μιχαηλίδη, η «Ανατομία ενός εγκλήματος» και το «Νυχτερινό δελτίο» του Π. Κοκκινόπουλου, το «Δέκατο τρίτο κιβώτιο» του Τ. Ψαρρά, την «Η αγάπη άργησε μια μέρα» του Κ. Κουτσομύτη, το «Όνειρο ήταν» του Λ. Ζαρουτιάδη, την «Άμυνα ζώνης» των Φ. Τσίτου και Λ. Χαρίτου κ.ά.
Ποίηση
Ο Μηνάς Χατζησάββας είχε εκδώσει τρεις συλλογές διηγημάτων «Σπέρμα», «Η Χαμένη», «Δύο Σταγόνες Βροχή», με το ψευδώνυμο Πρόδρομος Σαββίδης. Έκτοτε συνεργάστηκε σε σενάρια με το ίδιο ψευδώνυμο, και το 1995 τιμήθηκε με το βραβείο σεναρίου στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης για την ταινία «Η Ζωή Ενάμισυ χιλιάρικο» της Φ. Σισκοπούλου. Εργάστηκε επίσης στο ραδιόφωνο σε πολλές εκπομπές λόγου και ποίησης, καθώς και σε θεατρικά έργα.
